(tiếp theo chú thích về sắc pháp: NHÓM TỨ ĐẠI)

Bốn sắc đại chủng (bhūtarūpa) được gọi là nguyên tố (dhātu) mang ý nghĩa là là có tự tánh riêng (sabhāva). Bốn sắc đại chủng luôn có mặt trong tất cả sắc pháp (hay vật chất). Và luôn luôn đi chung, nói cách khác không có vật chất nào thiếu một trong bốn sắc đại chủng.

Địa đại hay nguyên tố đất  (paṭhavīdhātu) là sự chiếm hữu không gian qua thể cứng mềm. Chữ paṭhavī nguyên nghĩa là giản nở hay lan rộng vì mang đặc tính chiếm ngự. Địa đại được xem là cơ sở nền tảng cho thủy đại, hoả đại, phong đại. Sự biến hoá của địa đại là nhận chịu. Ba đại còn là là nhân cần thiết. Địa đại có thể cảm nhận qua xúc giác là sự cứng hay mềm quan đụng chạm qua cảm nhận của thân thức.

Thuỷ đại hay nguyên tố nước (āpodhātu)  lả sự gắn kết hay quến tụ của các phân tử vật chất nhờ vậy tạo nên hình tướng và không rời rã. Ba đại còn là là nhân cần thiết của thuỷ đại. Theo Thắng Pháp thì thuỷ đại không thể nhận biết bằng ngũ quan mà chỉ có thể biết qua khái niệm của hiểu biết khi các khối vật chất có dạng thức riêng biệt do phân tử gắn kết.

Hoả đại hay nguyên tố lửa (tejodhātu) là nhiệt lượng. Khi nói tới lửa thì người ta nghĩ tới độ nóng. Thực tế thì nóng hay là đều là nhiệt lượng. Nhiệt độ thoải mái cho con người ở 72 độ F (22 độ C) hoặc nhiệt độ làm nước đông đặc là 32 độ F (hay 0 độ C) chỉ là quy ước đo đạt y cứ trên phương diện nào đó gọi là nóng lạnh (do sự thích ứng tự nhiên của cơ thể) hay liên quan tới độ đông của nước. Nhiệt độ “nóng” đối với người Eskimo có thể là rất lạnh đối với người sanh ra và lớn lên ở vùng nhiệt đới. Tất cả đều nằm trong nhiệt lượng. Hoả đại có vai trò như năng lượng (energy) trong vật lý ngày nay và khíến cho vật chất đạt đến mức độ “thành toàn”. Cũng do hoả đại mà vật chất được mềm mại. Xúc giác nhận biết hoả đại qua cảm giác nóng hay lạnh.

Phong đại hay nguyên tố gíó (vāyodhātu) là tác động dịch chuyển, tạo áp lực. Hiện tượng căng phòng (vitthambana) là một đặc tính của phong đại. Vai trò của phong đại là chuyển động trong tất cả hiện tượng vật chất. Ngành vật lý ngày nay xác định rõ tất cả hiện tượng vật chất đều luôn dịch chuyển dù là một khối đá bất động hay một viên kim cương với độ rắn rất cao. Tất cả nguyên tử, đơn vị cực vi của vật chất.  luôn mang hiện tượng dịch chuyển.  Nhân cần thiết của phong đại là ba đại còn lại. Phong đại có thể cảm nhận qua xúc giác với áp lực mạnh yếu.

(Nên lưu ý là tứ đại trong Phật học bao gồm từ khái niệm bản thể  đến cách hiểu thường thức.

Trên phương diện bản thể thì tất cả vật chất từ ngọn núi lớn cho tới hạt bụi li ti đều có bốn sắc đại chủng. Trong giọt nước cũng có hoả đại. Trong hạt bụi cũng có thuỷ đại. Đây là cách hiểu theo sắc pháp thuộc pháp bản thể được đề cập trong Thắng Pháp Abhidhamma.

Trên phương diện thường thức thì đất được hiểu là đại địa bao gồm đất đá, cát, bùn …, nước như ao hồ biển cả.., lửa như lửa bếp lửa rừng.., gió như phong ba bão tố…qua sự cảm nhận bình thường.

Trên phương diện thân quán niệm xứ thì địa đại trong thân thể là những gì thuộc thể rắn cứng mềm thô phù như thịt, gân, xương … thủy đại là những gì thuộc thể lỏng như mồ hôi, nước mắt, máu, mở… hoả đại là những gì thuộc thể ấm nhưng chất ấm tiêu hoá, chất ấm châu thân… phong đại là những gì thuộc thể khí như hơi thở ra vào, hơi khí vận hành trong thân…

Cả ba cách hiểu trên ĐỀU ĐƯỢC TÌM THẤY TRONG PHẬT HỌC, ĐỀU CÓ TRONG TAM TẠNG. Không nên dùng một đoạn kinh văn nào đó để phủ nhận cách hiểu khác biệt. 

Cụm từ “tứ đại bất hoà” là cách nói văn vẻ chỉ cho thân bệnh. Cách nói nầy không có trong Tam tạng Pāḷi nhưng có thể chấp nhận ở phương diện nào đó giống như người ta nói “thân thể nóng hay lạnh không bình thường” là bị bệnh. Riêng ý niệm “ngũ ấm xí thạnh” trong khổ để thì không có trong kinh điển Pāḷi mà thay vào đó là “năm thủ uẩn là khổ”)

(còn tiếp)