Addhuvo loko parihāyadhammo.
Asaraṇo loko anabhissaro.
Asādhāraṇo loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ.
Ūno loko atitto taṇhādāso.

Thế giới vô thường, đi đến hủy diệt.
Thế giới vô hộ, vô chủ.
Thế giới vô sở hữu, ra đi phải bỏ tất cả.
Thế giới thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái.”

CÂU CHUYỆN THỜI PHẬT TẠI THẾ

Ngày xưa, rất xa xưa, khi những con đường đất đỏ còn in dấu chân của người hành đạo, Đức Thế Tôn du hành giữa dân chúng Kuru cùng đại chúng Tỷ-kheo. Ngài đi qua những ruộng lúa vàng, những rặng cây xanh, rồi dừng chân tại một thị trấn nhỏ tên là Thullakotthita—một nơi giàu có, yên bình, nhưng lòng người thì vẫn bận rộn như dòng chợ sớm.

Tin lan nhanh như gió đầu mùa:

“Sa-môn Gotama—bậc Thích tử—đã đến! Ngài là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, thuyết pháp sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, dẫn người vào đời sống phạm hạnh thanh tịnh.”

Nghe vậy, các Bà-la-môn và gia chủ trong thị trấn nôn nả kéo đến. Người đảnh lễ, người chắp tay, người xưng tên dòng họ, người chỉ lặng lẽ ngồi xuống, như những bông hoa khác màu cùng hướng về một mặt trời.

Đức Thế Tôn nhìn đại chúng, mắt Ngài như biển sâu—yên mà sáng. Ngài nói pháp. Lời Ngài không như tiếng trống ồn, mà như mưa thấm đất: khích lệ, làm thích thú, làm phấn khởi, làm hoan hỷ. Người nghe cảm thấy như có ai khẽ gỡ một nút thắt trong lòng mình.

Trong hội chúng hôm ấy có một chàng trai thượng tộc tên Ratthapala. Chàng vốn là con một nhà quyền quý, được nuôi dưỡng trong an lạc, chưa từng thiếu một bữa ngon, chưa từng chạm vào cạnh sắc của khổ đau. Nhưng lạ thay, chính vì thế mà khi nghe pháp, tim chàng bỗng nhói lên như vừa gặp điều gì rất thật.

Chàng nghĩ thầm:

“Như ta hiểu lời Thế Tôn, sống tại gia thật không dễ gì thực hành phạm hạnh hoàn toàn thanh tịnh… trắng bạch như vỏ ốc. Ta muốn cạo bỏ râu tóc, đắp áo cà-sa, xuất gia.”

Buổi pháp kết thúc. Dân chúng hoan hỷ, tín thọ, rồi lần lượt đứng dậy đảnh lễ, đi về như những con sóng nhẹ lùi vào bờ. Chỉ riêng Ratthapala—lửa trong lòng còn cháy.

Chàng tìm đến Đức Thế Tôn, đảnh lễ, thưa:

“Bạch Thế Tôn, con muốn xuất gia.”

Đức Thế Tôn ôn tồn hỏi:

“Cha mẹ con đã bằng lòng chưa?”

Ratthapala chững lại:

“Bạch Thế Tôn, chưa.”

Đức Thế Tôn nói, như đặt một viên đá tảng vào nền móng:

“Như Lai không cho ai xuất gia khi cha mẹ chưa bằng lòng.”

Ratthapala cúi đầu:

“Vậy con sẽ làm những gì cần thiết để cha mẹ bằng lòng.”

1) CUỘC CHIẾN TRONG MỘT NGÔI NHÀ GIÀU CÓ

Ratthapala về nhà, quỳ trước cha mẹ:

“Thưa Mẹ và Cha… con muốn xuất gia.”

Cha mẹ chàng sững sờ như nghe sét. Mẹ ôm lấy con, cha đập tay lên bàn:

“Con là đứa con độc nhất, được nuôi trong an lạc! Con có biết khổ là gì đâu! Hãy ăn, hãy uống, hãy vui chơi. Thụ hưởng ái dục rồi làm phước cũng được! Chúng ta không bao giờ bằng lòng cho con đi!”

Ratthapala thưa lần thứ hai… lần thứ ba… lời vẫn như cũ. Cửa nhà vàng son bỗng biến thành cánh cổng sắt.

Và rồi… Ratthapala làm một việc khiến cả nhà rúng động.

Chàng nằm xuống đất trần, ngay giữa sân, nói chậm rãi:

“Ta sẽ chết ở đây… hay được xuất gia.”

Cha mẹ hoảng hốt, gọi con đứng dậy, dỗ dành, năn nỉ, thậm chí quở trách. Nhưng Ratthapala im lặng, mắt nhìn xa như nhìn một con đường chỉ mình thấy.

Cuối cùng, cha mẹ chạy đi gọi các thân hữu của chàng. Bạn bè kéo đến vây quanh, người nói nhẹ, kẻ nói nặng:

“Bạn Ratthapala, đứng dậy đi! Bạn còn trẻ, còn sung sướng, sao bỏ hết?”

Ratthapala vẫn im lặng, như một ngọn núi không lay.

Các thân hữu đành quay về nói thật với cha mẹ:

“Nếu không cho phép, Ratthapala sẽ chết mất. Nếu cho phép, sau khi xuất gia, cậu ấy vẫn có thể về thăm. Nếu không hoan hỷ, cậu ấy sẽ quay lại.”

Cha mẹ nén nước mắt, nói câu khó nhất đời mình:

“Được… chúng ta bằng lòng. Nhưng sau khi xuất gia, con phải về thăm cha mẹ.”

Nghe vậy, Ratthapala bỗng ngồi dậy như người vừa thắng một trận chiến không dao gươm. Chàng đến Đức Thế Tôn, được xuất gia và thọ đại giới.

2) NGỌN GIÓ RỜI KHỎI CUNG VÀNG

Vị tân tỳ khưu tu tập một mình, viễn ly, tinh tấn. Chẳng bao lâu, Ratthapala chứng đạt cứu cánh, tự biết:

“Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm.”

Vị ấy đã trở thành một vị A-la-hán.

Một ngày kia, Ratthapala thưa:

“Bạch Thế Tôn, con muốn về thăm cha mẹ.”

Đức Thế Tôn quán sát tâm vị ấy, biết Ratthapala vững như đá, liền dạy:

“Hãy làm điều con thấy hợp thời.”

Ratthapala ôm bát, mang y, trở về Thullakotthita.

3) BÁT CHÁO HÔM QUA VÀ TẤM GƯƠNG CỦA THAM ÁI

Sáng hôm ấy, Ratthapala vào thị trấn khất thực từng nhà. Khi đến nhà cha, người cha đang chải tóc bên cửa. Nhìn thấy vị Tỷ-kheo từ xa, ông cau mặt:

“Chính vì những Sa-môn đầu trọc mà con ta bỏ nhà!”

Ratthapala đứng trước cửa, không được bố thí, không được từ chối—chỉ nhận lời sỉ nhục. Ngài lặng lẽ quay đi.

Ngay lúc đó, một nữ tỳ định đổ cháo hôm qua. Ratthapala nói:

“Này chị, nếu chị phải đổ, hãy đổ vào bát tôi.”

Nữ tỳ đổ cháo vào bát, nhìn tay chân, nghe giọng nói, giật mình nhận ra cậu chủ cũ. Nàng chạy vào báo tin. Mẹ chàng lao ra, cha chàng cũng đến. Thấy con mình đang ăn cháo hôm qua dựa tường, người cha nghẹn lời:

“Con… con đang ăn cháo hôm qua sao? Vào nhà đi!”

Ratthapala điềm tĩnh:

“Thưa gia chủ, người xuất gia không có nhà. Chúng tôi đến nhà gia chủ nhưng không được bố thí, chỉ nhận sỉ nhục.”

Cha chàng mời ngày mai đến dùng cơm. Ratthapala im lặng nhận lời.

Đêm đó, người cha bày ra một đống vàng lớn, che lại bằng tấm màn, rồi gọi những người vợ cũ của Ratthapala:

“Hãy trang điểm như ngày xưa nó thích!”

Sáng hôm sau, Ratthapala đến. Cha mở màn, vàng chói như mặt trời trong nhà, nói:

“Đây là tài của mẹ, kia là tài của cha, kia là tài của tổ tiên. Con hãy hoàn tục, hưởng thụ và làm phước!”

Ratthapala nhìn đống vàng như nhìn một đống than đang âm ỉ. Ngài nói:

“Nếu gia chủ làm theo lời tôi, hãy chất vàng lên xe, chở ra sông Hằng mà đổ đi. Vì chính nó sẽ sinh sầu, bi, khổ, ưu, não.”

Những người vợ cũ nhào tới ôm chân Ngài, nghẹn ngào:

“Vì thiên nữ nào mà phu quân sống phạm hạnh?”

Ratthapala đáp nhẹ như gió:

“Không vì thiên nữ nào cả.”

Rồi Ngài gọi họ là “chị”—một tiếng gọi như dao cắt đứt lưới ái. Họ ngã quỵ.

Ratthapala quay sang cha:

“Nếu gia chủ muốn bố thí đồ ăn thì hãy bố thí, đừng phiền nhiễu chúng tôi.”

Cha đành dâng cơm. Ratthapala thọ thực xong, đứng dậy, đọc những vần kệ như tấm gương soi thẳng vào sự thật: thân này chỉ là vết thương tích tụ, trang sức chỉ là lớp áo che xương, cái đẹp chỉ đủ mê người ngu—không cứu được người cầu bờ giác.

Rồi Ngài rời đi, ung dung như con nai đã thoát bẫy, để mặc người thợ săn khóc than.

4) NHÀ VUA VÀ BỐN LỜI THỨC TỈNH

Ratthapala đến vườn Lộc Uyển của vua Koravya, ngồi nghỉ dưới gốc cây. Nhà vua nghe tin, đích thân đến cúng dường, rồi hỏi:

“Có bốn điều khiến người ta xuất gia: già, bệnh, mất của, mất thân tộc. Nhưng Tôn giả còn trẻ, khỏe, giàu, thân quyến đầy đủ… Vì sao Tôn giả xuất gia?”

Ratthapala chắp tay:

“Thưa Đại vương, không phải vì bốn suy vong ấy. Vì tôi nghe bốn lời dạy của Đức Thế Tôn:

Thế giới vô thường, đi đến hủy diệt.

Thế giới vô hộ, vô chủ.

Thế giới vô sở hữu, ra đi phải bỏ tất cả.

Thế giới thiếu thốn, khao khát, nô lệ cho tham ái.”

Nhà vua chưa hiểu, Ratthapala bèn dùng những câu hỏi như gõ vào cánh cửa sự thật:

• “Đại vương khi trẻ mạnh, nay già yếu, có còn như xưa không?”
  Nhà vua thở dài: “Không… có lúc muốn bước chân ở đây mà lại bước nơi khác.”
• “Đại vương khi đau bệnh, có ai gánh đau thay được không?”
  Nhà vua lắc đầu: “Không… ta tự chịu một mình.”
• “Tài sản này, Đại vương mang theo được không?”
  Nhà vua đáp: “Không… người khác hưởng, ta theo nghiệp mà đi.”
• “Nếu chinh phục thêm bờ biển bên kia, lòng có đủ không?”
  Nhà vua im lặng hồi lâu… rồi nói khẽ: “Không. Tham ái không đáy.”

Nhà vua bỗng rùng mình như vừa tỉnh trong một giấc mộng dài:

“Thật vi diệu thay! Thật hy hữu thay!”

Ratthapala nói thêm bằng những lời kệ như chuông ngân: người giàu vì si không bố thí, càng có càng muốn; vua chinh phục bốn phương vẫn chẳng thỏa; khi chết chỉ mang theo nghiệp—không vợ con, không tài sản, không quốc độ nào đi theo.

Và Ngài kết lại:

“Thấy hoạn nạn trong dục,
Nên tôi xuất gia, tâu Đại vương.”

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh