D. CHÚNG SANH THEO 12 HẠNG NGƯỜI

Phân loại chúng sanh theo 12 hạng người là cách liệt kê trong Phật học rất ít được biết ngoài những người nghiên cứu Thắng Pháp Tạng. Tuy không phổ thông nhưng cách phân loại nầy đặt biệt quan trọng và được đề cập rất nhiều trong Thắng Pháp Abhidhamma.

Trước nhất nên lưu ý chữ “người” ở đây không phải là nhân loại (manussa) mà là các hạng chúng sanh (puggala) gồm tất cả phàm thánh, siêu đoạ.

12 hạng người gồm có:

1.    Người khổ (duggati ahetuka) là những chúng sanh tục sinh bằng tâm quả bất thiện vô nhân. Do tiềm tục sinh và tiềm thức bằng tâm quả bất thiện nên thiếu chất liệu an lạc trong cuộc sống. Chúng sanh trong ác đạo, khổ cảnh thuộc hạng người nầy.

2.    Người lạc (sugati ahetuka) nói chính xác là người lạc vô nhân. Một cách gọi dễ tạo suy đoán lầm lẫn. Người lạc ở đây chỉ khá hơn người khổ nhưng là chúng sanh “sanh ra do quả thiện nhưng kém phước nhất”. Vì phước kém nên không vẹn toàn mà bị khuyết tật bẩm sinh.

3.    Người nhị nhân (dvihetuka) cũng là chúng sanh tục sinh bằng tâm quả thiện với hai căn tánh vô tham và vô sanh nhưng lại thiếu trí tuệ (vô si)

4.     Người tam nhân (tihetuka) được xem là hạng chúng sanh vẹn toàn và có nhiều tiềm năng vì tục sinh bằng tâm quả thiện hợp trí.

5.    Người sơ đạo hay tu đà huờn đạo (sotapatti maggattha) là bậc chứng tri niết bàn lần đầu với sự đoạn tận ba kiết sử là thân kiến, nghi hoặc, và giới cấm thủ.

6.    Người sơ quả hay tu đà huờn quả (sotapatti phala) là bậc thánh sau khi chứng sơ đạo

7.    Người nhị đạo hay tư đà hàm đạo (sakadagami magga) là bậc thánh chứng tri niết bàn với tuệ giác làm giảm nhẹ dục ái và sân.

8.    Người nhị quả hay tư đà hàm quả (sotapatti phala) là bậc thánh sau khi chứng nhị đạo.

9.    Người tam đạo hay a na hàm đạo (anagami  magga) là bậc thánh chứng tri niết bàn với tuệ giác đoạn tận dục ái và sân.

10.Người tam quả hay a na hàm quả (anagami  magga) là bậc thánh sau khi chứng tam đạo.

    11.Người tứ đạo hay a la hán đạo (arahatta  magga) là bậc thánh chứng tri niết bàn với tuệ giác đoạn tận sắc ái, vô sắc ái, ngã chấp, phóng dật, vô minh.

     12.Người tứ quả hay a la hán quả (arahatta  magga) là bậc thánh sau khi chứng tứ đạo.

Bảng liệt kê nầy được nêu ra với sự chính xác về tâm, kiết sanh thức, và sự chuyển hoá. Với người không quen Thắng Pháp thì sự phân loại nầy có vẻ như bất cập vì một số điểm sau:

Trong trường hợp chuyển hoá từ phàm sang thánh thì có những bậc sanh ra là người phàm tam nhân nhưng khi chết thì là thánh nhân. Chí có người phàm tam nhân (tục sinh với kiết sanh thức hợp trí hay vô si) thì mới có thể chứng thiền và đạo quả.

Sự phân chia các bậc thánh có thể hiểu nôm na bốn người đạo là hạng giác ngộ và bốn người quả là giải thoát sau khi giác ngộ. Người đạo chỉ hiện hữu “một sát na tâm duy nhất” nhưng không thể gộp chung với người quả như nói bậc tu đà huờn gồm người sơ đạo và sơ quả vì sát na chứng đạo là đoạn tận ba kiết sử thân kiến, nghi hoặc, giới cấm thủ; còn chứng quả là sự gỉải thoát không bì chi phối bởi ba kiết sử. Do vậy dù “người đạo” chỉ một sát na hiện hữu nhưng phải tính khác biệt.

Người tứ quả chỉ có tử mà không có sanh lại cõi trầm luân nên gọi là “bậc vô sanh ứng cúng”.

Người lạc dù gọi là “lạc” nhưng theo cái nhìn thường thức là người thiếu hạnh phúc vì những khiếm tật bầm sinh. Rất khó để biết những khiếm khuyết nầy là bẩm sinh hay xảy ra sau khi thọ thai. Thí dụ có những người nhị nhân hay tam nhân sau khi sanh trong bụng mẹ vài tháng do người mẹ ăn uống thiếu cẩn thận hay sử dụng rượu mạnh, ma tuý..nên thai nhi bị khiếm thị thì không gọi là người lạc. Một số “chư thiên” trong cõi tứ thiên vương là người lạc.

Người nhị nhân vì thiếu căn bản trí tuệ nên không thể chứng thiền và đạo quả (nói chính xác thì đây là người độn căn nhưng ngày nay một số các vị giảng sư dùng từ người độn căn chỉ cho những người trình độ bình thường và lợi căn chỉ cho những người xuất sắc. Cách dùng như vậy không chuẩn vì chữ độn căn chỉ cho người ngu muội không có căn tri chứ không phải là “người bình thường” vì nói chính xác thì “không có người độn căn chứng thiền định đạo quả”. Một lần nữa cũng nên nói thêm là rất khó xác định ai là người nhị nhân vì một số có vẻ như khù khờ mặt nầy nhưng lại rất xuất sắc một phương diện nào đó.

Người khổ do thiếu chất liệu an lạc trong tiềm thức (bhavaṅga) nên rất dễ sanh nộ khí. (Gọi là “người” nhưng kỳ thật là chúng sanh trong bốn khổ cảnh). Cũng nên nói thêm là a tu la (asura) trong bốn khổ cảnh là loài hoá sanh hung dữ với tâm quả bất thiện trong lúc có những hạng a tu la tục sanh bằng tâm nhị nhân và tam nhân vì là chư thiên trong cõi

Đao Lợi nhưng là chư thiên tà kiến, thiếu thiện tâm.

Cách phân loại chúng sanh theo 12 hạng người y cứ trên tâm thức theo 3 phương diện:

a.    Tâm tục sinh hay kiết sanh thức. Người khổ sanh bằng tâm tục sinh vô nhân quả bất thiện (hay tâm kiểm tra thọ xả quả bất thiện vô nhân); người lạc sanh bằng tâm tục sinh vô nhân quả thiện (hay tâm kiểm tra thọ xả quả thiện vô nhân); người nhị nhân sanh bằng các tâm quả dục giới tịnh hảo ly trí; người tam nhân sanh bằng các tam quả hợp trí (dục giới, sắc giới, vô sắc giới). Tám hạng thánh nhân là sự liệt kê không thuộc kiết sanh thức. Bậc tức đạo, tứ quả không còn trầm luân sanh tử. Ba bậc thánh quả hữu học nếu còn sanh tử thì sanh bằng tâm quả tam nhân.

b.    Bốn người đạo phân loại theo sự giác ngộ và đoạn tận hoặc giảm thiểu vĩnh viễn kiết sử trong lúc 4 người quả là người giải thoát sau khi chứng đạo.

c.     Cơ sở phân loại theo tâm thái chứ không phải cảnh giới sanh tử. Bàng sanh hiện hữu ở cõi trời trong lúc chư thiên cũng có hạng cộng trú với con người.