II. Tam đề Thọ (Vedanātika):

Tam đề thọ là đầu đề hàm tận _ hữu dư. Gồm 3 pháp:

a.      Các pháp tương ưng thọ lạc (sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā)

b.      Các pháp tương ưng thọ khổ (dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā)

c.       Các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc (adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā).

a.      Các pháp tương ưng thọ lạc (sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā)

988. Katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne, sukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā.

Thế nào là các pháp tương ưng lạc thọ? Trong pháp dục giới, sắc giới, siêu thế lĩnh vực lạc thọ, ngoại trừ lạc thọ, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn tương ưng với thọ uẩn ấy. Đây gọi là các pháp tương ưng lạc thọ.

1387. Katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato cha, kiriyato ca pañca, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ sukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā.

Thế nào là các pháp tương ưng lạc thọ? Bốn thiện sắc giới sanh khởi câu hành lạc, bốn bất thiện, sáu dị thục quả thiện dục giới, năm tố; thiện, dị thục quả và tố trong ba hoặc bốn bậc thiền sắc giới đầu; thiện và dị thục quả trong ba hay bốn bậc thiền siêu thế đầu, ngoại trừ thọ lạc sanh trong những tâm nầy. Đây gọi là các pháp tương ưng lạc thọ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 62 tâm câu hành hỷ thọ, 1 tâm câu hành lạc thọ, cùng với 46 thuộc tánh của chúng (trừ thuộc tánh thọ).

Chú giải: Thọ - vedanā, là cảm giác (vedayātī’ ti vedanā), tức là cảm giác của tâm khi xúc cảnh. Lạc - sukha, là thoải mái, dễ chịu (sukhayatī’ ti sukhaṃ). Thọ lạc - sukhavedanā, là cảm giác dễ chịu.

Có hai thứ sukhavedanā: sukhavedanā, thọ lạc trong năm thọ và sukhavedanā, thọ lạc trong ba thọ.

Thọ lạc trong năm thọ (khổ, lạc, ưu, hỷ, xả), thọ lạc nầy là lạc thuộc về thân (kāyikasukha).

Thọ lạc trong ba thọ (khổ, lạc và phi khổ phi lạc), thọ lạc nầy gồm cả thuộc về thân và tâm (kāyikasukha vā cetasikasukha). Thân thức giới thọ lạc là lạc về thân, 62 ý thức giới thọ hỷ là lạc về tâm.

Thọ lạc ở câu các pháp tương ưng thọ lạc, là nói đến thọ lạc trong ba thọ, nên lấy chi pháp là 63 tâm (62 tâm hỷ thọ và 1 tâm lạc thọ).

Phân tích các pháp tương ưng thọ lạc: 62 tâm hỷ thọ với 46 thuộc tánh của chúng, gồm có 4 tâm tham hỷ thọ với 21 thuộc tánh, 1 tâm quan sát hỷ thọ với 10 thuộc tánh, 1 tâm sinh tiếu với 11 thuộc tánh, 12 tâm dục giới tịnh hảo hỷ thọ với 37 thuộc tánh, 12 tâm sắc giới hỷ thọ với 34 thuộc tánh, 32 tâm siêu thế hỷ thọ với 35 thuộc tánh, (mọi trường hợp đều trừ thọ vì chỉ lấy thuộc tánh tương ưng thọ lạc); 1 tâm lạc thọ là thân thức giới quả thiện với 6 thuộc tánh tương ưng thọ lạc.

b.      Các pháp tương ưng thọ khổ (dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā)

989. Katame dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā? Dukkhabhūmiyaṃ kāmāvacare, dukkhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā .

Thế nào là các pháp tương ưng thọ khổ? Trong pháp dục giới lĩnh vực khổ thọ, ngoại trừ thọ khổ, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn tương ưng với thọ uẩn ấy. Đây gọi là các pháp tương ưng thọ khổ.

1388. Katame dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā? Dve domanassasahagatacittuppādā, dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, etthuppannaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā.

Thế nào là các pháp tương ưng thọ khổ? Hai tâm sanh câu hành ưu, thân thức câu hành khổ, ngoại trừ thọ khổ sanh trong các tâm ấy. Đây gọi là các pháp tương ưng thọ khổ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 2 tâm câu hành ưu và 1 tâm câu hành khổ, cùng với 21 thuộc tánh của chúng (trừ thuộc tánh thọ).

Chú giải: Khổ - dukkha, là cảm giác khó chịu (dukkhayatī’ ti dukkhaṃ). Thọ khổ (dukkhā vedanā) chính là thọ uẩn.

Có hai thứ thọ khổ - dukkhavedanā: thọ khổ trong năm thọ và thọ khổ trong ba thọ.

Thọ khổ trong năm thọ (khổ, lạc, ưu, hỷ, xả) thọ khổ nầy là khổ thuộc về thân (kāyikadukkha).

Thọ khổ trong ba thọ (khổ, lạc, phi khổ phi lạc), thọ khổ nầy gồm cả khổ thuộc về thân và khổ thuộc về tâm (kāyikadukkhacetasikadukkha). Thân thức giới thọ khổ là khổ thuộc về thân, 2 ý thức giới thọ ưu là khổ thuộc về tâm.

Thọ khổ ở câu các pháp tương ưng thọ khổ là nói đến thọ khổ trong ba thọ nên lấy chi pháp là ba tâm (2 tâm thọ ưu và 1 tâm thọ khổ).

Phân tích các pháp tương ưng thọ khổ: 2 tâm thọ ưu tức là 2 tâm sân với 21 thuộc tánh của chúng; 1 tâm thọ khổ tức là thân thức giới quả bất thiện với 6 thuộc tánh tương ưng thọ khổ.

c.       Các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc (adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā).

990. Katame dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Adukkhamasukhabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, arūpāvacare, apariyāpanne, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā.

Thế nào là các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc? Trong pháp dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế lĩnh vực phi khổ phi lạc thọ, ngoại trừ phi khổ phi lạc thọ, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn tương ưng với thọ uẩn ấy. Đây gọi là các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc. 

1389. Katame dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato cha, kāmāvacarakusalassa vipākato dasa, akusalassa vipākato cha, kiriyato cha, rūpāvacaraṃ catutthapañcamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro arūpāvacarā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ catutthapañcamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Tisso ca vedanā, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na vattabbā sukhāya vedanāya sampayuttātipi, dukkhāya vedanāya sampayuttātipi, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttātipi.

Thế nào là các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc? Bốn tâm thiện dục giới sanh khởi câu hành xả, sáu bất thiện, mười dị thục quả thiện dục giới, sáu dị thục quả bất thiện, sáu tố; thiện, dị thục quả và tố tứ thiền hay ngũ thiền sắc giới; thiện, dị thục quả và tố của bốn bậc thiền vô sắc giới; thiện và dị thục quả tứ thiền hay ngũ thiền siêu thế; ngoại trừ thọ phi khổ phi lạc sanh trong những tâm ấy. Đây là các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc. Ba thọ, sắc và níp-bàn không nên nói là tương ưng lạc thọ, tương ưng khổ thọ, tương ưng phi khổ phi lạc thọ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 55 tâm câu hành xả với 46 thuộc tánh phối hợp các tâm ấy (trừ thuộc tánh thọ).

Chú giải: Không khổ không lạc, gọi là phi khổ phi lạc (Na dukkhā na sukkhā’ ti adukkhamasukhā). Thọ xả (upekkhā vedanā) chính là thọ phi khổ phi lạc.

Theo năm thọ thì gọi là thọ xả (khổ, lạc, ưu, hỷ, xả).

Theo ba thọ thì gọi là thọ phi khổ phi lạc (khổ, lạc, phi khổ phi lạc).

Trong đề pháp tương ưng thọ (thọ khổ, thọ lạc, thọ phi khổ phi lạc) không kể tâm sở thọ vì trong một sát na tâm, các danh uẩn đồng sanh với thọ mới gọi là pháp tương ưng thọ; Thọ không tương ưng với thọ. Lại nữa không kể sắc pháp (rūpa) vì sắc không tương ưng với danh (thọ); Không kể níp-bàn vì danh pháp vô vi không tương ưng với danh pháp hữu vi.

Phân tích các pháp tương ưng thọ phi khổ phi lạc: 55 tâm câu hành xả với 46 thuộc tánh phối hợp tâm ấy, tức là dục giới có 4 tâm thiện câu hành xả, 6 tâm bất thiện câu hành xả, 10 tâm quả thiện câu hành xả, 6 tâm quả bất thiện câu hành xả, 6 tâm tố dục giới câu hành xả; Sắc giới có 3 tâm ngũ thiền thiện, quả và tố; Vô sắc giới có 12 tâm thiện, quả và tố; Siêu thế có 8 tâm ngũ thiền đạo và quả; cùng với 46 thuộc tánh là 11 tâm sở tợ tha (trừ hỷ và thọ), 10 tâm sở bất thiện (trừ 4 sân phần), 25 tâm sở tịnh hảo.

Tỳ kheo Tuệ Siêu biên soạn.