Bổn sanh 134. Suvaṇṇahaṁsajātaka.

“Yaṃ laddhaṃ tena tuṭṭhabbaṃ,
atilobho hi pāpako;
Haṃsarājaṃ gahetvāna,
suvaṇṇā parihāyathā”ti.

Hãy biết sống tri túc
Chớ tham lam quá đáng
Như người bắt thiên nga,
khiến lông vàng hóa trắng.”

Câu chuyện thời Phật trụ thế

Ngày xưa, tại kinh thành Sāvatthī, có một vị cư sĩ phát tâm cúng dường đến chúng Tỳ-kheo-ni. Ông nói với người giữ ruộng:

“Nếu có vị ni nào đến xin, cứ cho mỗi người hai hoặc ba củ tỏi.”

Từ đó, các Tỳ-kheo-ni thường lui tới ruộng và nhà của cư sĩ ấy để lấy tỏi. Một hôm, trong dịp lễ lớn, tỏi trong nhà đã hết sạch.

Đúng lúc đó, Tỳ-kheo-ni Thullanandā, một người nổi tiếng vì tính tham lam và cứng đầu, dẫn theo nhiều đệ tử đến:

“Thí chủ, chúng tôi cần tỏi để dùng.”

Cư sĩ đáp:

“Bạch ni sư, tỏi trong nhà đã cạn, xin quý ni đến ngoài ruộng lấy.”

Không suy nghĩ kỹ, Thullanandā cùng các đệ tử lấy quá nhiều tỏi, không theo đúng lời dặn hay chừng mực. Người giữ ruộng thấy vậy liền than phiền:

“Làm sao các vị sa-môn lại có thể không biết chừng mực như thế? Tỏi cho thì có, nhưng cũng phải biết giới hạn chứ!”

Tin này lan ra, khiến các Tỳ-kheo-ni khác, nhất là những người sống thanh tịnh, cũng bất bình. Rồi các Tỳ-kheo nam nghe chuyện, cũng bất mãn và bạch với Đức Thế Tôn.

Khi nghe câu chuyện, Đức Phật dạy:

“Này chư tỳ khưu, người tham lam thì ngay cả mẹ sinh ra cũng không thương nổi, huống gì người ngoài! Kẻ như vậy không thể khiến người chưa có tín tâm phát khởi đức tin, cũng không giữ được phước đã có.”“Ngược lại, người biết thiểu dục, tri túc, dù nhận được ít cũng sống an vui. Biết đủ là gốc của giới hạnh.”

Rồi Ngài kết luận:

“Thullanandā không chỉ ngày nay mới tham lam đâu – xưa kia cũng như vậy.”

Ngài liền kể lại chuyện Con thiên nga lông vàng để răn dạy mọi người.  (xem truyện Suvaṇṇahaṁsajātaka).

Câu chuyện tiền thân

Ngày xửa ngày xưa, tại một làng nhỏ ven sông, có một gia đình Bà-la-môn sống rất đầm ấm. Người cha là một người trí thức hiền lành, người mẹ đảm đang, và ba cô con gái xinh đẹp nết na: Nandā, Nandāvatī và Sundarīnandā.

Nhưng rồi một ngày, người cha qua đời. Mẹ con họ lâm vào cảnh nghèo khó. Không còn người trụ cột, họ phải đi làm thuê, vất vả kiếm từng bữa ăn.

Nhưng ít ai biết rằng, người cha sau khi mất đã tái sinh thành một con thiên nga kỳ diệu với bộ lông bằng vàng ròng. Thiên nga ấy sống trên một ngọn núi xa xôi, lại nhớ được kiếp trước, nên vẫn biết rõ vợ con mình nơi chốn nhân gian.

Một hôm, thiên nga vàng bay về làng cũ, lặng lẽ đậu trên xà nhà. Khi người vợ và các con phát hiện ra, con thiên nga nhìn họ bằng ánh mắt quen thuộc và rủ một cọng lông vàng. Từ đó trở đi, con thiên nga vàng thỉnh thoảng bay về, để lại một chiếc lông vàng sáng chói. Nhờ đó, mẹ con họ trở nên khá giả, không còn phải làm thuê làm mướn nữa.

Một ngày nọ, người mẹ nảy sinh lòng tham lam. Bà nghĩ thầm:

“Lông thiên nga đã quý như vậy, sao ta không nhổ một lần cho hết, gom lấy cả kho báu?”

Dù ba cô con gái khuyên can:

“Mẹ ơi, nếu mẹ làm thế thiên nga sẽ đau đớn, và sẽ không bao giờ quay lại nữa đâu.” Nhưng lòng tham đã che mờ lý trí. Khi thiên nga vàng quay về như thường lệ, người mẹ vội chạy đến túm lấy nó và nhổ sạch toàn bộ bộ lông vàng lộng lẫy.

Nhưng rồi… một điều lạ lùng xảy ra: Tất cả những chiếc lông bị nhổ ấy đều biến thành lông trắng thường, không còn chút ánh vàng nào.

Thiên nga đau đớn, chẳng thể bay lên được. Người mẹ đành nhốt nó vào một chiếc giỏ lớn, nuôi nó với hy vọng lông vàng sẽ mọc lại.

Một thời gian sau, lông mới mọc, nhưng chúng cũng chỉ là lông trắng như bình thường. Khi được thả ra khỏi lồng,  con thiên nga mở đôi cánh yếu ớt, cố bay lên và rời khỏi mái nhà xưa mãi mãi, không bao giờ quay lại nữa.

Kể từ đó, người đàn bà không chỉ mất đi những chiếc lông vàng, mà còn đánh mất cả phước báo của mình. Mẹ con họ trở lại cảnh nghèo như xưa, thậm chí còn túng thiếu hơn.