Ái chấp là nguyên nhân sanh khổ. Sự diệt tận ái chấp là sự diệt khổ. Một khi thấy rõ bản chất vô thường, khổ não, vô ngã sẽ có khả năng buông xả với cả hai nội tại và ngoại giới. Tâm không bị cột trói là tâm giải thoát. Một người bị bệnh thân và lấy đó làm đề tài quán chiếu về tính luôn thay đổi, rỗng không, và bất lực đối với thân tâm, từ đó tạo thành khả tính vượt lên trên ái chấp. Lấy thân bệnh tiêu trừ tâm bệnh Đây là cách mà binh pháp gọi là “dương đông kích tây”.

Kinh Văn

 74. sāvatthinidānaṃ. atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami ... pe ... ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca — “amukasmiṃ, bhante, vihāre aññataro bhikkhu navo appaññāto ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. sādhu, bhante, bhagavā yena so bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā”ti.

 atha kho bhagavā navavādañca sutvā gilānavādañca, “appaññāto bhikkhū”ti iti viditvā yena so bhikkhu tenupasaṅkami. addasā kho so bhikkhu bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. disvāna mañcake samadhosi {samañcosi (sī.), samatesi (syā. kaṃ.), samañcopi (pī.)} . atha kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca — “alaṃ, bhikkhu, mā tvaṃ mañcake samadhosi. santimāni āsanāni paññattāni, tatthāhaṃ nisīdissāmī”ti. nisīdi bhagavā paññatte āsane. nisajja kho bhagavā taṃ bhikkhuṃ etadavoca — “kacci te, bhikkhu, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti no abhikkamanti, paṭikkamosānaṃ paññāyati no abhikkamo”ti?

 “na me, bhante, khamanīyaṃ, na yāpanīyaṃ, bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti, abhikkamosānaṃ paññāyati no paṭikkamo”ti.

“rāgavirāgatthaṃ khvāhaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī”ti.

“sādhu sādhu, bhikkhu! sādhu kho tvaṃ, bhikkhu, rāgavirāgatthaṃ mayā dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. rāgavirāgattho hi, bhikkhu, mayā dhammo desito. taṃ kiṃ maññasi bhikkhu, cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vā”ti?

 “evaṃ passaṃ, bhikkhu, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati, sotasmimpi nibbindati ... pe ... manasmimpi nibbindati. nibbindaṃ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī”ti.

idamavoca bhagavā. attamano so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinandi. imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṃ bhaññamāne tassa bhikkhuno virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādi — “yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamman”ti. paṭhamaṃ.

Tại Sāvatthi

Bấy giờ một vị tỳ khưu đi đến Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, ngồi xuống một bên và bạch rằng:

“Bạch Thế Tôn, tại một tịnh xá nọ, có một vị tỳ khưu mới xuất gia, không được nhiều người biết đến, hiện đang bệnh nặng, đau đớn, nguy kịch. Bạch Thế Tôn, thật diễm phúc, nếu Ngài bi mẫn đến thăm tỳ khưu ấy.”

Khi nghe những lời “mới xuất gia” và “bệnh nặng,” hiểu rằng vị này không phải là một tỳ khưu được nhiều người biết đến, Thế Tôn liền đi đến chỗ vị ấy. Vị tỳ khưu bệnh nhìn thấy Thế Tôn từ xa đi tới, liền cựa quậy trên giường. Thế Tôn bảo:

“Thôi đủ rồi, này Tỳ khưu, đừng cựa quậy trên giường. Đã có sẵn chỗ ngồi, ta sẽ ngồi.”

Sau khi ngồi xuống chỗ đã được chuẩn bị, Thế Tôn nói với vị Tỳ khưu:

“Hy vọng ông kham nhẫn được, hy vọng Thầy đang dần bình phục. Mong rằng những cảm thọ đau đớn của Thầy giảm bớt chứ không gia tăng, và có thể thấy được sự thuyên giảm.”

Vị Tỳ khưu thưa:

“Bạch Thế Tôn, con không chịu đựng được, con không khá lên. Những cảm thọ đau đớn ngày càng tăng, không hề thuyên giảm, và con chỉ thấy sự gia tăng của chúng.”

Đó là những gì Thế Tôn đã nói. Vị Tỳ khưu phấn khởi, hoan hỷ trong lời dạy của Thế Tôn. Và ngay trong lúc bài pháp được giảng, nơi vị Tỳ khưu ấy khởi lên Pháp nhãn thanh tịnh, vô cấu:  “Bất cứ điều gì có sanh khởi đều sẽ hoại diệt.”

Chú Thích

Ragaviraga (đoạn diệt tham ái): Cụm từ này gần như mang ý nghĩa lặp lại, vì viraga tự nó đã có nghĩa là sự vắng mặt của raga (tham ái). Tuy nhiên, từ viraga ban đầu có nghĩa là "sự phai màu," vì vậy toàn bộ cụm từ có thể được hiểu là "sự phai nhạt" của "màu sắc" do tham ái lan tỏa.

Sự khởi sinh của Pháp nhãn (dhammacakkhu): Điều này có nghĩa là đạt được một trong ba tầng thánh đầu tiên của giác ngộ, thường là Nhập lưu (Sotāpanna).

Sớ Giải

74-78. gilānavaggassa paṭhame amukasminti asukasmiṃ. ayameva vā pāṭho. appaññātoti aññāto apākaṭo. navopi hi koci paññāto hoti rāhulatthero viya sumanasāmaṇero viya ca, ayaṃ pana navo ceva apaññāto ca. sesamettha vuttanayamevāti. tathā ito paresu catūsu.

Amukasminti có nghĩa là asukasmiṃ (ở một nơi nào đó). Đây cũng có thể là một bản đọc khác.

Appaññāto có nghĩa là chưa được biết đến, không nổi tiếng. Một số vị Tỳ-kheo dù mới xuất gia (nava) nhưng vẫn được nhiều người biết đến, như Tôn giả Rāhula hay sa di Sumana. Tuy nhiên, vị Tỳ-kheo trong trường hợp này vừa mới xuất gia (nava) vừa không nổi tiếng (apaññāto).

Các phần còn lại trong đoạn này được giải thích theo cách đã nói trước đây. Điều này cũng áp dụng cho bốn bài tiếp theo trong phẩm này.