Bài 445. TÂM Ô NHIỄM VÀ TÂM THANH TỊNH - Kinh Giảng Giải về Người Bị Ô Nhiễm (Avassutapariyāyasuttaṃ) .
...
******

 Ngày nay hằng năm có một số lớn người bị lường qua các thủ đoạn được gọi là scam. Những người bị gạt thường có lý do để tin tưởng khi trao ra tiền bạc hay chi tiết cá nhân của mình. Trong Phật pháp một điều thường được nói đến là chúng sanh thường bị mê hoặc bởi Ác ma do thiếu hiểu biết và phòng hộ. Hành giả phải là người có đủ sáng suốt để thấy được rằng nếu lục căn không được bảo vệ bằng trí tuệ sáng suốt thì phiền não có thể dễ dàng chi phối như căn nhà tranh đối với bó đuốc.

KINH VĂN

243. ekaṃ samayaṃ bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṃ nigrodhārāme. tena kho pana samayena kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ {sandhāgāraṃ (ka.)} acirakāritaṃ hoti anajjhāvuṭṭhaṃ {anajjhāvutthaṃ (sī. syā. kaṃ. pī.)} samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. atha kho kāpilavatthavā sakyā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. ekamantaṃ nisinnā kho kāpilavatthavā sakyā bhagavantaṃ etadavocuṃ — “idha, bhante, kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ navaṃ santhāgāraṃ acirakāritaṃ {acirakāritaṃ hoti (ka.)} anajjhāvuṭṭhaṃ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. taṃ, bhante, bhagavā paṭhamaṃ paribhuñjatu. bhagavatā paṭhamaṃ paribhuttaṃ pacchā kāpilavatthavā sakyā paribhuñjissanti. tadassa kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāyā”ti. adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.

atha kho kāpilavatthavā sakyā bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṃ {sabbasanthariṃ santhataṃ (ka.)} santhāgāraṃ santharitvā āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā telappadīpaṃ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavocuṃ — “sabbasantharisanthataṃ {sabbasanthariṃ santhataṃ (sī. pī. ka.)}, bhante, santhāgāraṃ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telappadīpo āropito. yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī”ti. atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā majjhimaṃ thambhaṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi. bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā pacchimaṃ bhittiṃ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantaṃyeva purakkhatvā. kāpilavatthavā sakyā pāde pakkhāletvā santhāgāraṃ pavisitvā puratthimaṃ bhittiṃ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṃsu bhagavantaṃyeva purakkhatvā. atha kho bhagavā kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṃsetvā uyyojesi — “abhikkantā kho, gotamā, ratti. yassa dāni kālaṃ maññathā”ti. “evaṃ, bhante”ti kho kāpilavatthavā sakyā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkamiṃsu.

atha kho bhagavā acirapakkantesu kāpilavatthavesu sakyesu āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi — “vigatathinamiddho kho, moggallāna, bhikkhusaṅgho. paṭibhātu taṃ, moggallāna, bhikkhūnaṃ dhammī kathā. piṭṭhi me āgilāyati; tamahaṃ āyamissāmī”ti. “evaṃ, bhante”ti kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paccassosi. atha kho bhagavā catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññapetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṃ kappesi, pāde pādaṃ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā. tatra kho āyasmā mahāmoggallāno bhikkhū āmantesi — “āvuso bhikkhave”ti. “āvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. āyasmā mahāmoggallāno etadavoca — “avassutapariyāyañca vo, āvuso, desessāmi, anavassutapariyāyañca. taṃ suṇātha, sādhukaṃ manasi karotha; bhāsissāmī”ti. “evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṃ. āyasmā mahāmoggallāno etadavoca —

“kathaṃ, āvuso, avassuto hoti? idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti ... pe ... jivhāya rasaṃ sāyitvā ... pe ... manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. ayaṃ vuccati, āvuso, bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu ... pe ... avassuto jivhāviññeyyesu rasesu ... pe ... avassuto manoviññeyyesu dhammesu. evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ ... pe ... jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva {labhetha (ka.)} māro otāraṃ, labhati {labhetha (ka.)} māro ārammaṇaṃ ... pe ... manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ.

“seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṃ vā tiṇāgāraṃ vā sukkhaṃ kolāpaṃ terovassikaṃ. puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva {labhetha (ka.)} aggi otāraṃ, labhetha aggi ārammaṇaṃ; pacchimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya ... pe ... uttarāya cepi naṃ disāya ... pe ... dakkhiṇāya cepi naṃ disāya ... pe ... heṭṭhimato cepi naṃ ... pe ... uparimato cepi naṃ... yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṃ labhetha aggi ārammaṇaṃ. evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ ... pe ... jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati ... pe ... manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, labhateva māro otāraṃ, labhati māro ārammaṇaṃ. evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ rūpā adhibhaṃsu, na bhikkhu rūpe adhibhosi; saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu sadde adhibhosi; gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu gandhe adhibhosi; rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu rase adhibhosi; phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe adhibhosi; dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu, na bhikkhu dhamme adhibhosi. ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhūto, saddādhibhūto, gandhādhibhūto, rasādhibhūto, phoṭṭhabbādhibhūto, dhammādhibhūto, adhibhūto, anadhibhū, {anadhibhūto (sī. syā. kaṃ. ka.)} adhibhaṃsu naṃ pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā. evaṃ kho, āvuso, avassuto hoti.

“kathañcāvuso, anavassuto hoti? idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti ... pe ... jivhāya rasaṃ sāyitvā ... pe ... manasā dhammaṃ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu anavassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu ... pe ... anavassuto manoviññeyyesu dhammesu. evaṃvihāriñcāvuso, bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ ... pe ... jivhāto cepi naṃ māro upasaṅkamati ... pe ... manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ.

“seyyathāpi, āvuso, kūṭāgāraṃ vā sālā vā bahalamattikā addāvalepanā. puratthimāya cepi naṃ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ ... pe ... pacchimāya cepi naṃ... uttarāya cepi naṃ... dakkhiṇāya cepi naṃ... heṭṭhimato cepi naṃ... uparimato cepi naṃ... yato kutoci cepi naṃ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṃ, na labhetha aggi ārammaṇaṃ. evameva kho, āvuso, evaṃvihāriṃ bhikkhuṃ cakkhuto cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ ... pe ... manato cepi naṃ māro upasaṅkamati, neva labhati māro otāraṃ, na labhati māro ārammaṇaṃ. evaṃvihārī cāvuso, bhikkhu rūpe adhibhosi, na rūpā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; sadde bhikkhu adhibhosi, na saddā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; gandhe bhikkhu adhibhosi, na gandhā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; rase bhikkhu adhibhosi, na rasā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; phoṭṭhabbe bhikkhu adhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṃ adhibhaṃsu; dhamme bhikkhu adhibhosi, na dhammā bhikkhuṃ adhibhaṃsu. ayaṃ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhū, saddādhibhū, gandhādhibhū, rasādhibhū, phoṭṭhabbādhibhū, dhammādhibhū, adhibhū, anadhibhūto {anadhibhūto kehici kilesehi (ka.)}, adhibhosi te pāpake akusale dhamme saṃkilesike ponobbhavike sadare dukkhavipāke āyatiṃ jātijarāmaraṇiye. evaṃ kho, āvuso, anavassuto hotī”ti.

atha kho bhagavā vuṭṭhahitvā āyasmantaṃ mahāmoggallānaṃ āmantesi — “sādhu sādhu, moggallāna! sādhu kho tvaṃ, moggallāna, bhikkhūnaṃ avassutapariyāyañca anavassutapariyāyañca abhāsī”ti.

idamavoca āyasmā mahāmoggallāno. samanuñño satthā ahosi. attamanā te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa bhāsitaṃ abhinandunti. chaṭṭhaṃ.

Một thuở, Đức Thế Tôn ngự giữa dân chúng Sakya tại thành Kapilavatthu, trong công viên Nigrodha. Vào dịp ấy, một hội trường mới vừa được xây dựng cho người Sakya ở Kapilavatthu và chưa từng được sử dụng bởi bất kỳ sa môn, bà-la-môn hay người phàm tục nào.

Bấy giờ, người Sakya ở Kapilavatthu đến đảnh lễ Thế Tôn, ngồi xuống một bên và thưa rằng:

“Bạch Thế Tôn, hội trường mới vừa được xây xong cho người Sakya ở Kapilavatthu, chưa ai từng sử dụng qua. Bạch Thế Tôn, mong ngài là người đầu tiên sử dụng nó. Sau khi Thế Tôn đã sử dụng, chúng con sẽ sử dụng sau. Như vậy sẽ đem lại an lạc và lợi ích lâu dài cho chúng con.”

Thế Tôn im lặng chấp thuận. Hiểu được điều đó, người Sakya đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, đi nhiễu bên phải rồi đến hội trường mới. Họ trải chiếu, sắp ghế ngồi, đặt một bình nước lớn, và treo một ngọn đèn dầu. Sau đó, họ trở lại và thưa Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, mọi việc đã được chuẩn bị xong. Kính mời ngài đến vào thời điểm thích hợp.”

Rồi Thế Tôn mặc y, mang bình bát và y kép, cùng với Tăng đoàn các tỳ-kheo đến hội trường mới. Sau khi rửa chân, ngài vào hội trường và ngồi tựa vào cột chính giữa, hướng về phía đông. Các tỳ-kheo cũng rửa chân rồi ngồi dọc theo vách tường phía tây, mặt hướng về đông, đối diện Thế Tôn. Người Sakya sau khi rửa chân cũng vào hội trường và ngồi dọc theo vách tường phía đông, mặt hướng về tây, cũng đối diện Thế Tôn.

Suốt phần lớn đêm ấy, Thế Tôn thuyết pháp giảng dạy, khích lệ và làm cho người Sakya hoan hỷ với pháp thoại. Sau đó, ngài bảo họ: “Đêm đã qua rồi, này các Gotama, các người có thể tuỳ tiện ra về.”

“Dạ vâng, bạch Thế Tôn,” họ đáp. Rồi họ đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, đi nhiễu bên phải và ra về. Không lâu sau khi họ rời đi, Thế Tôn gọi Tôn giả Mahāmoggallāna:

“Này Moggallāna, Tăng chúng tỳ khưu không  hôn trầm, thụy miên. Hãy thuyết pháp cho họ. Lưng ta hơi mỏi, ta sẽ nằm nghỉ một lát.”

“Thưa vâng, bạch Thế Tôn,” Tôn giả Mahāmoggallāna đáp.

Thế Tôn xếp y ngoài làm tư, nằm nghiêng bên phải theo tư thế sư tử, chân chồng lên nhau, chánh niệm và tỉnh giác, tác ý thời điểm thức dậy. Lúc ấy, Tôn giả Mahāmoggallāna gọi các tỳ-kheo:

“Này chư Pháp lữ!”

“Thưa Hiền giả!” các tỳ khư đáp. Tôn giả Mahāmoggallāna nói:

“Tôi sẽ thuyết chư Pháp lữ về người bị ô nhiễm và người không bị ô nhiễm. Hãy lắng nghe kỹ, tôi sẽ giảng.”

“Vâng, thưa Hiền giả,” các tỳ khưu đáp.

“Thưa chư Pháp lữ, thế nào là người bị ô nhiễm? Ở đây, một tỳ khưu khi thấy sắc bằng mắt, liền đắm trước sắc khả ái và chán ghét sắc khả ố. Vị ấy sống không có chánh niệm về thân, tâm; với tâm thiển cận, không hiểu rõ như thật về tâm giải thoát tâm, tuệ giải thoát, nơi các pháp bất thiện ác bị diệt tận không còn dư sót.

Nghe âm thanh bằng tai...

………

Nhận thức cảnh pháp bằng ý…

“Tỳ khưu như vậy gọi là bị ô nhiễm bởi sắc, bởi âm thanh, bởi mùi hương, bởi vị, bởi xúc chạm, bởi các cảnh pháp. Khi sống như vậy, nếu Ma vương đến từ mắt, tai... hay tâm, Ma vương sẽ tìm được cách xâm nhập và chi phối vị ấy.”

“Ví như một căn nhà lợp bằng lau sậy, đã khô và cũ kỹ, nếu người cầm đuốc lửa đến từ bất kỳ hướng nào—đông, tây, nam, bắc, từ trên, từ dưới—lửa đều có thể thiêu rụi nó. Cũng vậy, một tỳ-kheo sống không phòng hộ, bị Ma vương xâm nhập từ bất kỳ căn môn nào.”

“Sắc chi phối vị ấy, âm thanh chi phối vị ấy... pháp chi phối vị ấy, chứ vị ấy không chi phối lại chúng. Vị ấy bị lấn át bởi các pháp bất thiện dẫn đến tái sinh, khổ đau, già chết.”

“Đó là cách một người trở nên ô nhiễm.”

“Thưa chư Pháp lữ, thế nào là người không bị ô nhiễm? Ở đây, khi thấy sắc bằng mắt, một tỳ-kheo không đắm trước sắc khả ái, không chán ghét sắc khả ố. Vị ấy sống với chánh niệm về thân, tâm vô lượng, và hiểu rõ như thật về tâm giải thoát tâm, tuệ giải thoát, nơi các pháp bất thiện ác bị diệt tận không còn dư sót.

Nghe âm thanh bằng tai...

………

Nhận thức cảnh pháp bằng ý…

“Vị ấy không bị ô nhiễm bởi sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm và các pháp tâm sở. Khi sống như vậy, nếu Ma vương đến từ mắt, tai... hay tâm, Ma vương không thể tiếp cận hay chi phối vị ấy.”

“Ví như một ngôi nhà xây bằng đất sét dày và mới được trát, nếu người mang đuốc lửa đến từ bất kỳ hướng nào, lửa cũng không thể thiêu cháy. Cũng vậy, Ma vương không thể xâm nhập người như thế.”

“Vị ấy làm chủ được sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm và các pháp tâm sở. Vị ấy chiến thắng chúng, chứ không bị chúng chi phối. Vị ấy đã vượt qua các pháp bất thiện dẫn đến tái sinh và khổ đau.”

“Đó là cách một người không bị ô nhiễm.”

Lúc đó Thế Tôn ngồi dậy và bảo Tôn giả Mahāmoggallāna: “Tốt lắm, tốt lắm Moggallāna! Thầy đã thuyết pháp rất hay cho các tỳ-kheo về người bị và không bị ô nhiễm.”

Đó là lời của Tôn giả Mahāmoggallāna. Bậc Đạo Sư đã tán thán. Các tỳ-kheo hoan hỷ với lời giảng ấy.

Chú Thích

Lời thỉnh mời Đức Phật sử dụng hội trường trước phản ánh niềm tin phổ biến trong tôn giáo Nam Á, rằng việc mời một bậc thánh nhân (sa môn, đạo sĩ...) trú đêm đầu tiên trong một nơi ở mới sẽ mang lại điềm lành. Danh dự này lại càng đặc biệt quý giá với người Sakya, vì họ là dòng tộc của Đức Phật. Những nghi lễ tương tự được ghi lại trong Kinh Trung Bộ (MN I 353–54) và Trường Bộ (DN I 84–85, tương đương với Udāna 85–86).

Đức Phật gọi dân chúng Thích Ca là Gotama (Cồ Đàm - Gotama) vì họ là thành viên trong cùng dòng tộc Gotama với Ngài.

Theo Sớ giải, trong sáu năm khổ hạnh, Đức Phật đã phải chịu đựng nỗi đau thể xác rất lớn. Do đó, về già, Ngài mắc chứng "gió ở lưng" (piṭṭhivāto), có thể hiểu là thấp khớp hoặc đau lưng mãn tính. Ngoài ra, có thể có lý do khác là Ngài nằm xuống là để sử dụng hội trường theo đúng đủ bốn oai nghi (đi, đứng, ngồi, nằm) – vì trước đó Ngài đã đi, đứng và ngồi trong đó rồi.

Avassutapariyāya và Anavassutapariyāya là các thuật ngữ chính trong bài pháp. Avassuta nghĩa đen là "bị rò rỉ" hay "bị tràn vào", ngụ ý tâm bị tham ái và ô nhiễm len lỏi chiếm lấy. Danh từ avassuta, āsava (lậu hoặc), và các động từ anvassavati và anussavati đều bắt nguồn từ gốc "su", có nghĩa là "chảy ra" hoặc "thấm vào".

Bản Sớ giải kinh nầy quá dài chỉ dịch để tham khảo khi cần.

Sớ Giải

243. chaṭṭhe navaṃ santhāgāranti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā, “ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthī abhiruhantu, ettakā asse, ettakā rathesu tiṭṭhantū”ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ santhāgāranti vuccati. uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni kārenti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santharantītipi santhāgāraṃ. tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ. gaṇarājāno hi te, tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chandopi laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. tena vuttaṃ “saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāran”ti. yasmā pana te tattha sannipatitvā, “imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitun”ti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ tattha santharantītipi, santhāgāraṃ. acirakāritaṃ hotīti iṭṭhakakammasudhākammacittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahaṇakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā “devena vā”ti avatvā, “samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā”ti vuttaṃ. ♦ yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā “gacchāma naṃ passissāmā”ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā “idaṃ santhāgāraṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ. kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā”ti cintetvā — “amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā satthāraṃ paṭhamaṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa ca āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ pacchā mayaṃ paribhuñjissāma, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī”ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu. ♦ yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃdivasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā apaññattaṃ. buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā “bhagavato manaṃ jānitvāva, paññāpessāmā”ti cintetvā, te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu, idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu. ♦ sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. sabbapaṭhamaṃ tāva “gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī”ti sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñjāpetvā, parisukkhabhāvaṃ ñatvā, yathā akkantaṭṭhāne padaṃ paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇakaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojave ādiṃ katvā hatthattharāssattharasīhattharabyagghattharacandattharakasūriyattharakacittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharakehi santharitabbayuttakaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. tena vuttaṃ “sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā”ti. ♦ āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalathambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā, tattha tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā ubhatolohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittavitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthe ṭhāne pupphajālaṃ kāretvā, tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭhāpassayapīṭhamuṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojave paññāpetvā manoramāni haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ “evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā”ti. idaṃ sandhāya vuttaṃ “āsanāni paññāpetvā”ti. ♦ udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvāti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ patiṭṭhāpetvā “evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantī”ti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. idaṃ sandhāya vuttaṃ “udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā”ti. ♦ telappadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍadīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallikāsu ca telappadīpaṃ jālāpetvāti attho. yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetevā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā “khīrūpage dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī”ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. ♦ atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamīti “yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī”ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasatintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantento viya, saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya, vijjulatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonandhanto viya, ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya, gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya, kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya, cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjulatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ sañcāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā, gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. ♦ athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekapiñjarapattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ — appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahino sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannā. tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. ♦ iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugāmimaggaṃ paṭipajji. ♦ athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi pacchima-kāyato, dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvaṭṭehi moragīvavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. evaṃ samantā asītihatthaṭṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjulatā viya vidhāviṃsu. sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippabhāsiṃsu. ♦ bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalasarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsacandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi sammadeva pūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve otaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā gaṅgānaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsibhūtakālo viya ahosi. ♦ imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikāsahassāni ukkhipiṃsu, tathā pacchato, vāmapasse, dakkhiṇapasse. jātisumanacampakavanamallikārattuppala-nīluppala-bakulasinduvārapupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhā udakavuṭṭhiyo viya vippakiriyiṃsu. pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇapaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbā disā pūrayiṃsu. devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. tatridaṃ mukhamattaṃ — ♦ “evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ. ♦ aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako. ♦ “dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho ♦ gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo. ♦ “gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhāpādatalaṃ mudu. ♦ samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati. ♦ “ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake. ♦ unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā. ♦ “pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā. ♦ sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake. ♦ “nātidūre uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ. ♦ aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake. ♦ “nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni. ♦ na cāpi saṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito. ♦ “uddhaṃ adho ca tiriyañca, disañca vidisaṃ tathā. ♦ na pekkhamāno so yāti, yugamattañhi pekkhati. ♦ “nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino. ♦ cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake. ♦ “uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī. ♦ tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī”ti. ♦ vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ. cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. dukkathitanti na vattabbaṃ. appamāṇavaṇṇā hi buddhā. tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. iminā sirivilāsena alaṅkatapaṭiyattaṃ sakyarājakulaṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjiyamāno santhāgāraṃ pāvisi. tena vuttaṃ “atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī”ti. ♦ bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo — ♦ “gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacāraṇo. ♦ obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane. ♦ “tahiṃ nisinno naradammasārathi, ♦ devātidevo satapuññalakkhaṇo. ♦ buddhāsane majjhagato virocati, ♦ suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale. ♦ “nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale. ♦ virocati vītamalo, maṇiverocano yathā. ♦ “mahāsālova samphullo, nerurājāva’laṅkato. ♦ suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā. ♦ “jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī. ♦ devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocatī”ti. ♦ kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti ettha dhammakathā nāma santhāgārānumodanāpaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ matthake gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kapilavatthuvāsīnaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi. “āvāsadānaṃ nāmetaṃ, mahārāja, mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto, bhikkhusaṅghena ca paribhutto, mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhuttoyevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. bhummaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā. āvāsadānānubhāvena hi bhave bhave nibbattassāpi sambādhitagabbhavāso na hoti, dvādasahattho ovarako viya mātukucchi asambādhova hotī”ti. evaṃ nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammiṃ kathaṃ kathetvā — ♦ “sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca. ♦ sirīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo. ♦ “tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati. ♦ leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ. ♦ “vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ. ♦ tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano. ♦ “vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute. ♦ tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca. ♦ “dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā. ♦ te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ. ♦ yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo”ti. (cūḷava. 295) — ♦ evaṃ “ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi āvāse ānisaṃso”ti bahudeva rattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ kathesi. tattha imā tāva gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ nārohati. sandassetvātiādīni vuttatthāneva. ♦ abhikkantāti atikkantā dve yāmā gatā. yassa dāni kālaṃ maññathāti yassa tumhe gamanassa kālaṃ maññatha, gamanakālo tumhākaṃ, gacchathāti vuttaṃ hoti. kasmā pana bhagavā te uyyojesīti? anukampāya. sukhumālā hi te, tiyāmarattiṃ nisīditvā vītināmentānaṃ sarīre ābādho uppajjeyya. bhikkhusaṅghopi mahā, tassa ṭhānanisajjānaṃ okāso laddhuṃ vaṭṭatīti ubhayānukampāya uyyojesi. ♦ vigatathinamiddhoti tatra kira bhikkhū yāmadvayaṃ ṭhitāpi nisinnāpi acālayiṃsu, pacchimayāme pana āhāro pariṇamati, tassa pariṇatattā bhikkhusaṅgho vigatathinamiddho jātoti akāraṇametaṃ. buddhānañhi kathaṃ suṇantassa kāyikacetasikadarathā na honti, kāyacittalahutādayo uppajjanti, tena tesaṃ dve yāme ṭhitānampi nisinnānampi dhammaṃ suṇantānaṃ thinamiddhaṃ vigataṃ, pacchimayāmepi sampatte tathā vigatameva jātaṃ. tenāha “vigatathinamiddho”ti. ♦ piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? bhagavato hi chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajjīti. akāraṇaṃ vā etaṃ. pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhāni ekapallaṅkena nisīdituṃ. santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. dhammāsanaṃ pattaṃ thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhāne ṭhānaṃ nipphannaṃ. dveyāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. upādinnakasarīrañca nāma “no āgilāyatī”ti na vattabbaṃ, tasmā ciranisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha. ♦ saṅghāṭiṃ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññāpetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇatārakagandhamālādidāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu, “appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī”ti. satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññāpetvā nipajji. uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvāti “ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmī”ti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā, tañca kho aniddāyantova therassa dhammakathaṃ suṇamāno. ♦ avassutapariyāyanti avassutassa pariyāyaṃ, avassutassa kāraṇanti attho. adhimuccatīti kilesādhimuccanena adhimuccati, giddho hoti. byāpajjatīti byāpādavasena pūticitto hoti. cakkhutoti cakkhubhāvena. māroti kilesamāropi devaputtamāropi. otāranti vivaraṃ. ārammaṇanti paccayaṃ. naḷāgāratiṇāgāraṃ viya hi savisevanāni āyatanāni, tiṇukkā viya kilesuppattirahaṃ ārammaṇaṃ, tiṇukkāya ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne aṅgārassujjalanaṃ viya ārammaṇe āpāthamāgate kilesānaṃ uppatti. tena vuttaṃ labhetha māro otāranti. ♦ sukkapakkhe bahalamattikapiṇḍāvalepanaṃ kūṭāgāraṃ viya nibbisevanāni āyatanāni, tiṇukkā viya vuttapakārārammaṇaṃ, tiṇukkāya ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne nibbāpanaṃ viya nibbisevanānaṃ āyatanānaṃ ārammaṇe āpāthamāgate kilesapariḷāhassa anuppatti. tena vuttaṃ neva labhetha māro otāranti.

Chú giải đoạn đầu – Về "hội trường mới (navaṃ santhāgāraṃ)"

• “Navaṃ santhāgāraṃ” có nghĩa là hội trường lớn mới được xây dựng, một “mahāsālā” – nơi tụ họp rộng rãi. Trong các dịp như chuẩn bị chiến tranh hoặc nghị sự, các vị vua đứng ở nơi này ra lệnh: “Bao nhiêu người đi trước, bao nhiêu đi sau, bao nhiêu đi hai bên, bao nhiêu cưỡi voi, cưỡi ngựa, ngồi xe...” – vì thế nơi này được gọi là “santhāgāraṃ”, nghĩa là nơi sắp xếp đội hình, giới hạn ranh giới.
• Khi các vua từ nơi chuẩn bị (uyyogathāna) trở về và cần dọn dẹp bụi đất, rơm rạ… thì vài ngày họ nghỉ lại trong hội trường đó, nên gọi là nơi cư ngụ kèm theo lời khuyên dạy (atthānusāsanaṃ agāraṃ).
• Vì các vua dòng Sakya là những nhà lãnh đạo dân chủ (gaṇarājā), các việc quan trọng đều được quyết định tập thể – nên tất cả họp tại đây để thảo luận các việc như thời điểm canh tác, mùa gieo trồng… nên nơi này cũng là nơi điều phối sinh hoạt gia đình – một kiểu santhāgāraṃ.
• Nơi này được trang trí đẹp đẽ như cung điện thiên giới, vừa hoàn tất với tường gạch, vôi vữa, sơn phết... Tuy nhiên, chưa ai cư ngụ cả – kể cả các sa môn, bà-la-môn, hay người thường. Vì vậy người Sakya mới cung thỉnh Thế Tôn sử dụng đầu tiên.

Chú giải về nghi thức chuẩn bị hội trường:

• Người Sakya trải thảm và trang hoàng toàn bộ hội trường bằng nhiều lớp như: đầu tiên rải một lớp phân bò ướt (biểu tượng thanh tịnh), sau đó rải bột thơm có mùi ngũ hương, rồi trải chiếu đủ loại quý hiếm như da sư tử, hổ, báo, v.v.
• Họ chuẩn bị các chỗ ngồi: ở giữa là pháp toà của Đức Phật, ở phía tây là chỗ cho Tăng chúng, ở phía đông là nơi ngồi của cư sĩ – tất cả đều được trang trí bằng lọng vàng bạc, dây hoa, hương liệu, cùng dải lụa nhiều màu.
• Một bình nước lớn (udakamaṇikaṃ) được đặt với nước thơm và hoa, để Đức Phật và Tăng chúng rửa tay chân, súc miệng.
• Họ cũng thắp đèn dầu bằng vàng và bạc, trang trí bằng các hình tượng như thần, người, thú… để chiếu sáng khắp nơi.
• Ngoài hội trường, cả thành Kapilavatthu cũng được dọn dẹp, treo cờ, dựng chậu nước hoa, kết hoa chuối, treo đèn, và phát lệnh khắp thành: “Hôm nay Đức Phật sẽ trú trong thành, đừng làm ồn!”

Chú giải về sự xuất hiện của Đức Phật:

• Đức Phật khoác y  như hoa sen, đi giữa đại chúng Tăng – mỗi vị là người đắc đạo, không nhiễm, thanh tịnh, như rồng lớn (mahānāga) mang pháp y nhuộm nâu đất.
• Toàn thân Đức Phật phát ra ánh sáng vàng kim, từ mắt, tay, chân, tóc... chiếu sáng rực rỡ, ví như ánh chớp từ bốn phương trời – các luồng ánh sáng đó xuyên qua hư không như các ngọn đèn vĩ đại.
• Cả vũ trụ như rung chuyển trước sự xuất hiện oai nghiêm ấy. Các loài thần, người, rồng, chư thiên đều hoan hỷ chiêm ngưỡng.

♦ “āsanāni paññāpetvā” – “Sau khi chuẩn bị các chỗ ngồi”:

Ở phần giữa của hội trường, họ đặt cột trụ linh thiêng (maṅgala-thambha) và dựa vào đó sắp đặt pháp toà tôn quý cho Đức Phật. Tại các nơi khác, họ trải các loại đệm mềm mại và êm ái, phủ các tấm vải đẹp mắt; rồi kê gối đầu đôi (ubhatolohitaka) vừa đẹp vừa dễ nhìn. Phía trên, họ treo màn trướng kết bằng vàng và bạc có hình sao, và trang hoàng bằng các vòng hoa, dây hoa, và vòng lá thơm.

Xung quanh phạm vi rộng mười hai khuỷu tay, họ tạo thành một giàn hoa lớn. Trong phạm vi ba mươi khuỷu tay, họ dựng rào bằng vải trắng, phía sau (vách tường phía tây) họ đặt các loại ghế ngồi cho Tăng đoàn như: ghế thiền, ghế dựa, ghế có mái, phủ các tấm vải trắng mềm.

Phía vách tường phía đông, mỗi người chuẩn bị cho mình một chỗ ngồi có tựa lưng cao phủ đầy các loại lông chim thiên nga và các vật liệu quý hiếm. Họ nghĩ: “Chúng ta sẽ nghe pháp suốt đêm mà không mệt mỏi”. Do vậy, câu “āsanāni paññāpetvā” (sắp đặt các chỗ ngồi) được nói như vậy.

♦ “udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā” – “Đặt bình nước rửa tay chân”:

Họ đặt các bình nước lớn (mahākucchika) để Đức Phật và Tăng đoàn có thể tùy ý rửa tay, rửa chân hoặc súc miệng. Ở nhiều nơi trong hội trường, họ đổ đầy nước màu trong như ngọc, rồi cho thêm các loại hoa thơm và bột nước hoa, đậy bằng lá chuối, và đặt cố định. Đó là ý nghĩa câu “udakamaṇikaṃ patiṭṭhāpetvā”.

♦ “telappadīpaṃ āropetvā” – “Thắp đèn dầu”:

Họ đốt các ngọn đèn dầu đặt trong các giá đèn bằng bạc, vàng, được gắn trên tay của các tượng hình thú hoặc hình người như con khỉ, thần dạ xoa... Các chén đựng dầu cũng được làm bằng bạc, vàng... Đây là ý của câu “telappadīpaṃ āropetvā”.

♦ “yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu” – “Họ đến chỗ Đức Thế Tôn”:

Không chỉ chuẩn bị hội trường, các vua dòng Sakya còn quét sạch các đường phố trong thành Kapilavatthu, treo cờ, dựng chậu nước hoa, đặt cây chuối trang trí trước nhà, làm cho cả thành như một bầu trời đầy sao với hàng ngàn ngọn đèn rực rỡ.

Họ ban lệnh khắp nơi: “Hãy cho bọn trẻ bú sữa, cho thiếu niên ăn uống sớm rồi ngủ, đừng làm ồn! Vì đêm nay, Đức Phật sẽ ngủ trong thành. Đức Phật không thích tiếng ồn.”

Tự mình cầm đèn lồng bằng tay, họ tiến đến chỗ Đức Phật.

♦ “atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya...” – “Lúc ấy, Đức Thế Tôn mặc y, mang bát và y...”:

Khi được thông báo: “Bạch Thế Tôn, nếu Ngài thấy đã đến lúc…”, thì Đức Phật mặc y đỏ giống như hoa sen đỏ tươi thắm, giống như đang xếp thành ba vòng hoa sen đỏ. Ngài thắt dây thân như ánh chớp, phủ y đỏ như phủ lên đầu voi, y như đang rắc chuỗi san hô đỏ lên bảo tháp bằng vàng, giống như trăng rằm được mây đỏ che phủ.

Ngài xuất hiện giống như sư tử từ động vàng bước ra, như trăng tròn từ đỉnh núi xuất hiện, thân Ngài được ví như y vàng dính lá đa non đỏ thắm, rồi bước ra từ hương thất (gandhakuṭi).

Ngài bước ra và đứng lại ngay trước cửa hương thất, uy nghiêm và oai nghi như một đức vua sư tử.

♦ Sự xuất hiện siêu phàm của Đức Phật – ánh sáng chói lọi từ thân Ngài:

Ngay khi Đức Phật bước ra khỏi hương thất:

• Từ thân Ngài, các luồng ánh sáng phát ra như chớp lóe từ đám mây, chiếu xuống các hàng cây trong tu viện như thể tắm rửa chúng bằng dòng suối vàng; ánh sáng giống như những cành lá vàng ròng đơm đầy hoa trái lung linh.
• Đồng thời, Tăng đoàn vĩ đại mang y bát đi theo sau, mỗi vị như long tượng khoác pháp y nhuộm đất, nội tâm thanh tịnh, đã đoạn tận phiền não, không còn ràng buộc bởi thế gian.
• Được vây quanh bởi chư Tăng như vậy, Đức Phật hiển hiện như một thân cây vàng ròng, phủ bởi áo đỏ như hoa sen giữa đầm, hoặc như lâu đài vàng được vây quanh bởi hàng lan can bằng san hô, ánh sáng tỏa rạng từ thân ngài sánh như:
  • Mặt trăng tròn mọc lên giữa bầu trời.
  • Một rừng hoa sen nở rộ đồng thời.
  • Cây Pāricchattaka (cây thiên giới) nở rộ toàn phần, sánh với ánh sáng của 32 mặt trời, 32 mặt trăng, hay 32 vị chuyển luân vương, Đế Thích, Đại Phạm Thiên.

♦ Các loại ánh sáng từ thân Ngài:

• Từ phía trước: luồng sáng màu vàng ròng bắn ra, chiếu xa đến 80 khuỷu tay.
• Từ phía sau, bên phải, bên trái: cũng phát ra ánh sáng tương tự, mỗi phía chiếu xa 80 khuỷu tay.
• Từ tóc trên đỉnh đầu: ánh sáng sặc sỡ như cổ chim công chiếu lên trời cao.
• Từ lòng bàn chân: ánh sáng đỏ như san hô lan xuống đất, xuyên suốt như thấm sâu vào lòng đất.
• Sáu luồng ánh sáng màu sắc khác nhau (chabbaṇṇā) từ thân Đức Phật lan rộng khắp 80 khuỷu tay, lung linh như những ngọn đèn vàng được đặt trong hộp pha lê, bắn ra như tia chớp từ một cơn mưa sấm sét bốn phía.
• Cảnh tượng trông như hoa kim tiền tung rải khắp mọi phương, như dòng suối vàng tuôn ra từ bình vàng, hay như dải lụa vàng trải ra giữa không trung.

♦ So sánh hình ảnh Đức Phật:

• Thân Đức Phật tỏa sáng với 32 tướng tốt và 80 vẻ đẹp phụ, khiến cho:
  • Các vì sao trên trời trông mờ nhạt như bị lu mờ.
  • Như một khu rừng sen đang nở rộ.
  • Như cây Pāricchattaka trổ hoa rực rỡ.
• So với 32 mặt trăng, 32 mặt trời, 32 Đế Thích, 32 Đại Phạm Thiên, sắc tướng và ánh sáng của Đức Phật vẫn vượt trội hơn.
• Ánh sáng đó chính là kết quả của:
  • 10 Ba-la-mật (pāramī)
  • 10 thượng Ba-la-mật (upapāramī)
  • 10 thắng Ba-la-mật (paramattha-pāramī)
    – tổng cộng 30 loại Ba-la-mật mà Ngài đã hoàn mãn qua vô số kiếp.

♦ Cả thế gian ngưỡng mộ:

• Hàng ngàn ngọn đèn lồng được giương cao phía trước, phía sau, hai bên.
• Hương thơm từ hoa sumana, campaka, jasmine, sen đỏ, sen xanh, bakula, và bột hương thơm xanh – vàng – đỏ – trắng được rải như mưa thiên hoa khắp bốn phương.
• Tiếng nhạc ngũ âm vang lên hòa cùng lời ca tụng Tam Bảo làm rung động toàn cõi.
• Các thiên nhân, loài rồng, thần, dạ xoa đều thấy an lạc trong tâm, như thể uống được cam lồ từ ánh nhìn của Đức Phật.

♦ Hình ảnh Đức Phật khi đi bộ:

·      "Đấng Điều Ngự đầy đủ mọi tướng tốt, làm rung chuyển đất, không làm tổn hại sinh linh, đi lại oai nghi."

·      "Chân phải đặt xuống trước một cách nhẹ nhàng, vừa phải – không quá chậm cũng không quá nhanh – đi trong định, toàn thân tỏa sáng."

·      "Đất nơi Ngài bước lên như dâng cao, chỗ cao trở nên bằng phẳng, đá sỏi, gai góc đều tránh sang bên."

·      "Dáng đi giống như sư tử chúa, như voi chúa trang nghiêm, như trăng rằm sáng chói, khiến cả thế giới kính ngưỡng."

♦ Đức Phật tiến vào hội trường Santhāgāra:

“atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkami…”
(Lúc ấy, Đức Thế Tôn mặc y, mang bát và y, cùng Tăng đoàn đến hội trường mới.)

• Khi được thỉnh mời đúng lúc, Đức Phật khoác lên mình y màu đỏ tươi như hoa sen đỏ trong ao nước sạch, giống như xếp từng cánh sen bao quanh vòng thân.
• Ngài mặc y như thể vòng tay bằng vàng bao quanh chùm hoa sen, thắt đai như ánh chớp xung quanh trời đêm, khoác áo như trùm lớp vỏ san hô đỏ lên tượng vàng.
• Hình ảnh Ngài đi như trăng rằm được mây đỏ che phủ, như mưa hương rưới khắp đỉnh núi vàng, hay dải sấm sét ôm quanh núi linh thiêng.
• Ngài mặc y từ trong hương thất (Gandhakuṭi), xuất hiện như sư tử từ hang vàng bước ra, như mặt trăng tròn ló dạng từ đỉnh núi phương đông.
• Sau đó, Ngài dừng lại trước cửa hương thất, thân tỏa sáng rực rỡ, các luồng hào quang phát ra như tia sáng chiếu lên những cây hoa trong vườn tu viện, tựa như rửa sạch chúng bằng suối vàng.

♦ Tăng đoàn vây quanh Đức Phật:

• Các Tỳ-kheo mang bát và y, đứng vây quanh Ngài. Ai nấy đều là những bậc:

“ít tham dục, biết đủ, sống viễn ly, không xen lẫn, tinh tấn, biết giữ giới, định vững, trí tuệ sáng, đã giải thoát, đã phá vỡ mọi ràng buộc...”

• Được vây quanh bởi các vị này, Đức Phật giống như một trụ vàng giữa vòng sen đỏ, như chiếc thuyền vàng giữa bãi sen đỏ, như lâu đài vàng được lan can san hô bao quanh.
• Các vị Đại đệ tử như Sāriputta và Mahāmoggallāna xuất hiện như rồng chúa mặc áo đất, không còn phiền não, rũ sạch rối rắm thế gian.

♦ Hình ảnh Đức Phật trong tư thế ngồi pháp:

• Đức Phật ngồi giữa hội trường, tựa như tượng vàng đặt trên tấm vải đỏ, như viên ngọc sáng trên tấm lụa đỏ:

·        “Ngồi trên bảo toà, xe pháp của nhân loại, Ngài tỏa sáng như bảo thạch quý, như ngọn đèn trên đỉnh núi.”

·        “Như cây sala lớn nở hoa rực rỡ, như cột trụ bằng vàng, như đóa sen đỏ giữa hồ.”

·        “Như đèn thần cháy trên đỉnh núi, như cây pāricchattaka thiên giới nở rộ – Ngài ngự trên pháp tòa tôn quý.”

♦ Bài pháp đêm tại Kapilavatthu:

“Kapilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya…”
(Tại Kapilavatthu, cho dòng Sakya, Đức Thế Tôn thuyết rất nhiều pháp thoại trong suốt đêm.)

• Trong phần này, Đức Phật không chỉ giảng về ý nghĩa santhāgāra, mà còn trình bày các pháp thoại đa dạng (pakiṇṇaka-kathā) – những đề tài hướng đến lợi ích an vui cho người tại gia.
• Ngài so sánh việc cúng dường nơi ở cho Tăng đoàn như cúng dường Tam Bảo, vì nơi ấy đã được Đức Phật, Tăng đoàn và Pháp Bảo “trú ngụ” cùng nhau qua buổi thuyết pháp đêm ấy.
• Ngài giảng:“Dâng nơi trú cho Tăng đoàn là một trong những phước báu tối thượng.” “Người dâng nơi ở sẽ không phải chịu cảnh chật chội trong bào thai ở đời sau.”
• Và cũng nhấn mạnh:“Chống được nóng và lạnh, tránh thú dữ, rắn rít, mưa gió – nơi ở là chỗ an trú, chỗ hành thiền, chỗ quán chiếu, chỗ diệt khổ.”
• Đức Phật đã giảng gần suốt đêm (hơn hai canh – diyaḍḍhayāmaṃ)

Chú giải đoạn cuối – về bài pháp và kết luận:

• Sau khi thuyết pháp ban đêm dài cho người Sakya (kể cả về lợi ích của việc cúng dường nơi trú ẩn – āvāsa-dāna), Đức Phật cho phép họ ra về, do lòng bi mẫn (anukampā), vì họ là cư sĩ yếu đuối, có thể mệt vì ngồi lâu.
• Đức Phật sau đó nằm nghiêng phải (tư thế sư tử) với chánh niệm và tỉnh giác, nhưng vẫn nghe pháp do Tôn giả Mahāmoggallāna thuyết cho Tăng chúng. Ngài nằm nghỉ để thể hiện bốn tư thế – đi, đứng, ngồi, nằm – trong hội trường mới, như cách chứng minh đầy đủ việc sử dụng nơi đó.

♦ Đức Phật nằm nghỉ và Tôn giả Mahāmoggallāna được mời thuyết pháp:

“Piṭṭhi me āgilāyatī”ti…
(“Lưng ta hơi mỏi, Moggallāna. Hãy thuyết pháp cho Tăng chúng.”)

• Đức Phật sau đêm dài thuyết pháp, nói rằng lưng Ngài hơi đau. Nhưng điều này không phải vì Ngài mệt mỏi thật sự, mà là:Ngài muốn sử dụng đầy đủ bốn oai nghi (đi, đứng, ngồi, nằm) trong hội trường mới.
   Đồng thời, cũng trao cơ hội giảng pháp cho đại đệ tử Mahāmoggallāna.
• Ngài trải y ngoài gấp tư (saṅghāṭiṃ paññāpetvā), nằm nghiêng bên phải theo tư thế sư tử, với niệm tỉnh và ý định rõ ràng sẽ dậy đúng lúc.

♦ Tôn giả Mahāmoggallāna bắt đầu pháp thoại:

“Avassutassa pariyāyaṃ desessāmi…”
(“Tôi sẽ giảng pháp về người bị ô nhiễm và người không bị ô nhiễm.”)

Ngài chia pháp thoại làm hai phần rõ rệt:

1. Người bị ô nhiễm (avassuto):

• Khi một Tỳ-kheo thấy sắc bằng mắt, mà:
  • Đắm nhiễm với sắc dễ chịu,
  • Ghét bỏ sắc khó chịu,
  • Không thiết lập chánh niệm trên thân,
  • Tâm thiển cận, không hiểu giải thoát chân thật
    → Vị ấy bị ô nhiễm qua mắt.
• Tương tự, nếu đắm chấp qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý, thì bị ô nhiễm qua sáu căn.

“Khi vị ấy sống như vậy, nếu Māra (ma vương) đến từ mắt, tai... thì Māra dễ dàng chiếm lấy vị ấy.” Ví dụ:“Giống như một túp lều làm bằng cỏ khô – nếu ai đến từ bất kỳ phía nào với ngọn đuốc cháy, thì lửa sẽ dễ dàng lan vào và thiêu rụi toàn bộ.”

→ Tương tự, nội tâm không phòng hộ thì Māra dễ dàng xâm nhập.

• Khi ấy:
  • Sắc lấn át vị ấy, vị ấy không lấn át sắc.
  • Âm thanh, mùi, vị, xúc, pháp… đều lấn át vị ấy.
  • Vị ấy bị tràn ngập bởi các pháp bất thiện, dẫn đến khổ đau, tái sinh, già, chết.

2. Người không bị ô nhiễm (anavassuto):

• Khi một Tỳ-kheo thấy sắc bằng mắt, mà:
  • Không đắm sắc dễ chịu,
  • Không ghét sắc khó chịu,
  • Thiết lập chánh niệm trên thân,
  • Tâm rộng lớn (measureless mind),
  • Thấy rõ giải thoát bằng trí tuệ
    → Vị ấy không bị ô nhiễm qua mắt.
• Cũng như vậy với các căn còn lại: tai, mũi, lưỡi, thân, ý.

“Khi vị ấy sống như vậy, nếu Māra đến, thì không thể tiếp cận hay chiếm lấy vị ấy.”Ví dụ:“Giống như một ngôi nhà bằng đất sét dày, được trát mới – nếu ai mang đuốc đến từ bất kỳ hướng nào, thì lửa cũng không thể bén vào.”

• Khi ấy:
  • Vị ấy lấn át được sắc, không bị sắc lấn át.
  • Âm thanh, mùi, vị, xúc, pháp… đều không thể chi phối vị ấy.
  • Vị ấy chiến thắng các pháp bất thiện, không bị tái sinh, khổ đau.

♦ Đức Phật khen ngợi Tôn giả Mahāmoggallāna:

Sau khi nghe xong bài pháp của Mahāmoggallāna, Đức Phật ngồi dậy và tán thán: “Tốt lắm, tốt lắm Moggallāna! Thầy đã giảng rất hay về người bị và không bị ô nhiễm.”

Chư Tăng sau khi nghe, hoan hỷ, lòng đầy phấn khởi, tán dương bài pháp ấy.

Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

202. VI. Dục Lậu (S.iv,182)

1) Một thời Thế Tôn sống giữa dân chúng Sakka, tại Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ), trong vườn Nigrodha.

2) Lúc bấy giờ có một hội đường mới của những người Sakka ở Kapilavatthu được làm không bao lâu, chưa được một Sa-môn, hay Bà-la-môn, hay một người nào đến ở.

3) Rồi một số người Sakka ở Kapilavatthu đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên.

4) Ngồi xuống một bên, các người Sakka ở Kapilavatthu bạch Thế Tôn:

-- Ở đây, bạch Thế Tôn, có hội đường mới của những người Sakka ở Kapilavatthu được làm không bao lâu, chưa được một Sa-môn, hay Bà-la-môn, hay một người nào đến ở. Bạch Thế Tôn, mong Thế Tôn hãy sử dụng ngôi nhà ấy đầu tiên, rồi sau các người Sakka ở Kapilavatthu sẽ sử dụng. Như vậy, sẽ đưa đến hạnh phúc và an lạc lâu dài cho những người Sakka ở Kapilivatthu.

Thế Tôn im lặng nhận lời.

5) Những người Sakka ở Kapilavatthu sau khi biết Thế Tôn đã nhận lời, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, thân phía hữu hướng về Ngài rồi đi đến hội đường mới ấy. Sau khi đến, họ cho trải toàn bộ hội đường với những tấm đệm, cho bày biện các chỗ ngồi, cho sắp đặt ghè nước, cho treo đèn dầu, rồi đi đến Thế Tôn; sau khi đến, bạch Thế Tôn:

-- Bạch Thế Tôn, toàn bộ hội đường đã được trải đệm. Các chỗ ngồi đã được bày biện. Một ghè nước đã được đặt sẵn. Ngọn đèn dầu đã được treo lên. Nay Thế Tôn hãy làm gì Ngài nghĩ là phải thời.

6) Rồi Thế Tôn đắp y, cầm y bát, cùng với chúng Tỷ-kheo đi đến hội đường mới; sau khi đến, rửa chân, đi vào hội đường và ngồi dựa vào cây cột ở giữa, mặt hướng về phía Ðông. Chúng Tỷ-kheo, sau khi rửa chân, bước vào hội đường, và ngồi dựa vào bức tường phía Tây, mặt hướng về phía Ðông, với Thế Tôn trước mặt. Các người Sakka ở Kapilavatthu, sau khi rửa chân, bước vào hội đường, ngồi dựa vào bức tường phía Ðông, hướng mặt về phía Tây, với Thế Tôn phía trước mặt.

7) Rồi Thế Tôn, phần lớn của đêm, với pháp thoại thuyết giảng, khích lệ, làm cho phấn khởi, làm cho hoan hỷ các người Sakka ở Kapilavatthu. Rồi Thế Tôn giải tán họ với câu:

-- Này các Sakka, đêm đã quá khuya, nay các Ông hãy làm những gì các Ông nghĩ là hợp thời.

-- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Các người Sakka ở Kapilavatthu vâng đáp Thế Tôn, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, thân hữu hướng về Ngài rồi ra đi.

8) Rồi Thế Tôn, sau khi các người Sakka ở Kapilavatthu ra đi không bao lâu, liền gọi Tôn giả Mahà Moggalàna:

-- Này Moggalàna, chúng Tỷ-kheo đã đoạn trừ được buồn ngủ. Này Moggalàna, hãy thuyết pháp thoại cho chúng Tỷ-kheo. Ta nay bị đau lưng, Ta muốn nằm xuống.

-- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tôn giả Mahà Moggalàna vâng đáp Thế Tôn.

9) Rồi Thế Tôn cho xếp y Sanghàti (Tăng-già-lê) gấp bốn lại, và nằm xuống phía hông bên phải, trong dáng nằm con sư tử, hai chân gác trên nhau, chánh niệm tỉnh giác, tác ý đến lúc thức dậy.

10) Ở đây, Tôn giả Mahà Moggalàna gọi các Tỷ-kheo:

-- Này chư Hiền.

-- Thưa Hiền giả.

Các Tỷ-kheo vâng đáp Tôn giả Mahà Moggalàna. Tôn giả Mahà Moggalàna nói như sau:

-- Này chư Hiền, tôi sẽ giảng cho chư Hiền về pháp môn nhiễm dục lậu, và pháp môn không nhiễm dục lậu. Hãy lắng nghe và suy nghiệm kỹ. Tôi sẽ giảng.

-- Thưa vâng, Hiền giả.

Các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Tôn giả Mahà Moggalàna. Tôn giả Mahà Moggalàna nói như sau:

11) -- Và này chư Hiền, thế nào là nhiễm dục lậu? Ở đây, này chư Hiền, Tỷ-kheo khi mắt thấy sắc, thiên chấp sắc khả ái, ghét bỏ các sắc không khả ái, sống với thân niệm không an trú, với tâm nhỏ hẹp. Vị ấy không như thật rõ biết tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Chính ở đây, các ác bất thiện pháp ấy khởi lên không được trừ diệt không có dư tàn... Khi lưỡi nếm vị... Khi ý biết các pháp, thiên chấp pháp khả ái, ghét bỏ pháp không khả ái, sống với thân niệm không an trú, với tâm nhỏ hẹp. Vị ấy không như thật rõ biết tâm giải thoát, tuệ giải thoát ấy. Chính ở đây, các ác bất thiện pháp ấy khởi lên không được trừ diệt không có dư tàn.

12) Này chư Hiền, đây gọi là Tỷ-kheo bị nhiễm dục lậu đối với các sắc do mắt nhận thức... đối với các vị do lưỡi nhận thức... đối với các pháp do ý nhận thức. Tỷ-kheo sống như vậy, này chư Hiền, nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua mắt, Màra nắm được cơ hội, Màra nắm được đối tượng... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua lưỡi, Màra nắm được cơ hội, Màra nắm được đối tượng.... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua ý, Màra nắm được cơ hội, Màra nắm được đối tượng.

13) Cũng vậy, này chư Hiền, như một cái nhà lợp bằng cây lau hay cỏ, héo khô, không có nhựa, xưa đến ba bốn năm. Nếu từ phương Ðông có người đến, với bó đuốc cháy đỏ, ngọn lửa sẽ nắm được cơ hội, sẽ nắm được đối tượng. Nếu một người từ phương Tây đến... Nếu một người từ phương Bắc đến... Nếu một người từ phương Nam đến... Nếu một người từ phương dưới đến... Nếu một người từ phương trên đến, hay một người bất cứ từ ở đâu đến, với bó đuốc cháy đỏ, ngọn lửa nắm được cơ hội, ngọn lửa nắm được đối tượng. Cũng vậy, này chư Hiền, nếu Tỷ-kheo sống như vậy. Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua mắt, Màra nắm được cơ hội, Màra nắm được đối tượng... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua lưỡi... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua ý, Màra nắm được cơ hội, Màra nắm được đối tượng.

14) Này chư Hiền, sống như vậy, các sắc chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các sắc. Các tiếng chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các tiếng. Các hương chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các hương. Các vị chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các vị. Các xúc chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các xúc. Các pháp chinh phục vị Tỷ-kheo, không phải vị Tỷ-kheo chinh phục các pháp. Này chư Hiền, đây được gọi là Tỷ-kheo bị sắc chinh phục, bị tiếng chinh phục, bị hương chinh phục, bị vị chinh phục, bị xúc chinh phục, bị pháp chinh phục, không phải không bị chinh phục. Chinh phục vị ấy là các ác bất thiện pháp bị nhiễm ô, đưa đến tái sanh, đầy sợ hãi (sadarà), đưa đến quả khổ dị thục, tương lai là già chết. Như vậy, này chư Hiền, là nhiễm dục lậu.

15) Và này chư Hiền, thế nào là không nhiễm dục lậu? Ở đây, này chư Hiền, Tỷ-kheo khi mắt thấy sắc, không thiên chấp sắc khả ái, không ghét bỏ sắc không khả ái, sống an trú thân niệm, với tâm vô lượng. Vị ấy như thật rõ biết tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Chính ở nơi đây, các ác bất thiện pháp khởi lên được đoạn diệt không có dư tàn... Khi lưỡi nếm vị... Khi ý biết các pháp, vị ấy không thiên chấp các pháp khả ái, không ghét bỏ các pháp không khả ái, sống an trú thân niệm, với tâm vô lượng. Vị ấy như thật biết rõ tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Chính ở nơi đây, các ác bất thiện pháp khởi lên được đoạn diệt không có dư tàn. Này chư Hiền, đây gọi là vị Tỷ-kheo không bị nhiễm dục lậu đối với các sắc do mắt nhận thức... đối với các vị do lưỡi nhận thức... đối với các pháp do ý nhận thức... Tỷ-kheo sống như vậy, này chư Hiền, nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua mắt, Màra không nắm được cơ hội, Màra không nắm được đối tượng... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua lưỡi, Màra không nắm được cơ hội, Màra không nắm được đối tượng... Nếu Màra có đến vị ấy, ngang qua ý, Màra không nắm được cơ hội, Màra không nắm được đối tượng.

16) Ví như, này chư Hiền, một cái nhà có nóc nhọn hay một giảng đường có nóc nhọn xây bằng đất dày, vừa mới xoa trét, nếu có người từ phương Ðông lại với ngọn đuốc cháy đỏ, ngọn lửa không nắm được cơ hội, không nắm được đối tượng... từ phương Tây đến... từ phương Bắc đến... từ phương Nam đến... từ phương dưới đến... từ phương trên đến hay từ bất cứ phương nào đến, với ngọn đuốc cháy đỏ, ngọn lửa không nắm được cơ hội, không nắm được đối tượng.

17) Sống như vậy, này chư Hiền, Tỷ-kheo chinh phục các sắc, không phải các sắc chinh phục Tỷ-kheo. Tỷ-kheo chinh phục các tiếng, không phải các tiếng chinh phục Tỷ-kheo. Tỷ-kheo chinh phục các hương, không phải các hương chinh phục Tỷ-kheo. Tỷ-kheo chinh phục các vị, không phải các vị chinh phục Tỷ-kheo. Tỷ-kheo chinh phục các xúc, không phải các xúc chinh phục Tỷ-kheo. Tỷ-kheo chinh phục các pháp, không phải các pháp chinh phục Tỷ-kheo. Này chư Hiền, đây gọi là Tỷ-kheo chinh phục các sắc, chinh phục các tiếng, chinh phục các hương, chinh phục các vị, chinh phục các xúc, chinh phục các pháp, không phải bị chinh phục. Chính vị ấy chinh phục các ác bất thiện pháp bị nhiễm ô, đưa đến tái sanh, đầy sợ hãi, đưa đến quả khổ dị thục tương lai là già chết. Như vậy, này chư Hiền, là không nhiễm dục lậu.

18) Rồi Thế Tôn ngồi dậy và gọi Tôn giả Màha Moggalàna:

-- Lành thay, lành thay, này Moggalàna! Lành thay, này Moggalàna! Ông đã thuyết cho các Tỷ-kheo về pháp môn nhiễm dục lậu và pháp môn không nhiễm dục lậu.

19) Tôn giả Mahà Moggalàna thuyết như vậy. Bậc Ðạo Sư chấp nhận. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Tôn giả Mahà Moggalàna thuyết.