Tất cả cái biết của giác quan thuộc về tâm ý, là hữu vi pháp, là những gì bị vô thường biến đổi. Không thể cân, đo, đong, đếm niết bàn bằng quan niệm có, không, còn, mất theo thường tình. Dùng ngôn ngữ thế gian, ý niệm thế gian để hiểu hay mô tả niết bàn là điều bất khả.

Kinh Văn

83. atha kho āyasmā phagguno ... pe ... ekamantaṃ nisinno kho āyasmā phagguno bhagavantaṃ etadavoca —

“atthi nu kho, bhante, taṃ cakkhu, yena cakkhunā atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya ... pe ... atthi nu kho, bhante, sā jivhā, yāya jivhāya atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya ... pe ... atthi nu kho so, bhante, mano, yena manena atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyyā”ti?

“natthi kho taṃ, phagguna, cakkhu, yena cakkhunā atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya ... pe ... natthi kho sā, phagguna, jivhā, yāya jivhāya atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyya ... pe ... natthi kho so, phagguna, mano, yena manena atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivaṭṭe paññāpayamāno paññāpeyyā”ti. dasamaṃ.

Khi ấy, Tôn giả Phagguna đi đến  Đức Thế Tôn, đảnh lễ và bạch rằng:

“Bạch Thế Tôn, có con mắt nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ - tức những vị đã đạt đến vô dư niết bàn, đã cắt đứt mọi vọng tưởng, đã vượt qua tất cả xiềng xích, đã chấm dứt vòng luân hồi, và đã vượt lên trên mọi khổ đau?”

“Có tai nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ …

“Có ý nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ - tức những vị đã đạt đến vô dư niết bàn,  đã cắt đứt mọi vọng tưởng, đã vượt qua tất cả xiềng xích, đã chấm dứt vòng luân hồi, và đã vượt lên trên mọi khổ đau?”

Đức Phật đáp:

“Này Phagguna, không có con mắt nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ—những vị đã đạt đến Niết-bàn tối hậu, đã cắt đứt mọi vọng tưởng, đã vượt qua tất cả xiềng xích, đã chấm dứt vòng luân hồi, và đã vượt lên trên mọi khổ đau.

Không có tai nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ…

Không có ý nào nhờ đó một người có thể mô tả về chư Phật quá khứ—những vị đã đạt đến Niết-bàn tối hậu, đã cắt đứt mọi vọng tưởng, đã vượt qua tất cả xiềng xích, đã chấm dứt vòng luân hồi, và đã vượt lên trên mọi khổ đau.”

Chú Thích

Tôn giả Phagguna, tên Hán Việt là Bà Câu Na (婆拘那) .Theo Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya, A.iii.379 ff), khi Phagguna bị bệnh nặng, Tôn giả Ānanda đã thỉnh cầu Đức Phật đến thăm để an ủi và sách tấn. Đức Phật đã đến nơi Phagguna nằm trên giường, thân thể đau đớn trầm trọng. Đức Phật nhắc nhở  về vô thường, khổ, và vô ngã, giúp vị không bị bám chấp vào thân xác hay đau đớn. Sau khi nghe lời dạy của Đức Phật, tôn giả đã chứng quả a la hán và viên tịch ngay sau đó.

Câu hỏi của Tôn giả Phagguna thoạt nghe khó hiểu. Sớ giải chú thích Tôn giả muốn biết rằng: Khi các vị Phật trong quá khứ đã viên tịch vô dư Niết-bàn (Anupādisesa Nibbāna), họ có còn giữ lại các giác quan hay không? Liệu có thể dùng mắt, tai, hay tâm để mô tả về họ sau khi họ đã hoàn toàn giải thoát hay không?

Đức Phật trả lời rằng không thể – vì các bậc Chánh Đẳng Giác sau khi đạt Niết-bàn Vô Dư thì không còn các căn (giác quan) hay thức để có thể mô tả về các ngài nữa. Điều này phản ánh nguyên lý Vô Ngã (Anattā):

Khi một bậc A-la-hán hay một vị Phật nhập Niết-bàn Vô Dư, ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) hoàn toàn diệt mất.

Không còn thân xác hay bất kỳ căn nào tồn tại sau Niết-bàn.

Do đó, không thể nói rằng họ còn tồn tại dưới một dạng thức nào để có thể mô tả bằng mắt, tai, hay tâm.

Câu trả lời của Đức Phật khẳng định rằng:

Niết-bàn không phải là một cảnh giới hay một tồn tại có thể diễn tả bằng ngôn từ.

Khi các vị Phật hay các bậc A-la-hán nhập Niết-bàn Vô Dư, không còn gì để mô tả về các ngài theo cách thông thường của thế gian.

Tất cả các pháp hữu vi (saṅkhārā) đều vô thường và diệt tận khi một người giải thoát hoàn toàn.

Như vậy, ý chính của bài kinh là: Sau khi viên tịch Niết bàn, chư Phật không còn các căn để có thể mô tả bằng bất kỳ phương tiện nào trong thế gian.

Hai thuật ngữ "Chinnapapañca" và "Chinnavatuma" được giải thích theo Sớ giải như sau:

Chinnapapañca (cắt đứt mọi vọng tưởng) được hiểu là sự chấm dứt hoàn toàn sự khuếch tán của tham ái (taṇhā-papañca).

Chinnavatuma (cắt đứt mọi xiềng xích) được hiểu là sự đoạn tận "vũng lầy" của tham ái (taṇhā-vatuma), tức là không còn mắc kẹt trong vòng luân hồi.

Sớ Giải

83. dasame chinnapapañceti taṇhāpapañcassa chinnattā chinnapapañce. chinnavaṭumeti taṇhāvaṭumasseva chinnattā chinnavaṭume. kiṃ pucchāmīti pucchati? atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti pucchati. atha vā sace magge bhāvitepi anāgate cakkhusotādivaṭṭaṃ vaḍḍheyya, taṃ pucchāmīti pucchatīti.

Giải Thích Kinh số 10 :

Chinnapapañca (cắt đứt mọi vọng tưởng): Nghĩa là tham ái và sự phóng dật của tâm đã bị chấm dứt hoàn toàn (taṇhāpapañcassa chinnattā).

Chinnavaṭuma (cắt đứt mọi xiềng xích): Nghĩa là vũng lầy của tham ái đã bị cắt đứt hoàn toàn (taṇhāvaṭumassa chinnattā).

Hai thuật ngữ này nhấn mạnh rằng một vị Phật hoặc một vị A-la-hán khi đạt Niết-bàn Vô Dư (Anupādisesa Nibbāna) thì hoàn toàn thoát khỏi tất cả sự trói buộc của tham ái và luân hồi.

Hai cách hiểu về câu hỏi của Tôn giả Phagguna:

• Phagguna muốn hỏi liệu các căn (mắt, tai, v.v.) của chư Phật quá khứ có còn tồn tại sau khi họ nhập Niết-bàn không.
•  Vị nầy muốn biết liệu chư Phật đã vượt qua sinh tử có còn duy trì các giác quan như mắt, tai... để có thể mô tả về họ không (atikkantabuddhehi pariharitāni cakkhusotādīni pucchāmīti).

Nói cách khác:

• Nếu một người đã tu tập Thánh Đạo (Magga) và đạt Niết-bàn, liệu trong tương lai các căn như mắt, tai... có còn tiếp tục tồn tại không?
• Nói cách khác, liệu sau khi đạt Niết-bàn, các uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) có tiếp tục sinh khởi nữa không? (sace magge bhāvitepi anāgate cakkhusotādivaṭṭaṃ vaḍḍheyya, taṃ pucchāmīti pucchatīti.)

Đức Phật trả lời rằng không có mắt, tai…., hay ý nào có thể mô tả chư Phật sau khi họ đã viên tịch Niết-bàn.