Nhưng niềm tin chân chánh không dừng lại ở sự tôn kính hay cảm xúc. Qua sự thực hành — giữ giới, chánh niệm, thiền định và quán chiếu — hành giả dần dần trực tiếp thấy rõ bản chất của các pháp. Khi trí tuệ sinh khởi, những điều trước kia chỉ nghe nói nay trở thành kinh nghiệm sống động của chính tâm mình. Đến lúc ấy, niềm tin không còn là sự tin tưởng mong manh, mà trở thành niềm tin bất động, vì nó được đặt nền trên sự thấy biết trực tiếp. Trí tuệ làm cho niềm tin trở nên vững chắc; và niềm tin lại tiếp tục nâng đỡ trí tuệ đi xa hơn nữa.

Kinh Văn

520. evaṃ me sutaṃ — ekaṃ samayaṃ bhagavā aṅgesu viharati āpaṇaṃ nāma aṅgānaṃ nigamo. tatra kho bhagavā āyasmantaṃ sāriputtaṃ āmantesi — “yo so, sāriputta, ariyasāvako tathāgate ekantagato {ekantigato (sī.)} abhippasanno, na so tathāgate vā tathāgatasāsane vā kaṅkheyya vā vicikiccheyya vā”ti?
“yo so, bhante, ariyasāvako tathāgate ekantagato abhippasanno, na so tathāgate vā tathāgatasāsane vā kaṅkheyya vā vicikiccheyya vā. saddhassa hi, bhante, ariyasāvakassa evaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ āraddhavīriyo viharissati — akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. yaṃ hissa, bhante, vīriyaṃ tadassa vīriyindriyaṃ.
“saddhassa hi, bhante, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ satimā bhavissati, paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. yā hissa, bhante, sati tadassa satindriyaṃ.
“saddhassa hi, bhante, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa upaṭṭhitassatino etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ vossaggārammaṇaṃ karitvā labhissati samādhiṃ, labhissati cittassa ekaggataṃ. yo hissa, bhante, samādhi tadassa samādhindriyaṃ.
“saddhassa hi, bhante, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa upaṭṭhitassatino samāhitacittassa etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ evaṃ pajānissati — anamataggo kho saṃsāro. pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. avijjāya tveva tamokāyassa asesavirāganirodho santametaṃ padaṃ paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ — sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ {nibbānanti (?)} . yā hissa, bhante, paññā tadassa paññindriyaṃ.
“saddho so {sa kho so (sī. syā. kaṃ.)}, bhante, ariyasāvako evaṃ padahitvā padahitvā evaṃ saritvā saritvā evaṃ samādahitvā samādahitvā evaṃ pajānitvā pajānitvā evaṃ abhisaddahati — ‘ime kho te dhammā ye me pubbe sutavā ahesuṃ. tenāhaṃ etarahi kāyena ca phusitvā viharāmi, paññāya ca ativijjha {paṭivijjha (sī. ka.) tadaṭṭhakathāsu pana ativijjhitvāti vaṇṇitaṃ} passāmī’ti. yā hissa, bhante, saddhā tadassa saddhindriyan”ti.
“sādhu sādhu, sāriputta! yo so, sāriputta, ariyasāvako tathāgate ekantagato abhippasanno, na so tathāgate vā tathāgatasāsane vā kaṅkheyya vā vicikiccheyya vā. saddhassa hi, sāriputta, ariyasāvakassa etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ āraddhavīriyo viharissati — akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya, kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. yaṃ hissa, sāriputta, vīriyaṃ tadassa vīriyindriyaṃ.
“saddhassa hi, sāriputta, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ satimā bhavissati, paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā. yā hissa, sāriputta, sati tadassa satindriyaṃ.
“saddhassa hi, sāriputta, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa upaṭṭhitassatino etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ vossaggārammaṇaṃ karitvā labhissati samādhiṃ, labhissati cittassa ekaggataṃ. yo hissa, sāriputta, samādhi tadassa samādhindriyaṃ.
“saddhassa hi, sāriputta, ariyasāvakassa āraddhavīriyassa upaṭṭhitassatino samāhitacittassa etaṃ pāṭikaṅkhaṃ yaṃ evaṃ pajānissati — anamataggo kho saṃsāro. pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarataṃ. avijjāya tveva tamokāyassa asesavirāganirodho santametaṃ padaṃ paṇītametaṃ padaṃ, yadidaṃ — sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. yā hissa, sāriputta, paññā tadassa paññindriyaṃ.
“saddho so {sa kho so (sī. syā. kaṃ. pī.)}, sāriputta, ariyasāvako evaṃ padahitvā padahitvā evaṃ saritvā saritvā evaṃ samādahitvā samādahitvā evaṃ pajānitvā pajānitvā evaṃ abhisaddahati — ‘ime kho te dhammā ye me pubbe sutavā ahesuṃ. tenāhaṃ etarahi kāyena ca phusitvā viharāmi, paññāya ca ativijjha {paṭivijjha (ka. sī. ka.)} passāmī’ti. yā hissa, sāriputta, saddhā tadassa saddhindriyan”ti. dasamaṃ.

Tôi được nghe như vầy.

Một thuở, Đức Thế Tôn đang ngự giữa dân Aṅga, tại một thị trấn của họ tên là Āpaṇa. Tại đó, Thế Tôn gọi Tôn giả Sāriputta:

“Này Sāriputta, vị Thánh đệ tử đã hoàn toàn quy hướng nơi Như Lai và có lòng tin trọn vẹn nơi Như Lai, có còn khởi lên sự phân vân hay nghi hoặc nào đối với Như Lai hay giáo pháp của Như Lai không?”

Tôn giả Sāriputta thưa:

“Bạch Thế Tôn, vị Thánh đệ tử đã hoàn toàn quy hướng nơi Như Lai và có lòng tin trọn vẹn nơi Như Lai thì không khởi lên sự phân vân hay nghi hoặc đối với Như Lai hay giáo pháp của Như Lai.

Bạch Thế Tôn, điều hợp lẽ là một vị Thánh đệ tử có lòng tin sẽ tinh cần nỗ lực để đoạn trừ các pháp bất thiện và phát triển các pháp thiện; vị ấy sẽ mạnh mẽ, kiên trì trong sự tinh tấn, không thoái thác trách nhiệm tu tập các thiện pháp.

Tinh tấn ấy của vị ấy, bạch Thế Tôn, chính là tấn căn.

Bạch Thế Tôn, điều hợp lẽ là một vị Thánh đệ tử có lòng tin và đã khởi lên tinh tấn sẽ chánh niệm, có chánh niệm và tỉnh giác tối thượng, có khả năng nhớ và ghi nhận những điều đã làm và đã nói từ lâu.

Niệm ấy của vị ấy, bạch Thế Tôn, chính là niệm căn.

Bạch Thế Tôn, điều hợp lẽ là một vị Thánh đệ tử có lòng tin, đã khởi lên tinh tấn và đã an trú trong chánh niệm sẽ đạt được định, đạt được nhất tâm, lấy giải thoát làm đối tượng.

Định ấy của vị ấy, bạch Thế Tôn, chính là định căn.

Bạch Thế Tôn, điều hợp lẽ là một vị Thánh đệ tử có lòng tin, đã khởi lên tinh tấn, đã an trú trong chánh niệm và tâm đã định tĩnh sẽ hiểu rõ như sau:

‘Luân hồi này không thể thấy được khởi điểm đầu tiên. Không thể nhận ra một điểm khởi đầu của chúng sinh đang lang thang, trôi lăn, bị vô minh che lấp và ái dục trói buộc.

Nhưng sự tàn lụi hoàn toàn và đoạn diệt vô minh, khối bóng tối ấy — đó là trạng thái an tịnh, đó là cảnh giới tối thượng: tức là sự lắng dịu của mọi hành, sự buông bỏ mọi chấp thủ, sự diệt tận ái dục, ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn.’

Trí tuệ ấy của vị ấy, bạch Thế Tôn, chính là tuệ căn.

Bạch Thế Tôn, khi vị ấy nhiều lần tinh tấn như vậy, nhiều lần chánh niệm như vậy,
nhiều lần an định tâm như vậy, nhiều lần hiểu biết bằng trí tuệ như vậy, thì vị Thánh đệ tử ấy đạt được niềm tin viên mãn như sau:

‘Những pháp mà trước đây ta chỉ nghe nói, nay ta trực tiếp chứng nghiệm bằng thân, và thấy rõ bằng trí tuệ sau khi đã thấu triệt chúng.’ Niềm tin ấy của vị ấy, bạch Thế Tôn, chính là tín căn

Thế Tôn nói:

“Lành thay, lành thay, Sāriputta! Này Sāriputta, vị Thánh đệ tử đã hoàn toàn quy hướng nơi Như Lai và có lòng tin trọn vẹn nơi Như Lai thì không khởi lên sự phân vân hay nghi hoặc đối với Như Lai hay giáo pháp của Như Lai.”

(Sau đó, Thế Tôn lặp lại toàn bộ lời trình bày của Sāriputta về năm căn của vị Thánh đệ tử).

Chú Thích
Āpaṇa là một thị trấn thuộc xứ Aṅga, một vùng ở phía đông của Ấn Độ cổ đại, gần với Magadha. Trong nhiều bài kinh, các thị trấn nhỏ như vậy thường là nơi Đức Phật tạm trú khi du hóa. Những bài kinh được thuyết tại đây thường mang tính giáo huấn thực hành, dành cho Tăng đoàn đang tu học.

Cụm từ Pāli “tathāgate aveccappasādena samannāgato” (Thánh đệ tử hoàn toàn quy hướng nơi Như Lai) chỉ cho niềm tin bất động nơi Đức Phật. Đây không phải là niềm tin mù quáng, mà là niềm tin đã được xác lập bằng trí tuệ và kinh nghiệm tu tập, thường được gắn với Thánh đạo.
Bài kinh này trình bày tiến trình vận hành của năm căn đối với hành giả đang tu tập:

• Tín (saddhā) – niềm tin nơi Tam Bảo
• Tinh tấn (viriya) – nỗ lực đoạn ác tu thiện
• Niệm (sati) – chánh niệm và tỉnh giác
• Định (samādhi) – tâm nhất điểm
• Tuệ (paññā) – trí tuệ thấy rõ chân lý

Năm yếu tố này được gọi là “căn” (indriya) vì chúng chi phối và dẫn dắt đời sống tâm linh của hành giả.

Trình tự tu tập của Ngũ căn trong bài kinh cho thấy một chuỗi nhân duyên rất rõ:

tín → tinh tấn → chánh niệm → định → tuệ . Niềm tin chân chánh làm phát sinh tinh tấn; tinh tấn duy trì chánh niệm; chánh niệm đưa đến định; định làm nền cho trí tuệ phát sinh. Đây là cấu trúc tâm lý căn bản của con đường tu tập trong Phật giáo.

Cụm từ Pāli “vimuttiṃ ārammaṇaṃ katvā - Lấy giải thoát làm đối tượng” cho thấy mục tiêu của định tâm không phải là sự an tĩnh đơn thuần, mà là hướng tâm về giải thoát. Định trong trường hợp này là định hỗ trợ tuệ, tức là nền tảng cho tuệ quán (vipassanā).

 Luân hồi vô thủy (anamatagga saṃsāra) Bài kinh nhắc đến giáo lý quan trọng: luân hồi không có điểm khởi đầu có thể nhận biết. Chúng sinh trôi lăn từ đời này sang đời khác vì hai nguyên nhân chính: Vô minh (avijjā) và ái dục (taṇhā). Chính hai yếu tố này duy trì vòng duyên khởi của sinh tử.
Niết-bàn được diễn tả bằng nhiều cụm từ: sự tịch tịnh (santaṃ), trạng thái tối thượng (paṇītaṃ), sự lắng dịu của mọi hành (sabbasaṅkhārasamatho), sự buông bỏ mọi chấp thủ (sabbūpadhipaṭinissaggo), sự diệt tận ái dục (taṇhakkhayo)

Những cách diễn tả này thường xuất hiện trong nhiều bài kinh khi nói về bản chất của Niết-bàn.

“Tiếp xúc bằng thân” (kāyena husitvā) Theo chú giải, “thân” ở đây không phải là thân vật chất, mà là thân danh (nāmakāya), tức là kinh nghiệm trực tiếp của tâm. Câu này có nghĩa: hành giả tự mình chứng nghiệm chân lý, không chỉ hiểu bằng lý thuyết.

Tuệ hồi quán (paccavekkhaṇa-paññā) sau khi chứng ngộ, hành giả còn quán sát lại kinh nghiệm của mình: thấy rõ con đường đã đi, những phiền não đã đoạn trừ, và trạng thái giải thoát đạt được. Đây gọi là tuệ hồi quán, một giai đoạn quan trọng trong tiến trình giác ngộ.

Niềm tin sau khi chứng nghiệm theo Sớ giải là niềm tin được nói ở đoạn cuối là paccavekkhaṇa-saddhā — niềm tin phát sinh từ sự quán sát kinh nghiệm chứng ngộ. Vì vậy, niềm tin này khác với niềm tin ban đầu: nó không còn dựa vào nghe nói, mà dựa vào sự thấy biết trực tiếp của trí tuệ.

Sớ Giải

520. dasame ime kho te dhammāti upari saha vipassanāya tayo maggā. ye me pubbe sutāva ahesunti ye dhammā mayā pubbe “arahattaphalindriyaṃ nāma atthī”ti kathentānaṃyeva sutā ahesuṃ. kāyena ca phusitvāti nāmakāyena ca phusitvā paṭilabhitvā. paññāya ca ativijjha passāmīti paccavekkhaṇapaññāya ca ativijjhitvā passāmi. yā hissa, bhante, saddhāti ayaṃ katarasaddhā? catūhi indriyehi sampayuttā saddhā heṭṭhā kathitāva, ayaṃ pana paccavekkhaṇasaddhā. sampayuttasaddhā hi missakā, paccavekkhaṇasaddhā lokiyāva. sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

520. Ở bài kinh thứ mười:

“Những pháp này” — ý chỉ ba đạo (magga) cùng với tuệ quán (vipassanā) đã được nói ở phần trên.

“Những pháp mà trước đây tôi chỉ nghe nói” — nghĩa là:
trước kia những pháp ấy tôi chỉ nghe người khác nói rằng: ‘có một pháp gọi là căn của quả A-la-hán’, chứ chưa tự mình chứng nghiệm.

“Tiếp xúc bằng thân” — nghĩa là tiếp xúc bằng thân danh (nāmakāya), tức là trực tiếp chứng đắc và kinh nghiệm.

“Và thấy rõ bằng trí tuệ sau khi đã thấu triệt” — nghĩa là quán sát bằng trí tuệ phản tỉnh (paccavekkhaṇa-paññā) và thấy rõ sau khi đã xuyên thấu.

“Niềm tin mà vị ấy nói ở đây là niềm tin nào?”

Niềm tin đi cùng bốn căn còn lại (tấn, niệm, định, tuệ) đã được nói ở phần trước.
Nhưng ở đây được hiểu là niềm tin do quán sát lại (paccavekkhaṇa-saddhā).

Niềm tin đi cùng các tâm sở khác gọi là niềm tin tương ưng (sampayutta-saddhā) — loại này pha trộn với các tâm sở khác.

Còn niềm tin phản tỉnh (paccavekkhaṇa-saddhā) thì thuộc phạm vi thế gian (lokiya).

Phần còn lại trong đoạn kinh đều rõ nghĩa.

V. Phẩm Về Già

50. X. Tín, hay Ngôi Chợ (S.v,225)

1) Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn trú ở giữa dân chúng Anga, tại thị trấn của dân chúng Anga tên là Apana.

2) Tại đấy, Thế Tôn bảo Tôn giả Sàriputta:

-- Này Sàriputta, có vị Thánh đệ tử nào đi đến nhứt tâm và hoàn toàn tin tưởng ở Như Lai; vị ấy có thể có phân vân hay nghi ngờ đối với Như Lai, hay đối với lời giảng dạy của Như Lai?

3) -- Vị Thánh đệ tử nào, bạch Thế Tôn, đi đến nhứt tâm và hoàn toàn tin tưởng ở Như Lai; vị ấy không có thể phân vân hay nghi ngờ đối với Như Lai, hay đối với lời giảng dạy của Như Lai. Với vị Thánh đệ tử có lòng tin, được chờ đợi rằng: Vị ấy sẽ trú tinh cần, tinh tấn để đoạn tận các pháp bất thiện, để làm sanh khởi các thiện pháp, nỗ lực, kiên trì, tinh tấn, không có quăng bỏ gánh nặng đối với thiện pháp.

4) Sự tinh tấn của vị ấy, bạch Thế Tôn, là tấn căn của vị ấy. Với vị Thánh đệ tử có lòng tin và tinh cần, tinh tấn, bạch Thế Tôn, được chờ đợi rằng: Vị ấy có niệm, thành tựu niệm tuệ tối thắng, ức niệm, tùy niệm những điều làm đã lâu, nói đã lâu ngày.

5) Sự niệm của vị ấy, bạch Thế Tôn, là niệm căn của vị ấy. Với vị Thánh đệ tử có lòng tin, tinh cần, tinh tấn, với niệm được an trú, bạch Thế Tôn, được chờ đợi rằng: Sau khi từ bỏ pháp sở duyên, vị ấy sẽ được định, được nhứt tâm.

6) Ðịnh của vị ấy, bạch Thế Tôn, là định căn của vị ấy. Với vị Thánh đệ tử có lòng tin, an trú chánh niệm, với tâm Thiền định, bạch Thế Tôn, được chờ đợi như sau: Vị ấy rõ biết rằng vô thỉ là luân hồi, khởi điểm đầu tiên không thể chỉ rõ. Chúng sanh bị vô minh che lấp, bị khát ái trói buộc, lưu chuyển luân hồi. Sự ly tham, đoạn diệt vô minh không có dư tàn, ổ nhóm u ám ấy, là tịch tịnh của vị này, là thù thắng của vị này, tức là sự tịnh chỉ tất cả hành, sự từ bỏ tất cả sanh y, sự đoạn tận tham ái, ly tham, đoạn diệt, Niết-bàn.

7) Trí tuệ của vị ấy, bạch Thế Tôn, là tuệ căn của vị ấy. Vị Thánh đệ tử có lòng tin ấy, tinh tấn, tinh cần như vậy; ức niệm, ức niệm như vậy; định tĩnh, định tĩnh như vậy; rõ biết, rõ biết như vậy; lòng thâm tín như sau sanh khởi: "Những pháp này mà trước kia ta từng được nghe, nay ta trú, tự thân chứng đạt những pháp ấy. Nay với trí tuệ, ta thể nhập chúng, ta thấy chúng rõ ràng".

8) Lòng tin của vị ấy, bạch Thế Tôn, là tín căn của vị ấy.

9) -- Lành thay, lành thay, này Sàriputta! Vị Thánh đệ tử nào, này Sàriputta, đi đến nhứt tâm và hoàn toàn tin tưởng ở Như Lai; vị ấy không có phân vân, không có nghi ngờ gì đối với Như Lai, hay đối với lời dạy của Như Lai. Vị Thánh đệ tử nào có lòng tin, này Sàriputta, được chờ đợi như sau: Vị ấy sẽ trú tinh cần, tinh tấn, để đoạn tận các pháp bất thiện, để làm sanh khởi các thiện pháp, nỗ lực, kiên trì tinh tấn, không quăng bỏ gánh nặng đối với thiện pháp.

10-13) Sự tinh tấn của vị ấy, này Sàriputta, là tấn căn của vị ấy. Với vị Thánh đệ tử có lòng tin và tinh cần, tinh tấn, này Sàriputta... Vị Thánh đệ tử có lòng tin ấy, tinh cần, tinh tấn như vậy; rõ biết, rõ biết như vậy; lòng thâm tín như sau sanh khởi: "Những pháp này trước kia ta từng được nghe, nay ta trú, tự thân chứng đạt những pháp ấy. Nay với trí tuệ, ta thể nhập chúng, ta thấy chúng rõ ràng".

14) Lòng tin của vị ấy, này Sàriputta, tức là tín căn của vị ấy.