(tiếp theo chú thích về sắc pháp: NHÓM TỨ ĐẠI)

Bốn sắc đại chủng (bhūtarūpa) được gọi là nguyên tố (dhātu) mang ý nghĩa là là có tự tánh riêng (sabhāva). Bốn sắc đại chủng luôn có mặt trong tất cả sắc pháp (hay vật chất). Và luôn luôn đi chung, nói cách khác không có vật chất nào thiếu một trong bốn sắc đại chủng.

Địa đại hay nguyên tố đất  (paṭhavīdhātu) là sự chiếm hữu không gian qua thể cứng mềm. Chữ paṭhavī nguyên nghĩa là giản nở hay lan rộng vì mang đặc tính chiếm ngự. Địa đại được xem là cơ sở nền tảng cho thủy đại, hoả đại, phong đại. Sự biến hoá của địa đại là nhận chịu. Ba đại còn là là nhân cần thiết. Địa đại có thể cảm nhận qua xúc giác là sự cứng hay mềm quan đụng chạm qua cảm nhận của thân thức.

Thuỷ đại hay nguyên tố nước (āpodhātu)  lả sự gắn kết hay quến tụ của các phân tử vật chất nhờ vậy tạo nên hình tướng và không rời rã. Ba đại còn là là nhân cần thiết của thuỷ đại. Theo Thắng Pháp thì thuỷ đại không thể nhận biết bằng ngũ quan mà chỉ có thể biết qua khái niệm của hiểu biết khi các khối vật chất có dạng thức riêng biệt do phân tử gắn kết.

Hoả đại hay nguyên tố lửa (tejodhātu) là nhiệt lượng. Khi nói tới lửa thì người ta nghĩ tới độ nóng. Thực tế thì nóng hay là đều là nhiệt lượng. Nhiệt độ thoải mái cho con người ở 72 độ F (22 độ C) hoặc nhiệt độ làm nước đông đặc là 32 độ F (hay 0 độ C) chỉ là quy ước đo đạt y cứ trên phương diện nào đó gọi là nóng lạnh (do sự thích ứng tự nhiên của cơ thể) hay liên quan tới độ đông của nước. Nhiệt độ “nóng” đối với người Eskimo có thể là rất lạnh đối với người sanh ra và lớn lên ở vùng nhiệt đới. Tất cả đều nằm trong nhiệt lượng. Hoả đại có vai trò như năng lượng (energy) trong vật lý ngày nay và khíến cho vật chất đạt đến mức độ “thành toàn”. Cũng do hoả đại mà vật chất được mềm mại. Xúc giác nhận biết hoả đại qua cảm giác nóng hay lạnh.

Phong đại hay nguyên tố gíó (vāyodhātu) là tác động dịch chuyển, tạo áp lực. Hiện tượng căng phòng (vitthambana) là một đặc tính của phong đại. Vai trò của phong đại là chuyển động trong tất cả hiện tượng vật chất. Ngành vật lý ngày nay xác định rõ tất cả hiện tượng vật chất đều luôn dịch chuyển dù là một khối đá bất động hay một viên kim cương với độ rắn rất cao. Tất cả nguyên tử, đơn vị cực vi của vật chất.  luôn mang hiện tượng dịch chuyển.  Nhân cần thiết của phong đại là ba đại còn lại. Phong đại có thể cảm nhận qua xúc giác với áp lực mạnh yếu.

(Nên lưu ý là tứ đại trong Phật học bao gồm từ khái niệm bản thể  đến cách hiểu thường thức.

Trên phương diện bản thể thì tất cả vật chất từ ngọn núi lớn cho tới hạt bụi li ti đều có bốn sắc đại chủng. Trong giọt nước cũng có hoả đại. Trong hạt bụi cũng có thuỷ đại. Đây là cách hiểu theo sắc pháp thuộc pháp bản thể được đề cập trong Thắng Pháp Abhidhamma.

Trên phương diện thường thức thì đất được hiểu là đại địa bao gồm đất đá, cát, bùn …, nước như ao hồ biển cả.., lửa như lửa bếp lửa rừng.., gió như phong ba bão tố…qua sự cảm nhận bình thường.

Trên phương diện thân quán niệm xứ thì địa đại trong thân thể là những gì thuộc thể rắn cứng mềm thô phù như thịt, gân, xương … thủy đại là những gì thuộc thể lỏng như mồ hôi, nước mắt, máu, mở… hoả đại là những gì thuộc thể ấm nhưng chất ấm tiêu hoá, chất ấm châu thân… phong đại là những gì thuộc thể khí như hơi thở ra vào, hơi khí vận hành trong thân…

Cả ba cách hiểu trên ĐỀU ĐƯỢC TÌM THẤY TRONG PHẬT HỌC, ĐỀU CÓ TRONG TAM TẠNG. Không nên dùng một đoạn kinh văn nào đó để phủ nhận cách hiểu khác biệt. 

Cụm từ “tứ đại bất hoà” là cách nói văn vẻ chỉ cho thân bệnh. Cách nói nầy không có trong Tam tạng Pāḷi nhưng có thể chấp nhận ở phương diện nào đó giống như người ta nói “thân thể nóng hay lạnh không bình thường” là bị bệnh. Riêng ý niệm “ngũ ấm xí thạnh” trong khổ để thì không có trong kinh điển Pāḷi mà thay vào đó là “năm thủ uẩn là khổ”)

_________________

Bài học ngày 10.5.2024

(tiếp theo chú thích về sắc pháp: NHÓM TỨ ĐẠI)

SẮC THẦN KINH (Pasādarūpa)

Được hiểu là sắc đóng vai trò  cơ phận sắc pháp cảm nhận cảnh của ngũ quan như thần kinh nhãn cảm nhận cảnh sắc, thần kinh nhĩ cảm nhận cảnh thinh… Ngài Tịnh Sự dịch là “sắc thanh triệt” do chữ Pasāda có  ý nghĩa là trong ngần trong lúc Hoà thượng Thích Minh Châu dịch theo bản chữ Hán là “tịnh sắc” cả hai đều liên hệ tới ý nghĩa là loại sắc “tinh tuý” của sự sống. Giáo trình nầy dùng từ vựng “sắc thần kinh” cũng vốn là chữ dịch của Ngài Tịnh Sự trước kia. Chữ thần kinh (nerve) là từ gần nhất trong sinh vật học và y học ngày nay tương đương với  pasādarūpa. Sau nầy Ngài Tịnh Sự chọn chữ “thanh triệt” là dịch ngữ hơn là nghĩa.

Đáng chú ý là trong sắc thần kinh (Pasādarūpa) không có “ý vật” là chỗ nương của giác quan thứ sáu (ý thức) mà sắc ý vật được nằm riêng biệt trong bảng liệt kê sắc pháp. Năm sắc thần kinh đóng vai trong “căn và môn” là điều kiện bắt buộc phải có trong khi sắc ý vật không nhất thiết như vậy (…)

Trên phương diện vĩ mô, Thắng Pháp ghi rằng năm sắc thần kinh sanh khởi từ ái chấp đối với năm cảnh. Sự khiếm khuyết của những sắc nầy đối với nhân loại là biểu hiện của thiếu phước hay năng lực ác nghiệp chi phối hoặc do sự lão hoá như mắt mờ, tai điếc của người già. Một ghi nhận khác trong Tam Tạng là mặc dù là sắc pháp nhưng là điều kiện bắt buộc để luyện các thần thông tam muội định. Người khiếm thị hay bị điếc không thê luyện thiên nhãn, thiên nhĩ.

Sắc thần kinh nhãn (Cakkhupasāda) là chỗ nương chính của nhãn thức hay thị giác. Được mô tả có dạng tròn, nhỏ trong đồng tử mắt “giống như đầu con chí” cảm nhận ánh sáng.

Sắc thần kinh nhĩ (Sotapasāda) là chỗ nương chính của nhĩ thức hay thính giác. Được mô tả có dạng như lông con cừu cong tròn nằm trong lỗ tai cảm nhận vi ba âm thanh.

Sắc thần kinh tỷ (ghānapasāda) là chỗ nương chính của tỷ thức hay khứu giác. Được mô tả có dạng như móng chân con dê nằm trong lỗ mũi cảm nhận mùi hương.

Sắc thần kinh thiệt (Jivhāpasāda) là chỗ nương chính của thiệt thức hay vị giác. Được mô tả có dạng như đầu lông con nhím trên lưỡi cảm nhận các vị chua, cay, mặn, ngọt….

Sắc thần kinh thân (Kāyapasāda) là chỗ nương chính của thân thức hay xúc giác. Loại sắc nầy có khắp châu thân ngoại trừ tóc, lông, da chết. Chính sắc thần kinh nầy cảm nhận nóng, lạnh, cứng, mềm… Nên lưu ý là cảm nhận cái đau thốn của mắt khi bụi lọt vào thuộc về xúc giác chứ không phải thị giác hay như khi lưỡi bị đẹn lở cũng thuộc về xúc giác chứ không là vị giác.

NHÓM SẮC ĐỐI TƯỢNG CỦA NGŨ QUAN (Gocara rūpa)

Đây là đối tượng vật chất của thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, và xúc giác. Riêng xúc giác mặc dù được nêu ở đây nhưng không tính là một sắc mà được biết qua địa đại (cứng mềm), hoả đại (nóng lạnh), và phong đại (áp suất của sự di động). Riêng thuỷ đại không tính vì tánh cách nhận biết trừu tượng. Nên lưu ý chữ gocara mang nhiều ý nghĩa trong Tam Tạng. Nghĩa đen có nghĩa là vùng đất đi lại. Ở đây có nghĩa là cảnh của ngũ quan.

Sắc cảnh sắc (rūpārammaṇa) là đối tượng của thị giác. Chữ rūpa vừa có nghĩa là vật chất như sắc pháp nói chung và cũng là đối tượng của mắt nói riêng. Cảnh ở đây ở mức độ nguyên sơ như các màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đậm, nhạt, hay hình dạng vuông, tròn, dài, ngắn, lớn, nhỏ…Khi một người nhìn thấy một bức tranh thì cảnh sắc đơn thuần là màu sắc, đường nét… nhưng nếu nhận ra đó là tranh thuỷ mạc, tranh lập thể, tranh truyền chân… thì đó thuộc về cảnh pháp tức đối tượng của ý thức. Một điều nêu lưu ý là ánh sáng được xem là điều kiện để mắt thấy sắc nhưng không thấy đề cập xa hơn là cảnh sắc trong Thắng Pháp.

Sắc cảnh thinh (Gandhaārammaṇa) là âm thanh, đối tượng của thính giác. Một lần nữa đây là âm thanh trong dạng nguyên sơ như âm lượng lớn nhỏ, trầm bổng, du dương hay chói tai .. Sự phân biệt thể loại âm nhạc thuộc đối tượng của tâm thức nhận biết cảnh pháp.

Sắc cảnh khí (Gandhārammaṇa) là tất cả mùi hương nhận biết bởi khứu giác. Nhưng cũng chỉ là mùi ở trạng thái nguyên sơ chứ không kể là mùi thơm của phở hay mùi nước hoa danh tiếng nào đó.

Sắc cảnh vị (Rasārammaṇa) là đối tượng của vị giác như chua, cay, mặn, ngọt. Cảnh vị ở đây chỉ thuần là những vị được cảm nhận bởi vị giác chứ chưa được nhận thức xa hơn như thức ăn Pháp, thức ăn Trung Hoa..

Sắc cảnh xúc (Phoṭṭhabbārammaṇa) một cách thú vị ở đây “không được kể mà như được kể”. Trên con số thì không nên chỉ có 28 sắc pháp mà trong đối nhóm đối tượng ngũ quan chỉ có bốn (sắc, thinh, khí, vị) nhưng vẫn được đề cập vì được cảnh  của xúc giác là địa đại, hoả đại, phong đại.

Theo Thắng Pháp thì khi năm cảnh trên được nhận biết bởi ngũ quan đã mang sự khác biệt giữa cảnh tốt và cảnh xấu do nghiệp quá khứ. Không có trường hợp cảnh trung tính không tốt không xấu.

Năm cảnh của ngũ quan được gọi là “năm dục trưởng dưỡng (kāmaguṇa) vì đa số chúng sanh sống hướng ngoại nên thiên nặng về ngũ dục.

Năm cảnh nầy được đề cập trong sắc pháp tương đối ngắn gọn thế nhưng khi nói về uẩn, xứ, giới hay nhiều đề tài trong Tam Tạng thì là một trong điểm quan trọng của Phật học.

NHÓM SẮC GIỚI TÍNH (BHĀVA RŪPA)

Là sắc pháp tạo nên giới tính nam nữ, đực cái, trống mái đối với chúng sanh. Chính sắc nầy tao nên cơ phận sinh thực khí, ngoại hình, dáng cách, giọng nói, từ đó, ảnh hưởng tới tâm lý.

Sắc nam tính (purisa bhāva) tạo nên cơ phận sinh thực khí giống đực, ngoại hình, dáng cách, giọng nói của người nam, giống đực.

Sắc nữ tính (itthī bhāva) tạo nên cơ phận sinh thực khí giống cái, ngoại hình, dáng cách, giọng nói của người nam, giống cái.

Mặc dù có những trường hợp bất thường như một người nam có thể hát giọng nữ. Hoặc một người nữ có dáng cách như một người nam. Hay có nhiều người mà thân thể và tâm tính không tuơng đồng về giới tính nhnưg căn bản thì thân thể có đặc tính của một trong hay sắc giới tính.

Lưu ý: 4 sắc tiếp theo được gọi là “nhóm” nhưng chỉ có một. Trên phương diện ngôn ngữ nếu chỉ có một không gọi là nhóm nhưng do phân loại theo bản liệt kê có 11 nhóm nên phải “tạm gọi”.

NHÓM Ý CĂN (HADAYAVATTHU RŪPA)

Nhóm nầy chỉ có một sắc là sắc ý vật

Sắc ý vật (hadayavatthu) là chỗ nương vật chất của ý giới và ý thức giới. Chánh tạng không nêu rõ sắc ý vật hình dạng và vị trí ở đâu trong châu thân. Các bản Sớ giải và hậu sớ giái thì có nêu lên quan điểm sắc ý vật là máu tuần hoàn trong cơ thể mà điểm trung chuyển là trái tim. Nêu lưu ý vài điểm sau:

     A. Không phải tất cả tâm ngoài ngũ song thức đều cần sắc ý vật thậm chí chúng sanh ở cõi vô sắc hoàn toàn không có trường hợp “tâm gá vật”
     B. Tại Ấn dộ, cũng như một số quốc gia ảnh hưởng văn hoá Ấn, thì chữ trái tim (hadaya) thường được dùng chỉ cho tâm thức giống nhưng trong một số văn hoá trái tim là biểu thị của tình yêu. Đây là cách nói ví von chứ không phải là thực tế.
    C. Quan điểm sắc ý vật là máu tuần hoàn trong châu thân không được xem điều được xác nhận trong chánh tạng.
    D. Y khoa ngày nay có khuynh hướng giải thích chỗ nương của tâm thức là bộ óc và hệ thần kinh nhưng mang tính tương đối và vẫn được xem là những bí ẩn chưa đuợc khám phá tường tận. Thí dụ như người ta khám phá sự nghiện ngập hay sư ưa thích ăn uống khiến một người mang chứng béo phì do một loại tế bào DNA thay vì từ hệ thần kinh. Đây là vấn đề mà Phật học không đào sâu (….)

NHÓM SINH LỰC (JĪVITA RŪPA)

Nhóm nầy chỉ có một sắc là sắc mạng quyền .

 Sắc mạng quyền (jīvitindriya rūpa) là thành phần vật chất đóng vai trò duy trừ mạng sống hay sinh lực. Theo Thắng Pháp thì của hai tâm và thân đều cần sinh lực để tồn tại dù là sự tồn tại ngắn ngủi  trong một sát na. Loại sắc nầy có thể nhận biết khi thân thể không còn sắc mạng quyền thì gọi là một thi thể dẫn tới sự sình trương, phân huỷ nếu không được bảo quản.

Y khoa ngày nay cho biết một số dược liệu từ thảo mộc hay chất khoáng có thể khiến gia tăng hay giảm thiểu sinh lực. Theo Thắng Pháp thì chính sắc pháp nầy duy trì sự tồn tại gọi là “sự sống”

NHÓM DƯỠNG TỐ (ĀHĀRA RŪPA)

 Nhóm nầy chỉ có một sắc là sắc dinh dưỡng.

Sắc dinh dưỡng (āhāra rūpa) bao gồm tất cả dinh dưỡng được gọi là  oja (như chữ nutrition trong Anh ngữ) nuôi cơ thể. Đây là thành phần tinh tuý trong thực phẩm. Không phải tất cả thức ăn đều có dinh dưỡng nhưng đa số dinh dưỡng đưa vào cơ thể qua thức ăn. Một số dinh dưỡng hấp thụ qua hình thức khác như ánh sáng mặt trời cung ứng vitamin D cho cơ thể. Ngày nay dược phẩm cũng đóng vai trò quan trọng để cung ứng sinh tố và chất khoáng cho thân.

Dinh dưỡng là một lãnh vực lớn trong y khoa ngày nay. Càng ngày càng có nhiều khám phá mới trong lãnh vực nầy. Ở đây chỉ đề cập một cách tổng quát.

(còn tiếp)