Tam đề hy thiểu là đầu đề chiết bán _ vô dư.

Tam đề hy thiểu có ba pháp là:

a.  Các pháp hy thiểu (parittā dhammā)

b.  Các pháp đáo đại (mahaggatā dhammā)

c.   Các pháp vô lượng (appamāṇā dhammā)

a.  Các pháp hy thiểu (parittā dhammā) là thế nào?

Tất cả pháp dục giới thiện, bất thiện và vô ký, tức là sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn thuộc dục giới. Đây là các pháp hy thiểu.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 8 tâm thiện dục giới với 37 thuộc tánh tương ưng, 12 tâm bất thiện với 27 thuộc tánh tương ưng, 23 tâm quả dục giới với 33 thuộc tánh tương ưng, 11 tâm vô ký tố dục giới với 35 thuộc tánh tương ưng; Và, 28 vô ký sắc.

Chú giải: Hy thiểu là chút ít, một miếng (khaṇḍitattā appamattakaṃ parittan’ ti vuccati).

Pháp dục giới sắc, thọ, tưởng, hành, thức gọi là pháp hy thiểu vì ít uy lực (Imepi appānubhāvatāya parittā viyā’ ti parittā, kāmāvacaradhammānametaṃ adhivacanaṃ). Pháp dục giới không có mãnh lực siêu nhiên như các tâm thiền.

b.  Các pháp đáo đại (mahaggatā dhammā) là thế nào?

Thiện và vô ký sắc giới, thiện và vô ký vô sắc giới. Đây là các pháp đáo đại.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 15 tâm sắc giới với 35 thuộc tánh tương ưng; 12 tâm vô sắc giới với 30 thuộc tánh tương ưng.

Chú giải: Gọi là đáo đại nghĩa là đạt đến trạng thái lớn lao, do khả năng ức chế được phiền não, thành tựu quảng đại, trú liên tục lâu dài, hoặc thực hành đi với Dục, Cần, Tâm, Tuệ lớn mạnh, đặc biệt (kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gatā mahantehi vā ulāracchandavīriyacittapannehi gatā paṭipannā’ ti pi mahaggatā). Tâm đáo đại có năng lực nhập định, hiện thông, đưa đến cảnh giới Phạm thiên, phải do tu tập bằng ước muốn mãnh liệt, tinh tấn mãnh liệt, ý chí mãnh liệt, trí tuệ mãnh liệt; Lại có năng lực đè nén phiền não như đá đè cỏ.

c.     Các pháp vô lượng (appamāṇā dhammā) là thế nào?

Đạo, quả siêu thế, và vô vi giới. Đây là các pháp vô lượng.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 4 hoặc 20 tâm đạo, 4 hoặc 20 tâm quả, cùng 36 thuộc tánh tương ưng; níp bàn.

Chú giải: Những pháp còn hạn chế như phiền não tham ..v.v.. Hoặc còn bị phiền não biết được, gọi là pháp hữu lượng (pamāṇaṃ). Trái với pháp hữu lượng, gọi là pháp vô lượng (pamāṇassa ca paṭipakkhā’ ti appamāṇā).

Không có phối hợp với pháp hạn lượng, cũng không là cảnh cho pháp hạn lượng biết được nên gọi là pháp vô lượng (ārammaṇato vā sampayogato vā natthi etesaṃ pamāṇaṃ cā’ ti appamāṇā).

Pháp dục giới và pháp đáo đại là pháp hạn lượng (pamaṇā dhammā), chỉ có pháp siêu thế là pháp vô lượng (appamaṇā dhammā).

Tỳ kheo Tuệ Siêu biên soạn.