Chánh văn

Aṭṭhadhā lobhamūlāni,
dosamūlāni ca dvidhā.
Mohamūlāni ca dveti,
dvādasākusalā siyuṃ.

Tám tâm có căn tham
Hai tâm có căn sân
Hai tâm chỉ căn si
Tổng cộng mười hai tâm
Aṭṭhadhā > tám thứ
lobhamūlāni > căn tham
Dosamūlāni > căn sân
dvidhā > hai thứ
Mohamūlāni > căn si
dveti > hai
dvādasākusalā > dvādasa+ akusalā > 12 bất thiện
siyuṃ > gồm có

Chú Thích

Bài học nầy đúng ra nên đứng trước các bài nói về tâm tham, tâm sân, tâm si. Nhưng vì giáo trình nầy y cứ trên tác phấm “Thắng Pháp Tập Yếu (Abhidhammattha sangaha)” nên phải y theo bố cục của nguyên tác. Theo một số các bản in thì câu  Iccevaṃ sabbathāpi dvādasākusalacittāni samattāni được đánh số 7; bài kệ của bài kệ của bài học hôm nay ( Aṭṭhadhā lobhamūlāni, dosamūlāni ca dvidhā. Mohamūlāni ca dveti, dvādasākusalā siyuṃ) đánh số 8..

Khi học Thắng Pháp Abhidhamma người học cần lưu ý là trong cách nói vĩ mô những từ vựng cần được hiểu ở nhiều mức độ từ sự thô thiển  cho đến trạng thái rất tế nhị khác với quan điểm thường tình. Thí dụ tâm bất thiện không hẳn giống ý nghĩa “ác xấu” như chúng ta hay nói hoặc “tâm tham” không hẳn chỉ cho sự tham lam thô thiển mà có thể là một trạng thái rất khó cảm nhận như sự “dính mắc” trong thiền chứng.

Có lẽ định nghĩa chính xác nhất của thuật ngữ akusala là cái gì đối ngược với  thiện. Pháp sư Giác Chánh giải thích điểm nầy như sau: Nếu thiện là những gì lành mạnh của tâm thức thì bất thiện là trạng thái suy nhược, bệnh hoạn của tâm (rogayattha); nếu thiện là cái gì tốt đẹp thì bất thiện là cái gì không tốt đẹp; nếu thiện là cái gì khôn khéo thì bất thiện là cái gì vụng về; nếu thiện là cái gì hiền thiện thì bất thiện là cái gì tội lỗi; nếu thiện là cái gì tạo quả an lạc thì bất thiện là nguyên nhân sanh khổ đau. Trong Kinh Tạng thì có một số trạng thái “dù bản thể là bất thiện” nhưng “tốt cho người tu tập” Thí dụ chúng ta thường nghe cái gì thuộc bất thiện là ác xấu nên từ bỏ. Trong Kinh Tạng, Kinh Đế Thích Vấn Đạo có Phật ngôn: có những thọ ưu nên thường có, có những thọ ưu không nên thường có. Thọ ưu trong Thắng Pháp chỉ có trong tâm sân. Như vậy tâm sân tuy là bất thiện nhưng có lúc cũng “rất tốt” như tâm kinh hãi đối với trầm luân sanh tử chẳng hạn. Một thí dụ khác là theo cái nhìn thường thức thì ăn năn hối lỗi là điều tốt đáng khuyến khích nhưng theo Thắng Pháp thì sự hối tiếc thuộc sân phần - là một thuộc tánh bất thiện. Nên học Thắng Pháp bằng cái nhìn mới mẽ bớt định kiến thì học sẽ nhanh và thú vị.

Để có cái nhìn rộng về thuật ngữ bất thiện – akusala – trong Thắng Pháp Abhidhamma nên hiểu bốn phạm trù sau:

Tâm bất thiện

Là ba thứ tâm tham, sân, si được phân định rõ ràng đối lập với các tâm tịnh hảo. Đây cũng chính là nội dung sẽ được học trong ba bài tiếp theo.

Thuộc tánh bất thiện

Thuộc tánh của tâm (thường gọi là tâm sở) cũng có nhóm thuộc tánh bất thiện nhưng cho chúng ta một số ý niệm khác về bất thiện thí dụ thuộc tánh si (và tất cả thuộc tánh thuộc si phần) có mặt trong tất cả 12 tâm bất thiện. Nói cách khác trong tâm tham và tâm sân có thuộc tánh si mặc dù trong tâm si không có thuộc tánh tham và thuộc tánh sân.

Tỳ kheo Giác Đẳng