Ambajātakaṃ (jātaka 474)

“Eraṇḍā pucimandā vā, atha vā pālibhaddakā.
Madhuṃ madhutthiko vinde, so hi tassa dumuttamo.”

“Khattiyā brāhmaṇā vessā, suddā caṇḍālapukkusā.
Yamhā dhammaṃ vijāneyya, so hi tassa naruttamo.”

Dầu là cây thầu dầu,
Hay là cây dại mọc,
Ai tìm mật ong ngọt,
Lấy mật — cây quý nhất,
Không kể giống hay hình.

Sát lỵ, Bà-la-môn,
Thương nhân hay tiện chủng,
Nếu người ấy hiểu đạo,
Biết đạo lý cao cả,
Đáng tôn quý trong đời.

Câu chuyện tiền thân

Ngày xưa, tại vương quốc Bārāṇasī, có một thanh niên sinh ra trong gia đình Bà-la-môn quyền quý. Nhưng rồi gia đình cậu bị bệnh dịch tàn phá, chỉ còn mình cậu sống sót. Đau buồn và cô đơn, cậu bỏ quê hương, lên đường tìm học vấn, và đến học tại thành Takkasilā – trung tâm giáo dục danh tiếng thời đó. Tại đây, cậu học đủ ba bộ Vệ-đà và nhiều môn khác, trở thành người học rộng.

Sau khi học xong, chàng trai nghĩ: “Ta sẽ đi chu du học hỏi phong tục của các vùng đất.” Trên đường đi, cậu đến một ngôi làng nhỏ ở vùng biên giới, nơi có một người đàn ông sống giản dị nhưng đặc biệt: người này có thể hái xoài trái mùa – điều không ai làm được.

Người đó chính là một cao nhân ẩn thân dưới dáng vẻ bình dị. Ông biết một chú thuật thần bí: chỉ cần tụng chú và rảy nước vào cây xoài, cây sẽ trổ lá non, ra hoa, kết quả và cho trái chín thơm ngon ngay lập tức!

Chàng thanh niên thấy vậy thì thèm khát học được phép ấy. Anh ta bèn đến giúp việc trong nhà người đàn ông: chẻ củi, giã gạo, nấu ăn, dọn dẹp… suốt nhiều tháng. Vợ của vị ẩn sĩ thấy anh chăm chỉ, khuyên chồng truyền lại thần chú. Vị ẩn sĩ chấp thuận, dặn rõ:

“Đây là bí chú vô giá. Nếu sau này con được hỏi ‘ai là thầy con’, đừng bao giờ giấu diếm về ta. Nếu con nói dối, chú thuật này sẽ biến mất.”

Chàng thanh niên đồng ý, học được chú, và thử nghiệm thành công. Anh từ biệt ẩn sĩ, rồi đi về  Bārāṇasī, dùng  thần chú  để tạo ra xoài sái mùa bán kiếm tiền. Chẳng mấy chốc, anh trở nên giàu có và nổi danh.

Một hôm, viên giữ vườn cung đình mua xoài của anh dâng lên vua. Vị vua ăn thử, ngạc nhiên vì hương vị tuyệt hảo, bèn gọi chàng trai vào hỏi:

“Sao nhà ngươi có xoài ngon sái mùa như vậy?”

Chàng trai, vì xấu hổ với nguồn gốc thấp hèn của thầy mình (một người bị xem là hạ tiện trong xã hội), đã nói dối:

“Tâu bệ hạ, tiện dân học được phép thuật này từ một bà la môn danh tiếng ở Takkasilā.”

Ngay khi lời nói dối thoát khỏi miệng, chú thuật không còn linh nghiệm.

Hôm sau, khi vua yêu cầu biểu diễn, chàng trai đến cây xoài như trước, tụng chú nhưng không có gì xảy ra. Anh lúng túng, mồ hôi túa ra, lặng người. Vua sinh nghi, tra hỏi. Cuối cùng, chàng trai thú nhận toàn bộ sự thật – rằng mình học từ một người Caṇḍāla (giai cấp thấp “chiên đà là), và vì sợ mất danh vọng nên đã dối trá.

Vua nổi giận:

“Một người vô ơn, đã được trao bảo vật mà không tôn trọng người trao, không xứng được giữ chú ấy!”

Vua ra lệnh trục xuất anh khỏi vương quốc.

Cảm thấy hổ thẹn và hối hận, chàng trai tìm về ngôi làng xưa, quỳ gối cầu xin Bồ-tát tha thứ và xin được học lại chú thuật. Nhưng vị ẩn sĩ nói:

“Một người không biết ơn, không giữ lời hứa, không xứng để giữ bí quyết thiêng liêng. Ngay cả viên ngọc cũng không phát sáng trong tay kẻ dối trá.”

Bị từ chối, chàng trai tuyệt vọng, bỏ vào rừng, và kết thúc đời mình trong đơn độc.

Câu chuyện thời Phật trụ thế

Khi Đức Phật đang trụ trọ ở Jetavana (Kỳ Viên), Ngài đã kể một câu chuyện liên quan đến Devadatta (Đề Bà Đạt Đa). Bởi lẽ, Devadatta đã tự xưng rằng: “Tôi sẽ trở thành Phật; Sa-môn Gotama không phải là Thầy hay Bậc Hướng đạo của tôi”. Sau khi bỏ Đấng Đạo Sư và đồng thời hoại thiền (jhāna), vị nầy chia rẻ Tăng chúng, và khi đang trên đường đến chùa Kỳ Viên Sāvatthi, mặt đất dưới chân nứt ra, và Devadatta bị đất sụp chết rồi sanh địa ngục A-tỳ (Avīci).

Khi đỡ đó, các Tỳ khưu tụ họp ở giảng đường bàn về việc này. Đức Phật đến và hỏi các Tỳ khưu đang bàn về điều gì, các vị trình bày sự việc. Ngài bảo: "Này các Tỳ khưu, không phải chỉ bây giờ, mà trong quá khứ Devadatta cũng đã bỏ Thầy và bị đoạ vào diệt vong". Rồi Ngài kể lại chuyện xưa.

Đức Phật kết luận: "Thanh niên kia chính là Devadatta, nhà vua là Ānanda, còn Ta chính là vị ẩn sĩ truyền dạy thần chú".