Vedanāsangaha

Tattha vedanāsangahe tāva tividhā vedanā: sukhā, dukkhā, adukkhamasukhā cā ti. Sukhaṁ, dukkhaṁ, somanassaṁ, domanassaṁ, upekkhā ti ca bhedena pana pañcadhā hoti. Tattha sukhasahagataṁ kusalavipākaṁ kāyaviññāṇaṁ ekam eva. Tathā dukkhasahagataṁ akusualavipākaṁ kāyaviññāṇaṁ.

Somanassasahagatacittāni pana lobhamūlāni cattāri, dvādasa kāmāvacarasobhanāni, sukhasantīraṇa-hasanāni ca dve ti aṭṭhārasa kāmāvacaracittāni c’eva paṭhama-dutiya-tatiya-catutthajjhāna-saṁkhātāni catucattāḷīsa mahaggata-lokuttaracittāni cā ti dvasaṭṭhividhāni bhavanti.

Domanassasahagatacittāni pana dve paṭighasampayuttacittān’eva. Sesāni sabbāni pi pañcapaññāsa upekkhāsahagatacittān’evā ti. Sukhaṁ dukkhaṁ upekkhā ti tividhā tattha vedanā. Somanassaṁ domanassam iti bhedena pañcadhā. Sukham ekattha dukkhañ ca domanassaṁ dvaye ṭhitaṁ. Dvāsaṭṭhīsu somanassaṁ pañcapaññāsake’tarā.

Toát yếu:

Trong sự toát yếu cảm thọ, trước hết “ba thọ” là thọ lạc, thọ khổ, và thọ không khổ không lạc. “Năm thọ” gồm có thọ lạc, thọ khổ, thọ hỷ, thọ lưu, thọ xả.

Phân loại

Đối với những pháp nầy thì thân thức quả thiện chỉ sanh chung với thọ lạc. Thân thức quả bất thiện chỉ sanh chung với thọ khổ.

Có 62 tâm đi với thọ hỷ gồm có:

-         18 tâm dục giới: 4 tâm tham, 12 tâm dục giới tịnh hảo, và 2 tâm (vô nhân): tâm kiểm tra tho hỷ và tâm sinh tiếu

-         44 tâm đáo đại và tâm siêu thế thuộc sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, và tứ thiền.

Chỉ có 2 tâm sân tương ưng nộ khí sanh chung với thọ ưu.

55 tâm còn lại sanh với thọ xả.

Tóm lược

 Như vậy, cảm thọ nếu phân làm ba thì có thọ lạc, thọ khổ, và thọ không khổ không lạc. Cùng với thọ hỷ, thọ ưu tạo thành năm thọ.

Thọ lạc và thọ khổ mỗi thọ chỉ có mặt trọng một thứ tâm. Thọ ưu có mặt trong 2 tâm. Thọ hỷ có mặt trong 62 tâm. Thọ còn lại (tức thọ xả) có mặt trong 55 tâm.

Chú Thích

Cảm thọ là một trong những trong những lãnh vực khó dễ tạo nhiều ngộ nhận trong Phật học. Ngay cả từ vựng Phạn ngữ Pàli, Hán ngữ, Việt ngữ đều không đủ đa dạng để chuyên chở tất cả khái niệm về thọ mà phải sử dụng một cách trùng lập khiến cho người học rất dễ lẫn lộn. Người học cần hiểu rõ “cái gì là” và “cái gì không là” của thọ. Về mặt nầy gần như không thể lấy từ vựng Phạn ngữ để làm chuẩn mực mà phải nắm rất vững cái gì đang được nói để hiểu ý nghĩa tinh xác.

Trước hết không nên hiểu thọ (vedanā) là phản ứng vui buồn đối với cảnh.

Cảm thọ, nói theo ngôn ngữ hôm nay, là cảm biến của tâm thức khi tiếp xúc cảnh. Nên phân biệt rõ cảm thọ đơn thuần là cảm giác (như feeling trong Anh ngữ) chứ không phải là cảm xúc phản ứng đối với cảnh (như emotion trong Anh ngữ). Phản ứng của cảm xúc theo Phật học là hành uẩn trong lúc cảm thọ là thọ uẩn.

Chữ dukkha thường dịch là khổ mang rất nhiều ý nghĩa tuỳ theo phạm trù. Trong ý nghĩa rộng nhất tất cả pháp hữu vi (sankhàra) đều là khổ bao gồm cả năm thọ khổ, lạc, ưu, hỷ, xả. Chẳng những thọ uẩn là khổ mà năm uẩn đều khổ. Chữ khổ mang tính phổ quát có nghĩa là cái gì bất toàn, bất toại, rỗng không. Chữ dukkha trong ba thọ bao gồm thọ khổ của thân và khổ của tâm. Chữ dukkha trong năm thọ chỉ riêng cho khổ thân trong lúc khổ tâm gọi là thọ ưu (domanassa)

Chữ sukha thường dịch là lạc hay hạnh phúc cũng là một từ vựng phức tạp. Niết bàn là sukha tối thượng nhưng không liên hệ gì tới cảm thọ. Sukha trong ba thọ chỉ cho trạng thái dễ chịu, khinh khoái của thân và tâm. Sukha trong năm thọ chỉ cho xúc lạc của thân. Chữ sukha trong năm chi thiền (tầm, tứ, hỷ, lạc, định) không chỉ cho xúc lạc của thân mà chỉ cho trạng thái “gội nhuần” hay “hưởng cảnh” khác với hỷ là sự hân hoan.

Chữ upekkhā trong Phạn ngữ và thuật ngữ xả (đôi khi dịch là hành xả) là một từ vựng dễ tạo nên ngộ nhận. Upekkhā có thể dịch là thản nhiên như sự bình thản trong cuộc sống hằng ngày; cũng có nghĩa là sự điềm đạm khi đã quá quen thuộc, thuộc thục; mà cũng có nghĩa là quân bình, không nghiêng nặng một bên. Phải hết sức cẩn thận khi đọc thuật ngữ nầy với sự nắm vững ngữ cảnh.

Trong thuộc tánh (cetasika) chỉ nêu MỘT thuộc tánh thọ. Nhưng kỳ thật có năm thuộc tánh thọ: thọ khổ, thọ lạc, thọ ưu, thọ hỷ và thọ xả.

Thọ trong tâm cơ năng

Những cặp thức: nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức đều là thọ xả dù là quả thiện hay bất thiện vì tánh cách muội lược của các giác quan nầy đối với cảnh là một giải thích quan trọng của Thắng Pháp mà người học cần biết. Riêng cặp thân thức thì có thọ khổ và thọ lạc vì sự tiếp xúc của thân khi xúc chạm. Tâm tiếp nhận chỉ có thọ xả trong lúc tâm quan sát thì có thọ xả và thọ hỷ là một chi tiết thú vị khác. Trong ba tâm duy tác vô nhân thì tâm sinh tiếu thọ hỷ là điều tất nhiên.

Thọ trong tâm bất thiện

Tâm tham có hai thọ là thọ hỷ và thọ xả trong khi tâm sân chỉ có thọ ưu; tâm si thọ xả. Sự nêu rõ về thọ của tâm bất thiện cho thấy phân định rạch ròi của Thắng Pháp đối với tham, sân, si trên phương diện cảm thọ có phần khác với cái nhìn thường thức. Thí dụ người ta nói một người quá mê đắm cái gì đó là si mê nhưng thực tế đó là tâm tham mặc dù có thuộc tánh si.

Thọ trong tâm dục giới tịnh hảo

Các tâm dục giới tịnh hảo là những thức tâm đa năng chỉ có hai thọ là thọ hỷ và thọ xả. Có vài chi tiết rất lợi ích về thọ trong loại tâm nầy như sự bi mẫn sanh có thể sanh  trong các tâm thọ xả hay thọ xả trong tâm thiện dục giới tịnh hảo có thể kém cạnh so với tâm thọ hỷ trong sự tạo quả. Điều nầy khác biệt với những tâm thiền.

Thọ trong các tâm thiền

Các tâm sắc giới, vô sắc giới và siêu thế đều liệt kê theo 5 thiền. Trong tâm thiền có hai thọ là thọ hỷ và xả. Ngũ thiền là thọ xả trong khi các tâm thiền sơ, nhị, tam, tứ thọ hỷ. Một điểm nên lưu ý là tất cả tâm tứ thiền nói về thiền chi thì đã bỏ chỉ hỷ nhưng tính là thọ hỷ vì còn chi lạc. Ở đây có sự khác biệt giữa thọ hỷ và chi thiền hỷ mà người học cần lưu ý.