B. Chúng sanh phân theo giới tính

Giới tính là một đề tài rất phức tạp và tế nhị trong xã hội ngày nay và trong kinh điển. Ngay cả khi đề tài nầy được nêu lên đối với những học giả học Phật giáo thì vẫn có nhiều câu trả lời khác biệt tuỳ theo ý kiến riêng.

Nói một cách căn bản thì có bốn giới tính được ghi nhận qua kinh điển là: Nam tính, nữ tính, lưỡng tính (ubhatovyañjanaka), và chuyển giới (paṇḍaka). Nam tính và nữ tính được ghi nhận bình thường. Hai giới tính sau có nhiều điểm tế nhị trong cả hai phương diện giới luật trong Phật Pháp và xã hội (…)

Theo Thắng Pháp thì trong các sắc pháp có sắc giới tính gồm nam tính và nữ tính. Theo kinh điển nói chung, thì giới tính do nghiệp tạo như trong Kinh Bổn Sanh (Jataka) ghi lại trường hợp một người nam do tà dâm nên sanh là thân nữ. Hay một ông phú hộ có tà ý khi nhìn thấy một vị a la hán nên chuyển sanh thân nữ.

Giới tính cũng tạo nên bởi tập tập tính nhiều đời như ưa thích những trang sức hay chuộng sự trang điểm ngoại hình. Tại Trung Hoa ngày xưa những người diễn kịch đều là nam nhân nhưng khi đóng vai nữ lâu năm khiến cá tính thay đổi.

Giới tính cũng do khuynh hướng cố hữu của mỗi chúng sanh. Nhưng có những chúng sanh có hạnh nguyện làm mẹ, làm vợ của bồ tát trong thời gia huân tu ba la mật hạnh. Những chúng sanh nầy mang thân nữ cho tới khi giải thoát như trường hợp công nương Yasodhatra hay di mẫu Mahāpajapati Gotamī.

Những chúng sanh từ thân nam sanh lại làm thân nữ hay từ thân nữ sanh lại với thân nam thường giữ lại một sống tập tánh của giới tính đời trước nênn có hiện tượng đồng tính, lưỡng tính, chuyển giới.

Theo tinh thần Phật Pháp, kỳ thị hay đối xử khinh rẻ đối với chúng sanh là nghiệp bất thiện kể cả kỳ thị vì giới tính. Tuy nhiên có một số điểm cận xem xét thận trọng về sự khác biệt nam, nữ hay giới tính.

Theo Phật Pháp thì sanh làm người, đặc biệt là người có trí tuệ, đều do phước báu bất luận là nam hay nữ. Nhưng có một số cương vị không thể là chúng sanh với thân nữ: Sự kiện này không xảy ra, này các Tỷ-kheo, không có được: Một phụ nữ có thể là vị Ðế Thích (Sakka)... là Ma Vương... là Phạm Thiên, sự kiện này không xảy ra. Và sự kiện này có xảy ra, này các Tỷ-kheo, một người đàn ông có thể là Vị Ðế Thích... là Ma Vương... là Phạm Thiên, sự kiện này có xảy ra. (Tăng Chi Bộ Chương Một Pháp, bản dịch của HT Thích Minh Châu).

Trên phương diện giới luật thì người thọ đại giới phải là người bình thường về giới tính. Hoặc là nam nhân thọ tỳ khưu giới; hoặc là nữ nhân thọ tỳ khưu ni giới. Người đồng tính, người lưỡng tính, và người chuyển giới không thể thọ đại giới. Vì sự chung sống trong cộng đồng tăng chúng sẽ gặp nhiều vấn đề nếu có thành viên giới tính không bình thường. Theo Thanh Tịnh Đạo thì người có giới tính không bình thường cũng không thể chứng đắc thiền hay đạo quả (Visuddhimagga 5.40–42).

Có một số quy chuẩn giới luật do Đức Phật ban hành dựa trên văn hoá xã hội như giới tà dâm trong ngũ giới được giải thích là người nam không qua lại với người nữ có gia đình.

Trên phương diện tu tập thì người nữ có thể đắc chứng đạo quả nhưng nam nhân.  Như đoạn kinh sau: Đại Đức Ananda kính cẩn bạch:

"Bạch hóa Đức Thế Tôn, người phụ nữ có khả năng để thành tựu đắc Quả Tu Đà Hườn (Sotapanna), Tu Đà Hàm (Sakadagami), A Na Hàm (Anagami) và A La Hán không, nếu họ có thể tiến bước từ cuộc sống gia đình đến đời sống không nhà cửa và khép mình vào khuôn khổ của Giáo Pháp và Giới Luật mà Đức Thế Tôn đã công bố?"

Đức Phật trả lời rằng hàng phụ nữ sẽ có đủ khả năng thành tựu các thánh Quả.

Được khích lệ bằng câu trả lời thuận lợi ấy, Đại Đức Ananda thiết tha thỉnh cầu Đức Phật một lần nữa:

"Bạch hóa Đức Thế Tôn, nếu vậy hàng phụ nữ cũng có đủ khả năng để thành đạt các thánh Quả. Lệnh bà Maha Pajapati Gotami đã có rất nhiều công nuôi dưỡng Đức Thế Tôn - vừa là bà dì, vừa là bà vú nuôi. Bà đã nuôi Đức Thế Tôn bằng sữa của chính bà, và bồng bế Ngài trong lòng thay Đức Hoàng Hậu.

"Sẽ là một đại hạnh cho nữ giới nếu hàng phụ nữ được chấp thuận từ bỏ thế gian để khép mình vào nếp sống không nhà cửa, trong khuôn khổ của Giáo Pháp và Giới Luật mà Đức Như Lai đã công bố.". (Đức Phật Và Phật Pháp – Narada - bản dịch của Phạm Kim Khánh.)

Và sự ghi nhận những tỳ khưu ni đệ tử Phật với nhữ đặc điểm ưu việt:

1. Trong các vị nữ đệ tử Tỷ-kheo-ni đã lâu ngày của Ta, tối thắng là Màhàpàjapati Gotamì.
2. Trong các vị nữ đệ tử... đại trí tuệ, tối thắng là Khemà.
3. Trong các vị nữ đệ tử... đầy đủ thần thông, tối thắng là Uppalavannà.
4. Trong các vị nữ đệ tử... trì Luật, tối thắng là Patàcàrà.
5. Trong các vị nữ đệ tử... thuyết pháp, tối thắng là Dhammadinnà.
6. Trong các vị nữ đệ tử... tu Thiền, tối thắng là Nandà.
7. Trong các vị nữ đệ tử... tinh cần tinh tấn, tối thắng là Sonà.
8. Trong các vị nữ đệ tử... thiên nhãn, tối thắng là Sakulà.
9. Trong các vị nữ đệ tử... có thắng trí mau lẹ, tối thắng là Bhaddà Kundalakesà.
10. Trong các vị nữ đệ tử... nhớ đến các thời quá khứ, tối thắng là Bhaddà Kapilànì.
11.Trong các vị nữ đệ tử... đã chứng đạt đại thắng trí, tối thắng là Bhaddà Kaccana.
12. Trong các vị nữ đệ tử... mang thô y, tối thắng là Kisàgotami.
13. Trong các vị nữ đệ tử Tỷ-kheo-ni của Ta, đầy đủ tin thắng giải, này các Tỷ-kheo, tối thắng là Sigalàmàtà. (Tăng Chi Bộ Chương Một Pháp, bản dịch của HT Thích Minh Châu).

Mặc dù vậy Đức Phật cũng ghi nhận những khó khăn vốn tự nhiên do giới tính: Ngài Narada viết rằng: Khi Đức Phật chấp thuận cho thành lập Giáo Hội các Tỳ khưu ni, Ngài đã tiên đoán những hậu quả và lưu ý:

" Này Ananda, nếu nữ giới không được chấp thuận xuất gia để khép mình vào nếp sống không nhà cửa trong khuôn khổ của Giáo Pháp và Giới Luật mà Như Lai đã công bố thì đời sống xuất gia và Giáo Pháp cao siêu sẽ tồn tại lâu dài. Nhưng nữ giới đã được phép sống đời không nhà cửa thì đời sống xuất gia và Giáo Pháp cao siêu chỉ còn tồn tại phân nửa thời gian. [16]"

Và Đức Phật thêm:

"Này Ananda, trong nhà nào có đông phụ nữ và ít nam giới, thì trộm cướp sẽ dễ lọt vào. Cũng dường thế ấy, trong bất luận Giáo Pháp và Giới Luật nào, nếu hàng phụ nữ được phép từ bỏ thế gian và sống đời không nhà cửa, thì đời sống thiêng liêng sẽ không tồn tại lâu dài, và cũng như người kia đắp bờ đê bên cạnh hồ nước rộng lớn để chặn nước khỏi tràn qua, Như Lai lo ngăn chặn trước, khi ban hành "Tám Giới Chánh" cho các tỳ khưu ni, buộc phải giữ nguyên vẹn trọn đời."

Khi giải thích như vậy, có thể Đức Phật không làm vừa lòng nữ giới, nói một cách tổng quát, nhưng Ngài không cố ý làm giảm suy giá trị của hàng phụ nữ, mà chỉ ghi nhận bản chất yếu đuối của phái này. (Đức Phật Và Phật Pháp – Narada - bản dịch của Phạm Kim Khánh.)

Và trong một đoạn khác trong Tăng Chi Bộ, Đức Phật cũng cho biết tại sao ít có người nữ đóng vai trò chủ chốt trong các pháp đình và cơ quan quyền lực vì tính phẩn nộ và đố kỵ.