Bài 441.PHẢI HÀNH ĐỘNG KÍP THỜI - Kinh Ví Dụ Rắn Độc (āsīvisopamasuttaṃ) .
...
******

Cuộc sống là hành trình phấn đấu. Với người tu tập điều nầy lại thấm thía hơn. Thời gian qua nhanh. Tuổi già chóng đến. Sức lực cạn kiệt. Cuộc sống vô chừng. Tất cả không cho phép hành giả năm yên để ngủ quên trong mộng đẹp nhất thời. Trong thông điệp muôn thuở của Đức Phật, Ngài dạy rõ sự khổ, nhân sanh khổ, sự diệt khổ, con đường thoát khổ đều nằm trọn ở thân tâm của mỗi người. Phải đủ trí tuệ mẫn tiệp nhận thức và quyết tâm hành động thì một người đang hụp lặn giữa biển trầm luân mới tìm thấy bờ bến an toàn.

KINH VĂN

238. “seyyathāpi, bhikkhave, cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisā. atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhappaṭikūlo. tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ — ‘ime te, ambho purisa, cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisā kālena kālaṃ vuṭṭhāpetabbā, kālena kālaṃ nhāpetabbā, kālena kālaṃ bhojetabbā, kālena kālaṃ saṃvesetabbā {pavesetabbā (syā. kaṃ. pī. ka.)} . yadā ca kho te, ambho purisa, imesaṃ catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ aññataro vā aññataro vā kuppissati, tato tvaṃ, ambho purisa, maraṇaṃ vā nigacchasi, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’”ti.

“atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ yena vā tena vā palāyetha. tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ — ‘ime kho, ambho purisa, pañca vadhakā paccatthikā piṭṭhito piṭṭhito anubandhā, yattheva naṃ passissāma tattheva jīvitā voropessāmāti. yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’”ti.

“atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ yena vā tena vā palāyetha. tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ — ‘ayaṃ te, ambho purisa, chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsiko piṭṭhito piṭṭhito anubandho yattheva naṃ passissāmi tattheva siro pātessāmīti. yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’”ti.

“atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ, bhīto chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa yena vā tena vā palāyetha. so passeyya suññaṃ gāmaṃ. yaññadeva gharaṃ paviseyya rittakaññeva paviseyya tucchakaññeva paviseyya suññakaññeva paviseyya. yaññadeva bhājanaṃ parimaseyya rittakaññeva parimaseyya tucchakaññeva parimaseyya suññakaññeva parimaseyya. tamenaṃ evaṃ vadeyyuṃ — ‘idāni, ambho purisa, imaṃ suññaṃ gāmaṃ corā gāmaghātakā pavisanti {vadhissanti (sī. pī.)} . yaṃ te, ambho purisa, karaṇīyaṃ taṃ karohī’”ti.

“atha kho so, bhikkhave, puriso bhīto catunnaṃ āsīvisānaṃ uggatejānaṃ ghoravisānaṃ, bhīto pañcannaṃ vadhakānaṃ paccatthikānaṃ, bhīto chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa, bhīto corānaṃ gāmaghātakānaṃ yena vā tena vā palāyetha. so passeyya mahantaṃ udakaṇṇavaṃ orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ. na cassa nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. atha kho, bhikkhave, tassa purisassa evamassa — ‘ayaṃ kho mahāudakaṇṇavo orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayaṃ, natthi ca {na cassa (sī. ka.), natthassa (syā. kaṃ.)} nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṃ gamanāya. yaṃnūnāhaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā kullaṃ bandhitvā taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ gaccheyyan’”ti.

“atha kho so, bhikkhave, puriso tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ saṃkaḍḍhitvā kullaṃ bandhitvā taṃ kullaṃ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṃ gaccheyya, tiṇṇo pāraṅgato {pāragato (sī. syā. kaṃ.)} thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

“upamā kho myāyaṃ, bhikkhave, katā atthassa viññāpanāya. ayañcettha {ayaṃ cevettha (sī.)} attho — cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho, bhikkhave, catunnetaṃ mahābhūtānaṃ adhivacanaṃ — pathavīdhātuyā, āpodhātuyā, tejodhātuyā, vāyodhātuyā.

“pañca vadhakā paccatthikāti kho, bhikkhave, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacanaṃ, seyyathidaṃ — rūpupādānakkhandhassa, vedanupādānakkhandhassa, saññupādānakkhandhassa, saṅkhārupādānakkhandhassa, viññāṇupādānakkhandhassa.

“chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsikoti kho, bhikkhave, nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ.

“suñño gāmoti kho, bhikkhave, channetaṃ ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. cakkhuto cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkhati rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyati ... pe ... jivhāto cepi naṃ, bhikkhave ... pe ... manato cepi naṃ, bhikkhave, paṇḍito byatto medhāvī upaparikkhati rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, suññakaññeva khāyati.

“corā gāmaghātakāti kho, bhikkhave, channetaṃ bāhirānaṃ āyatanānaṃ adhivacanaṃ. cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rūpesu; sotaṃ, bhikkhave ... pe ... ghānaṃ, bhikkhave ... pe ... jivhā, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu rasesu; kāyo, bhikkhave ... pe ... mano, bhikkhave, haññati manāpāmanāpesu dhammesu.

“mahā udakaṇṇavoti kho, bhikkhave, catunnetaṃ oghānaṃ adhivacanaṃ — kāmoghassa, bhavoghassa, diṭṭhoghassa, avijjoghassa.

“orimaṃ tīraṃ sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti kho, bhikkhave, sakkāyassetaṃ adhivacanaṃ.

“pārimaṃ tīraṃ khemaṃ appaṭibhayanti kho, bhikkhave, nibbānassetaṃ adhivacanaṃ.

“kullanti kho, bhikkhave, ariyassetaṃ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṃ, seyyathidaṃ — sammādiṭṭhi ... pe ... sammāsamādhi.

“tassa hatthehi ca pādehi ca vāyāmoti kho, bhikkhave, vīriyārambhassetaṃ adhivacanaṃ.

“tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṃ adhivacanan”ti. paṭhamaṃ.

"Này chư Tỳ khưu, ví như có bốn con rắn cực kỳ nóng bức và mang nọc độc chết người.
Khi ấy, một người đàn ông đến, mong muốn sống, không muốn chết, mong cầu an lạc, ghét bỏ khổ đau. Người ta bảo anh ta:
‘Này bạn, bốn con rắn này rất nóng và có nọc độc chết người. Chúng phải được nâng lên đúng lúc, phải được tắm rửa đúng lúc, phải được cho ăn đúng lúc, phải được đặt xuống nghỉ đúng lúc. Nhưng nếu một trong những con rắn này nổi giận với anh, thì này bạn, anh sẽ gặp cái chết hoặc đau khổ đến mức gần chết. Hãy làm những gì cần phải làm!’

“Rồi, này chư Tỳ khưu, sợ hãi vì bốn con rắn độc, người đàn ông ấy sẽ bỏ chạy theo một hướng nào đó. Người ta lại nói với anh ta:
‘Này bạn, có năm kẻ thù giết người đang truy đuổi anh, chúng nghĩ: "Dù thấy anh ở đâu, chúng ta sẽ giết anh ngay tại chỗ." Hãy làm những gì cần phải làm!’

“Sợ hãi vì bốn con rắn độc và năm kẻ giết người, người ấy lại bỏ chạy. Người ta nói tiếp:
‘Này bạn, có một tên sát nhân thứ sáu nữa, là kẻ thân cận với anh, đang đuổi theo với thanh gươm tuốt trần, nghĩ rằng: "Hễ thấy hắn ở đâu, ta sẽ chém đầu hắn ngay tại chỗ." Hãy làm những gì cần phải làm!

“Sợ hãi vì bốn con rắn độc, năm kẻ thù giết người và kẻ sát nhân thân cận với gươm rút sẵn trong tay, người ấy lại tiếp tục chạy trốn. Anh ta thấy một ngôi làng hoang. Bất kỳ ngôi nhà nào anh bước vào đều trống rỗng, bỏ hoang, không có ai. Bất kỳ cái nồi nào anh cầm lên đều trống không, rỗng ruột. Người ta lại bảo anh:
‘Này bạn, bọn cướp chuyên đánh phá làng sắp sửa tấn công ngôi làng hoang này. Hãy làm những gì cần phải làm!’

“Sợ hãi vì bốn con rắn độc, năm kẻ giết người, kẻ sát nhân thân cận, và cả bọn cướp phá làng, người ấy lại bỏ chạy. Anh ta thấy một vùng nước rộng lớn, bờ gần thì nguy hiểm và đáng sợ, còn bờ xa thì an toàn, không nguy hiểm, nhưng không có đò hay cầu để vượt qua.

“Người ấy nghĩ: ‘Vùng nước lớn này có bờ gần nguy hiểm, bờ xa thì an toàn, nhưng không có đò hay cầu để băng qua. Vậy ta hãy gom cỏ, cành cây, nhánh cây, lá... kết lại thành một chiếc bè, rồi bằng nỗ lực tay và chân, ta sẽ vượt qua bờ bên kia một cách an toàn.’

“Rồi người ấy gom cỏ, cành cây, nhánh cây và lá, kết thành một chiếc bè. Bằng chiếc bè ấy, cùng với nỗ lực của tay chân, người ấy an toàn vượt qua bờ bên kia. Khi đã vượt qua, đã đi qua bên kia, vị Phạm chí đứng trên vùng đất cao an toàn..

“Này chư Tỳ khưu, ta nói dụ ngôn nầy để truyền tải  ý nghĩa. Đây là ý nghĩa:

‘Bốn con rắn độc, nóng dữ và có nọc chết người’: là chỉ bốn đại chủng – đất, nước, lửa, gió.

‘Năm kẻ thù giết người’: là chỉ năm uẩn bị chấp thủ: sắc, thọ, tưởng, hành, thức.

‘Tên sát nhân thứ sáu, kẻ thân cận với gươm rút sẵn’: là chỉ cho tham ái và dục vọng.

‘Ngôi làng trống rỗng’: là chỉ sáu nội xứ. Nếu một người trí tuệ, có khả năng quán sát xem xét chúng qua mắt, tai… cho đến tâm, thì chúng hiện rõ là rỗng không, trống vắng, không thật.

‘Bọn cướp phá làng’: là chỉ sáu ngọai xứ. Mắt bị tấn công bởi các sắc khả ái và bất khả ái; tai… tâm bị tấn công bởi các pháp khả ái và bất khả ái.

‘Vùng nước lớn’: là chỉ cho bốn dòng chảy (luồng nước lũ): dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, vô minh lậu.

‘Bờ gần, nguy hiểm và đáng sợ’: là chỉ thân kiến (ngã kiến).

‘Bờ xa, an toàn và không nguy hiểm’: là chỉ Niết-bàn.

‘Chiếc bè’: là chỉ cho Bát Thánh Đạo: chánh kiến, chánh tư duy… đến chánh định.

‘Nỗ lực bằng tay chân’: là chỉ cho sự tinh tấn, siêng năng.

‘Đã vượt qua, đã đến bờ bên kia, vị Phạm chí đứng trên đất cao an toàn’: là chỉ cho vị A-la-hán.

Chú Thích

Đây là dụ ngôn rất phổ biến để nói lên hiểm nạn của kiếp trầm luân và tánh kíp thời hành động mà hành giả phải có trong nỗ lực tu tập.

Ý nghĩa của bài kinh cần được tham khảo với bản Sớ giải.

Bản Sớ giải của kinh nầy rất dài. Một số được lược bớt để tập trung vào ý chính.

Sớ Giải

Āsīvisavaggassa paṭhame “Bhikkhū āmantesi”ti —
ekacārika-dvicārika-ticārika-catutthacārikapañcacārike,
sabhāgavuttino kārake yuttapayutte,
sabbepi dukkhalakkhaṇakammaṭṭhānike parivāretvā nisinne yogāvacare bhikkhū āmantesi.
Trong bài kinh đầu tiên của phẩm Āsīvisavagga, Đức Phật đã gọi các Tỳ kheo:
Ngài thuyết pháp cho những vị hành đạo — có người đi một mình, hai người, ba, bốn hoặc năm người cùng đồng hành;
những vị cùng chí hướng, hợp pháp, thực hành thích hợp,
tất cả đều là hành giả chuyên quán về đặc tướng khổ (dukkha-lakkhaṇa kammaṭṭhāna).

• Đây là nhóm hành giả tu thiền quán, đang quán sát tướng khổ của các pháp hữu vi, vốn thích hợp với ví dụ về rắn độc.
• Ekacārika – pañcacārika: từ hành đạo một mình đến đi cùng năm người – thể hiện lối sống du hành viễn ly, giản dị, chánh niệm.

Idañhi suttaṃ puggalajjhāsayena vuttaṃ…
ugghaṭitaññū… vipañcitaññū… neyya… padaparama…
Bài kinh này được thuyết dựa trên xu hướng tâm lý (ajjhāsaya) của người nghe.

• Người có căn cơ sắc bén (ugghaṭitaññū) chỉ cần nghe qua đề mục là chứng A-la-hán.
• Người trung bình (vipañcitaññū) sẽ cần thêm giải thích chi tiết mới chứng ngộ.
• Người phải học hỏi nhiều (neyya) thì cần tụng đọc, hỏi pháp, tư duy sâu sắc, thân cận bậc thiện tri thức.
• Người chỉ hiểu lời (padaparama) thì chỉ tích lũy phước trong tương lai, chưa có khả năng chứng đạo đời này.

• Đây là sự phân loại căn tính trong Abhidhamma.

Ở đây, có bốn con rắn hổ mang:
– rắn miệng gỗ khô (kaṭṭhamukha),
– rắn miệng thối (pūtimukha),
– rắn miệng lửa (aggimukha),
– rắn miệng lưỡi dao (satthamukha).

Mô tả rắn đất – kaṭṭhamukha (Tượng trưng Địa đại)
Kaṭṭhamukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ sukkhakaṭṭhaṃ viya thaddhaṃ hoti,
sandhipabbesu adhimattaṃ ayasūlasamappitaṃ viya tiṭṭhati.
Người bị rắn miệng gỗ cắn thì toàn thân trở nên cứng đơ như khúc gỗ khô,
những khớp xương như bị đóng cọc sắt đâm xuyên, cực kỳ đau đớn.

• Tượng trưng cho tính cứng, thô, nặng, thụ động của thân xác.
• Khi địa đại bị rối loạn (ví dụ: tắc nghẽn khớp, khối u, xơ cứng…), thân sẽ mất linh hoạt, đau nhức, cứng lại – giống như bị rắn này cắn.
• Địa đại là nền tảng cho “sắc uẩn”.

Mô tả Rắn nước – pūtimukha (Tượng trưng Thủy đại)
Pūtimukhena daṭṭhassa…
pakkapūtipanasaṃ viya vipubbakabhāvaṃ āpajjitvā paggharati,
caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya hoti.
Người bị rắn miệng thối cắn thì thân thể như mít chín thối rữa,
mủ chảy ra liên tục, giống như sàn nhà bị nước đổ lên.

• Biểu thị chất lỏng trong thân (máu, mủ, mồ hôi, nước tiểu, v.v.).
• Khi thủy đại rối loạn (nhiễm trùng, mưng mủ, tiêu chảy), thân như bị thối rữa, oai nghi suy sụp – chảy mủ như bị rắn này cắn.

Mô tả Rắn lửa – aggimukha (Tượng trưng Hỏa đại)
Aggimukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ jhāyitvā
bhasmamuṭṭhi viya, thusamuṭṭhi viya ca vippakirīyati.

Bị rắn miệng lửa cắn thì thân thể cháy rụi,
vỡ vụn như nắm tro hoặc đống trấu.

• Hỏa đại: nhiệt độ cơ thể, tiêu hóa, chuyển hóa.
• Khi hỏa đại rối loạn (sốt cao, lửa giận, lửa dục), thân tâm bức bối, thiêu đốt, giống như rắn lửa cắn thiêu hủy toàn bộ.

Mô tả Rắn gió – satthamukha (Tượng trưng Phong đại)

Sattamukhena daṭṭhassa sakalasarīraṃ bhijjati,
asanipātaṭṭhānaṃ viya, mahānikhādanena khatasandhimukhaṃ viya hoti.
Người bị rắn miệng dao cắn thì toàn thân vỡ tung,
như bị sét đánh, hoặc bị móc sắt đào xới tan nát.

• Biểu trưng cho luồng gió trong thân (hơi thở, co bóp, di chuyển).
• Khi phong đại rối loạn (bệnh thần kinh, động kinh, căng cơ, đột quỵ), cơ thể vỡ vụn, lay động, hủy hoại, như bị gió hung tợn cắt xé.

Độc tố & 16 trạng thái của tứ đại
Visavegavikārena panete soḷasa honti… kaṭṭhamukho hi daṭṭhaviso, diṭṭhaviso, phuṭṭhaviso, vātavisoti catubbidho hoti…
Cứ theo tính chất độc gồ ghề, 16 trạng thái sinh xảy ra khởi lên…
Với kaṭṭhamukha, gồm:

• daṭṭhaviso (thấy),
• diṭṭhaviso (đã thấy),
• phuṭṭhaviso (đã chạm),
• vātaviso (gió/tác động) —
  tổng cộng là 4 trạng thái sinh biến khác nhau.

Phân loại 64 loại người & 4 thành phần độc
Puna puggalapaṇṇattivasena catusaṭṭhi honti…
Theo từng cá nhân, có 64 loại người tùy năng lực kinh nghiệm với 4 loại độc rắn:

• người bị cắn nhẹ, trung bình, mạnh, hay chưa từng bị hoảng sợ — tùy từng ravan – Vibhava.

Từ độc tố vật chất tới biến chất thành “tác hại tinh thần”
Tattha āsīvisāti āsittavisātipi… asitavisāti sakalakāye…
Từ “āsitta (bị trúng độc)” tức định lượng ác hại luôn khởi lên; còn “āsisadisavisa” nghĩa là chứa chất cực độc tác hại tập trung. Đây ám chỉ trạng thái thân tâm bị chất độc nhập nhằng, sinh khởi mạnh.
Evaṃ vadeyyunti paṭijaggāpanatthaṃ… rājāno hi āsīvise gāhāpetvā…
Để minh họa vai trò của pháp quán (ví dụ rắn độc), Đức Phật dùng ví dụ nhà vua bắt rắn, phơi biển, rồi nói với dân là “Hãy để độc làm phước rồi ta trừng trị, ai sống sót sẽ an lành” — nhưng thực tế là làm việc vô lý. Ý ngụ rằng việc tu mà không đủ kiến thức cũng kỳ cục như vậy.

• Tứ đại vốn trung tính, nhưng có thể trở thành khổ đau nếu bị điên đảo — giống như bị rắn độc cắn.
• Phân loại biến đổi 16 trạng thái, 64 cá biệt — cho thấy không có thánh nhân một cỡ — mỗi người có cách ứng xử cá nhân.
• Đức Phật khuyến khích tất cả các căn cơ (từ bậc mục tử đến A-la-hán) có thể hành theo đúng bản chất và mức độ phù hợp:
  • ugghaṭitaññū – người nhạy bén => chỉ cần nghe là ngộ.
  • vipañcitaññū – người bình thường => cần nghe, chiêm nghiệm, thực hành.
  • neyya – chưa sẵn năng lực => cần tụng, học hỏi, hành trì chậm.
  • padapara – người theo hình thức => chỉ thu góp công đức phước thiện.

QUÁN CHIẾU TỨ ĐẠI

1. Về bản chất vô ơn (akataññutāto)

Rắn độc (āsīvisa) vốn là loài vô ơn. Dù được tắm rửa, nuôi dưỡng, trang sức bằng vòng hoa, hoặc được giữ gìn trong hộp quý, chúng vẫn luôn tìm cách trốn thoát, và hễ có cơ hội là quay lại cắn chết người chủ. Tứ đại (mahābhūta) cũng vậy, còn vô ơn hơn. Dù chúng ta chăm sóc bằng nước mát, hương thơm, giường êm, đồ ăn ngon, chúng vẫn chực chờ cơ hội để nổi loạn và khiến ta rơi vào đau khổ, bệnh tật, và cuối cùng là cái chết.

2. Không phân biệt (avisesakāritāto)

Rắn độc không phân biệt ai: sang, hèn, tu sĩ hay tại gia, miễn có dịp là cắn. Cũng vậy, tứ đại không có lòng tôn kính ai, dù là bậc A-la-hán hay người phàm. Nếu tứ đại có lòng tôn kính thì đã phải kính trọng đức Phật hay tôn giả Sāriputta. Nhưng thực tế, dù ai có đạo hạnh hay ngu si, chúng đều gây khổ như nhau.

3. Gây tai họa vô hạn (anantadosūpaddavato)

Rắn độc có thể gây mù, què, tật nguyền, hoặc cái chết. Tứ đại còn tạo ra nhiều tai họa hơn nữa: từ phong cùi, ghẻ lở, các bệnh nan y... đến tử vong. Tai họa do tứ đại gây ra không thể kể xiết.

4. Phân tích đến pháp hành (kammaṭṭhāna)

Từ đặc tính của tứ đại và ngũ uẩn, hành giả có thể thực hành thiền tuệ bằng cách phân tích các thành tố này. Bốn đại (đất, nước, lửa, gió), năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), sáu căn nội và sáu trần ngoại, cùng pháp giới — tất cả đều là cảnh cho hành giả quán tưởng sự vô thường, khổ và vô ngã, từ đó tiến đến đạo quả A-la-hán.

5. Tứ Thánh Đế (Cattāri Ariyasaccāni)

• Khổ đế: năm uẩn, bốn đại, các căn và cảnh.
• Tập đế: dục ái (kāma-taṇhā), hữu ái (bhava-taṇhā), kiến thủ (diṭṭhi) v.v.
• Diệt đế: Niết-bàn, nơi không còn bóng dáng của tứ đại.
• Đạo đế: Bát Thánh Đạo — con đường thoát khỏi tứ đại và ngũ uẩn.

6. Ẩn dụ về người vượt biển bằng bè (kulla)

Hành giả giống như người đóng bè để vượt biển lớn đầy sóng gió. Biển tượng trưng cho sanh tử luân hồi, bè là Bát Thánh Đạo. Người ấy phải tinh tấn không trì hoãn, vì nếu để già yếu mới khởi hành thì không thể vượt biển. Phải có đủ sức mạnh (tín, giới, tinh tấn...) mới có thể vượt qua.

7. Thành tựu đạo quả

Hành giả, sau khi quán sát tứ đại và ngũ uẩn, nỗ lực tinh tấn, lần lượt phá trừ các chướng ngại của bốn đạo (sotāpatti, sakadāgāmī, anāgāmī, arahant), cuối cùng chứng đạt Niết-bàn — bờ bên kia an ổn. Khi ấy, vị ấy sẽ an trú trong giải thoát, giống như người đã vượt biển và đứng trên bờ an toàn.

 Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình