Chữ thức - viññāṇa – trong bài kinh nầy đối nghĩa với “than” nên dịch là tâm thức.

Tôn giả Udāyī – Cũng được gọi là Lāludāyī (và Pandita Udāyī) để phân biệt với những vị khác cùng tên. Ông là con trai của một vị Bà-la-môn ở Kapilavatthu. Khi Đức Phật về thăm dòng họ của mình, Udāyī đã chứng kiến quyền năng và sự oai nghiêm của Ngài. Từ đó, Ngài xuất gia và theo thời gian đã chứng đạt quả A-la-hán. Khi Đức Phật thuyết giảng bài Kinh Nāgopama (xem A.iii.344 trở đi-Tăng chi bộ-tập 3 trang 344), vào dịp mà con voi Seta của vua Pasenadi được mọi người ca ngợi công khai, Udāyī đã vô cùng xúc động khi nghĩ về Đức Phật và đã thốt ra mười sáu bài kệ, ca ngợi những phẩm hạnh của Ngài, ví Đức Phật như một con voi vĩ đại và kỳ diệu (Trưởng Lão tăng kệ Thag.689–704; ThagA.ii.7 trở đi - ). Những bài kệ này cũng được ghi lại trong Tăng Chi Bộ Kinh (A.iii.346–347-tập 3 trang 346-347), tuy nhiên, trong phần chú giải (ii.669), những kệ ấy lại được quy cho Kāludāyī. Tương Ưng Bộ Kinh (S.iv.166 trở đi; một cuộc đối thoại khác với Ananda được nhắc ở Tăng Chi Bộ Kinh A.iv.426 trở đi) cũng ghi lại một cuộc trò chuyện giữa Udāyī và Ananda, trong đó Udāyī hỏi liệu thức (viññāṇa) cũng có thể được xem là vô ngã hay không. Trong một lần khác, Udāyī thảo luận với Pañcakanga về thọ (vedanā) (Trung Bộ M.i.396 trở đi-; Tương Ưng S.iv.223–224-; chú giải Tương Ưng SA.iii.86 và Chú giải Trung Bộ MA.ii.629 ở đây gọi Udāyī là “Pandita”). Ananda nghe được cuộc trò chuyện đó và kể lại với Đức Phật, người xác nhận rằng lời giải thích của Udāyī là đúng, mặc dù Pañcakanga không chấp nhận. Ở một đoạn khác (Tương Ưng S.v.86 trở đi), Udāyī được nhắc đến khi hỏi Đức Phật về bảy giác chi (bojjhaṅga). Một lần, tại Desaka (có thể là Setaka) thuộc xứ Sumbha, ông kể với Đức Phật cách ông tu tập bảy giác chi và nhờ đó đạt đến giải thoát tối hậu (Tương Ưng S.v.89). Tôn giả Udāyī rõ ràng là một vị giảng sư tài năng và cuốn hút, vì Ngài từng thuyết pháp cho những đám đông rất lớn, một công việc đòi hỏi tài năng phi thường, như chính Đức Phật đã nhận định khi nghe thuật lại (Tăng Chi Bộ A.iii.184).

Sớ Giải

231-233. catutthe appahīnaṭṭhena atthi, tenevāha so appahīnoti. parittāti, pabbatamattampi rūpaṃ aniṭṭhaṃ arajanīyaṃ parittaṃ nāma hoti, evarūpāpissa rūpā cittaṃ pariyādiyantīti dasseti. ko pana vādo adhimattānanti iṭṭhārammaṇaṃ panassa rajanīyaṃ vatthu cittaṃ pariyādiyatīti ettha kā kathā? ettha ca nakhapiṭṭhipamāṇampi maṇimuttādi rajanīyaṃ vatthu adhimattārammaṇamevāti veditabbaṃ. daharotiādīni tīṇipi aññamaññavevacanāneva. ābhindeyyāti pahareyya padāleyya vā. pañcame tadubhayanti taṃ ubhayaṃ. chaṭṭhaṃ uttānameva.

Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

192. VI. Kàmabhù (S.iv,165)

(Tôn giả Kàmabhù đi đến Tôn giả Ananda và hỏi cùng một câu và được trả lời tương tự như kinh trước).

193. VII. Udàyi (S.iv,166)

1) Một thời Tôn giả Ananda và Tôn giả Udàyi trú ở Kosambi, tại vườn Ghosita.

2) Rồi Tôn giả Udàyi, vào buổi chiều, từ chỗ tịnh cư đứng dậy, đi đến Tôn giả Ananda; sau khi đến nói lên với Tôn giả Ananda những lời chào đón hỏi thăm... rồi ngồi xuống một bên.

3) Ngồi xuống một bên, Tôn giả Udàyi thưa với Tôn giả Ananda:

-- Thưa Hiền giả Ananda, như Thế Tôn dùng nhiều phương tiện đã nói lên, đã khai mở, đã nêu rõ thân này là vô ngã. Có thể chăng, cũng như vậy tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị rằng thức này cũng vô ngã?

-- Này Hiền giả Udàyi, như Thế Tôn dùng nhiều pháp môn đã nói lên, đã khai mở, đã nêu rõ thân này là vô ngã. Cũng như vậy, có thể tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị rằng thức này cũng vô ngã.

4-8) Này Hiền giả, có phải do duyên mắt và các sắc khởi lên nhãn thức?

-- Thưa phải, Hiền giả.

-- Này Hiền giả, do nhân nào, do duyên nào khởi lên nhãn thức, nếu nhân ấy, nếu duyên ấy một cách toàn diện, dưới mọi hình thức, được đoạn diệt hoàn toàn, không có dư tàn, thời nhãn thức có thể nêu rõ được không?

-- Thưa không, Hiền giả.

-- Với pháp môn này, Thế Tôn đã tuyên thuyết, đã khai mở, đã nêu rõ thức này là vô ngã... Có phải do duyên tai và các tiếng khởi lên nhĩ thức?... Có phải do duyên mũi và các hương khởi lên tỷ thức?... Có phải do duyên lưỡi và các vị khởi lên thiệt thức?... Có phải do duyên thân và các xúc khởi lên thân thức?...

9) Này Hiền giả, có phải do duyên ý và các pháp khởi lên ý thức?

-- Thưa phải, Hiền giả.

-- Này Hiền giả, do nhân nào, do duyên nào khởi lên ý thức, nếu nhân ấy, nếu duyên ấy một cách toàn diện, dưới mọi hình thức, được đoạn diệt hoàn toàn, không có dư tàn, thời ý thức có thể nêu rõ được không?

-- Thưa không, Hiền giả.

-- Với pháp môn này, thưa Hiền giả, Thế Tôn đã tuyên thuyết, đã khai mở, đã nêu rõ thức này là vô ngã.

10) Ví như, này Hiền giả, một người cần dùng lõi cây, tìm cầu lõi cây, đi tìm lõi cây, cầm cây búa sắc bén đi vào trong rừng. Ở đấy, người này thấy một thân cây chuối lớn, thẳng, mới lớn và cao. Người ấy chặt đứt rễ cây, chặt đứt xong, người ấy chặt ngọn. Sau khi chặt ngọn, người ấy lột vỏ ngoài ra. Người ấy ở đây không tìm được giác cây, còn nói gì lõi cây.

11) Cũng vậy, này Hiền giả, Tỷ-kheo trong sáu xúc xứ, không quán thấy có tự ngã và thuộc ngã. Do thấy như vậy, vị ấy không chấp thủ một cái gì ở trong đời. Do không chấp thủ, vị ấy không tham luyến. Do không tham luyến, vị ấy tự mình hoàn toàn tịch tịnh. Vị ấy biết rõ: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa".