Tôi được nghe vầy.
Một thuở Đức Thế Tôn ngự tại Sāvatthī, trong Đông Phương Tự, tại Migāramātupāsāde. Tại đây, Thế Tôn gọi các Tỳ khưu:

“Này các Tỳ khưu, do tu tập và làm cho sung mãn bao nhiêu căn mà một vị Tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc có thể tuyên bố thắng trí như sau: ‘Ta hiểu rõ: Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái hữu này nữa’?”

“Bạch Thế Tôn, pháp của chúng con lấy Thế Tôn làm gốc, lấy Thế Tôn làm người hướng dẫn, lấy Thế Tôn làm chỗ nương tựa. Lành thay nếu Thế Tôn giảng giải ý nghĩa ấy. Sau khi nghe Thế Tôn, các Tỳ khưu sẽ thọ trì.”

“Này các Tỳ khưu, chính do tu tập và làm cho sung mãn một căn mà một vị Tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc có thể tuyên bố thắng trí như vậy. Một căn ấy là gì?
Đó là tuệ căn.

Đối với vị Thánh đệ tử có tuệ, tín theo đó được an trú vững chắc, tinh tấn theo đó được an trú vững chắc, niệm theo đó được an trú vững chắc, định theo đó được an trú vững chắc.

Chính do tu tập và làm cho sung mãn một căn này mà một vị Tỳ khưu đã đoạn tận các lậu hoặc tuyên bố thắng trí như sau: ‘Ta hiểu rõ: Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa.’”

Chú Thích

Migāramātupāsāda – “Lầu của Mẹ Migāra” . Migāramātupāsāda (hay còn gọi là Đông Viên – Pubbārāma) là một trong những tịnh xá nổi tiếng nhất thời Đức Phật, nằm ở phía đông thành Sāvatthī (Xá-vệ). Đây là công trình do nữ cư sĩ Visākhā (hay Visākhā Migāramātā – Visākhā, mẹ của Migāra) cúng dường cho Đức Phật và Tăng đoàn.

Nguồn gốc và câu chuyện xây dựng Visākhā là nữ thí chủ giàu có, nổi tiếng với lòng từ bi và cúng dường lớn lao. Một ngày nọ, sau khi nghe pháp và chăm sóc bệnh tăng tại tu viện, bà để quên món trang sức quý giá Mahālatāpasādhana (một loại trang sức đắt giá) trong giảng đường. Tôn giả Ānanda đã cất giữ giúp. Khi Visākhā biết chuyện, bà quyết định không đeo lại món trang sức ấy nữa. Bà cho thợ vàng định giá: trị giá chín koṭi (9 crores) cộng thêm 100.000 (tương đương hàng trăm triệu lượng vàng thời xưa – một con số khổng lồ). Bà cho chở trang sức đi bán khắp Sāvatthī, nhưng không ai đủ giàu để mua. Cuối cùng, chính Visākhā mua lại. Với số tiền ấy, bà xây dựng Migāramātupāsāda tại Đông Viên (Pubbārāma). Giá đất đã tốn chín koṭi, xây dựng thêm chín koṭi nữa. Công trình có hai tầng, mỗi tầng 500 phòng (tổng 1000 phòng), đỉnh tháp bằng vàng ròng, có thể chứa 60 vại nước.

Trong lúc xây, Đức Phật đi du hành, nên theo lời thỉnh cầu của Visākhā, Tôn giả Moggallāna cùng 500 Tỳ khưu giám sát. Tôn giả dùng thần thông (iddhi) để đẩy nhanh tiến độ. Toàn bộ công trình hoàn thành chỉ trong 9 tháng. Lễ khánh thành kéo dài 4 tháng, tốn thêm chín koṭi nữa. Ngày cuối, Visākhā cúng y phục cho tăng đoàn, mỗi sa-di nhận y trị giá 1.000.Công trình trang bị cực kỳ xa hoa: một người bạn của Visākhā mang tấm thảm nhỏ trị giá 100.000 đi khắp nơi tìm chỗ trải nhưng không tìm được chỗ xứng đáng. Tôn giả Ānanda khuyên trải giữa chân cầu thang và chỗ tăng rửa chân – đó là nơi duy nhất “xứng đáng”.

Trong cuộc đời Đức Phật Trong 20 năm cuối đời, khi trú tại Sāvatthī, Đức Phật thường chia thời gian giữa Jetavana (của ông Cấp Cô Độc – Anāthapiṇḍika) và Migāramātupāsāda: ban ngày ở nơi này, ban đêm ở nơi kia, và ngược lại. Do đó, rất nhiều bài kinh quan trọng được thuyết tại đây, như: Aggañña Sutta (Kinh Khởi Thế Nhân Bản), Utthāna Sutta. Ariyapariyesanā Sutta (Kinh Thánh Cầu), Pāsādakampana Sutta. Ngoài ra, còn nhiều bài kinh khác được ghi nhận tại tịnh xá này (xem S.i.77, 190; iii.100; v.216, v.v.).

Ý nghĩa Migāramātupāsāda không chỉ là biểu tượng của lòng từ bi và cúng dường lớn lao của Visākhā, mà còn là minh chứng cho sự thịnh vượng của Phật giáo thời Đức Phật tại Sāvatthī – trung tâm hoằng pháp quan trọng nhất. Tịnh xá này chứng kiến nhiều bài pháp sâu sắc, giúp hàng ngàn người đạt quả vị thánh, và trở thành một trong “hai trụ cột” trú xứ chính của Đức Phật ở Xá-vệ (cùng với Jetavana).

Tên “Migāramātupāsāda” nghĩa là “Lầu của mẹ Migāra”, xuất phát từ việc Migāra (cha chồng của bà Visākhā) ban đầu không tin Phật, nhưng sau khi được mẹ thuyết phục và chứng kiến phép lạ, ông quy y và gọi Visākhā là “mẹ” – từ đó bà được gọi là Migāramātā (Mẹ của Migāra). Migāra có nghĩa là con nai nên Migāramātupāsāda trong kinh chữ Hán thường dịch là “Lộc Mẫu Giảng Đường”. Trong dịch thuật tên người nên giữ nguyên với chú thích thay vì dịch nghĩa.

Tuệ là tối thượng trong Ngũ Căn: Kinh này khẳng định rõ ràng rằng trong năm căn (saddhā, viriya, sati, samādhi, paññā), paññindriya là căn quyết định. Đây là một trong những lời dạy quan trọng nhất về vai trò của trí tuệ trong đạo lộ: không có tuệ thì các căn khác dù mạnh cũng không dẫn đến giải thoát cuối cùng.

Cơ chế “tự ổn định” của các căn: Khi tuệ phát sinh (thường qua minh sát tuệ – vipassanā-paññā), niềm tin (saddhā) không còn là niềm tin mù quáng mà trở thành niềm tin dựa trên thấy biết (paccakkha-saddhā). Tinh tấn, niệm, định cũng vậy – tất cả đều được “củng cố” bởi tuệ, không còn dao động.

Bài học cho hành giả: Hành giả không nên chỉ chú trọng định (samādhi) hay tinh tấn (viriya) mà bỏ qua tuệ. Tuệ phải được ưu tiên phát triển qua thiền quán (vipassanā), vì chính tuệ mới là chìa khóa mở cửa Niết-bàn. Kinh nhắc nhở: “Một căn” (ekindriya) đủ để đạt cứu cánh, miễn là căn ấy là tuệ.

Sớ Giải

515. pañcame tadanvayāti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho. pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā paṭipāṭiyā chasu suttesu phalindriyāneva kathitāni.

Pañcame: Trong [bài kinh] thứ năm (tức kinh Đông Phương Tự I).

Tadanvayāti taṃ anugacchamānā, anuvattamānāti attho: Thuật ngữ "Tadanvayā" có nghĩa là đi theo sau cái đó (anugacchamānā), vận hành tương ứng theo cái đó (anuvattamānā).

Pubbakoṭṭhakaṃ ādiṃ katvā: Lấy kinh Cổng Đông làm bài đầu tiên.

Paṭipāṭiyā chasu suttesu: Trong sáu bài kinh liên tiếp nhau theo thứ tự.

Phalindriyāneva kathitāni: Chỉ thuyết về các Quả quyền (Phalindriya).