BÀI HỌC HẰNG NGÀY

Chủ Nhật, 25 tháng 06, 2023

MÔN HỌC PĀLI PHÁP CÚ

XI. PHẨM GIÀ (Jarāvagga)

Gồm 11 bài kệ với 9 duyên sự

 - Kệ số 10 và 11 (dhp 155, 156)  

Duyên sự:

Hai bài kệ nầy đức Thế tôn thuyết cho tôn giả Ānanda nghe, nhân vì câu chuyện của công tử đại gia tiêu pha sản nghiệp.

Khi đức Phật trú ở Migadāya gần thành Bārāṇasī. Trong thành Bārāṇasī, có một công tử con đại gia ỷ lại có gia sản lớn của cha mẹ nên không học nghề nghiệp gì cả chỉ biết vui chơi, đàn ca, khiêu vũ. Công tử nầy cưới một tiểu thơ môn đăng hộ đối, có nhiều tiền của, và cũng thích đua đòi tiêu xài; rất hợp ý nhau.

Cả hai vợ chồng công tử ấy, khi song thân của họ qua đời, họ sáp nhập tài sản hai nhà lại và cùng nhau tiêu xài hưởng thụ, giao du bạn xấu, nghiện ngập, cờ bạc, hát xướng…

Tài sản dần cạn kiệt, phải bán đất đai, ruộng vườn mà ăn xài, rồi đến đồ đạc trong nhà, nồi niêu, xoong chảo cũng bán sạch. Sau cùng bán luôn ngôi nhà của vợ chồng.

Bấy giờ tuổi đã già, hai vợ chồng dắt nhau đi ăn xin, ngủ nhờ mái hiên nhà người.

Một hôm nọ đến phước xá là nơi bố thí từ thiện, các vị sa di trẻ đứng ra phân phát. Đức Phật và thị giã Ānanda đi ngang qua phước xá, thấy hai vợ chồng nguyên đại gia đang nhận lãnh thức ăn bố thí, đức Phật mĩm cười, thị giã Ānanda hỏi Phật duyên cớ chi Ngài mĩm cười ? Đức Phật trả lời:

“Này Ānanda, hãy nhìn xem, hai người nầy nguyên là công tử con đại gia, là tiểu thư con bá hộ, do ăn xài phung phí tài sản, không lo làm nghề nghiệp nay tuổi già phải dắt nhau đi ăn xin kìa! Giá như thời thiếu niên đừng phung phí, chăm chỉ làm việc thì đã trở thành đại bá hộ hoặc nếu xuất gia hành đạo thì đã đắc đạo quả tối thượng. Giá như thời trung niên, họ thức tỉnh chí thú làm ăn, đừng sống truỵ lạc, thì họ đã thành trung bá hộ, hoặc tu hành sẽ đắc đạo quả hửu học cao rồi. Và, giá như thời lão niên, họ tỉnh ngộ sống cần kiện, đừng bê tha, thì ít ra họ cũng thành tiểu bá hộ, hoặc nếu tu phạm hạnh họ sẽ đắc quả hửu học thấp”.

Nói rồi, đức Phật thuyết lên hai bài kệ: Acaritvā brahmacariyaṃ…purāṇāni anutthunan’ ti.

Thế tôn dứt hai bài kệ, nhiều người có mặt ở đấy chứng đắc Tu đà hườn.

Chánh văn:

(dhp 155)

10. Acaritvā brahmacariyaṃ
aladdhā yobbane dhanaṃ
jiṇṇakoñcā’ va jhāyanti
khīnamacche’ va pallale.

(dhp 156)

11. Acaritvā brahmacariyaṃ
aladdhā yobbane dhanaṃ
senti cāpātikhīṇā’ va
purāṇāni anutthunaṃ

Thích văn:

Acaritvā [ bất biến quá khứ phân từ “a + cara + i + tvā” ] đã không thực hành, sau khi không hành theo.
Brahmacariyaṃ [ đối cách, số ít, danh từ, nữ tính brahmacariyā ] phạm hạnh, đời sống cao quý.
Aladdhā [ bất biến quá khứ phân từ “a + laddhā = laddhāna, labhitvā” ] sau khi không có được, đã không nhận được.
Yobbane [ định sở cách, số ít, danh từ trung tính yobbana, từ chữ yuva ] thời trai trẻ, thời niên thiếu, thời trẻ.
Dhanaṃ [ đối cách, số ít, danh từ trung tính dhana ] tài sản, của cải.
Jiṇṇakoñcā’ va [ hợp âm “jiṇṇakoñcā iva” ].
Jiṇṇakoñcā [ chủ cách, số nhiều, danh từ hợp thể nam tính jiṇṇakoñca (jiṇṇa + koñca) ] những con cò già.
Jhāyanti [ động từ tiến hành cách, ngôi III, số nhiều, “căn jhā  + ya” ] khô héo, tiều tuỵ, ủ rũ.
Khīṇamacche’ va [ hợp âm “Khīnamacche eva” ]
Khīṇamacche [ định sở cách, số ít, trung tính, hợp thể tính từ Khīnamaccha (khīṇa + maccha) ] hết cá, không còn cá, không có cá.
Pallale [ định sở cách, số ít, danh từ trung tính pallala ] hồ nước, ao hồ.
Senti [ động từ tiến hành cách, ngôi III, số nhiều, seti/sayati:  căn si  + e/aya ] nằm, nằm dài.
Cāpātikhīṇā’ va [ hợp âm “cāpātikhīṇā iva” ].
Cāpātikhīṇā [chủ cách, số nhiều, nam tính, hợp thể danh từ cāpa + atikhīṇa] những mũi tên được bắn đi từ cây cung.
Purāṇāni [ đối cách, số nhiều, danh từ trung tính purāṇa ] những chuyện xưa, những chuyện dĩ vãng.
Anutthunaṃ [ chủ cách, số ít, tính từ anutthunanta (hiện tại phân từ của động từ anutthunāti) ] than van, than thở.

Việt văn:

(pc 155)

10. Lúc trẻ, không phạm hạnh,
không thu hoạch tài sản,
như cò già ủ rủ
trong ao hết tôm cá.

(pc 156)

11. Lúc trẻ, không phạm hạnh
không thu hoạch tài sản,
như tên bay rơi xuống
thở than chuyện dĩ vãng.

Chuyển văn:

Brahmacariyaṃ acaritvā yobbane dhanaṃ aladdhā khīṇamacche pallale jiṇṇakoñcā iva jhāyanti.

Trong thời trẻ, không thực hành phạm hạnh, không thu hoạch tài sản, như những con cò già ủ rũ bên ao hồ cạn kiệt tôm cá.

Brahmacariyaṃ acaritvā yobbane dhanaṃ aladdhā cāpātikhīṇā iva purāṇāni anutthunaṃ senti.

Trong thời trẻ, không thực hành phạm hạnh, không thu hoạch tài sản, như những mũi tên bắn đi, già nằm than thở dĩ vãng.
Lý giải:

Con người thời trẻ bỏ phí thời gian, không hướng thiện tu tập phạm hạnh thật là uổng, vì tuổi trẻ có tâm nhiệt huyết có thể thực thi lý tưởng. Thời trẻ hoang phí tài sản, không lo học tập nghề nghiệp để tạo dựng tài sản, cũng thật là uổng, vì tuổi trẻ có trí tuệ và sức lực có thể gầy dựng tương lai.

Những người lúc còn trẻ không tu hành, không tạo dựng tài sản, về già chúng tàn tạ như những con cò già đứng ủ rũ trong ao cạn không có cá, sẽ chết dần chết mòn vậy.

Bài kệ thứ hai, đức Phật đưa ra một thí dụ khác.

Những người mà thời trẻ không tu tập, cũng không tạo dựng tài sản, về già chúng nằm than thở chuyện dĩ vãng ví như những mũi tên được bắn đi từ cái cung, chúng rơi xuống chỗ nầy chỗ kia, nằm đó đến mục nát, không ai tìm nhặt, trở thành vô dụng.
Dứt phẩm thứ mười một
Phẩm già

 

 Biên soạn giáo trình: Tỳ kheo Tuệ Siêu.