Bổn sanh 149. ekapaṇṇajātakaṃ.

Ekapaṇṇo ayaṃ rukkho,
Na bhūmyā caturaṅgulo.
Phalena visakappena,
Mahāyaṃ kiṃ bhavissatīti.

Cây nhỏ chỉ một lá,
Cao chưa bốn ngón tay
Vị  đắng như thuốc độc,
Lớn lên  thành gì đây?

Câu chuyện thời Phật trụ thế

Một thuở, Đức Thế Tôn ngự tại Vesāli, trong Đại Lâm – Giảng đường nóc nhọn. Khi ấy, có một vị vương tử của bộ tộc Licchavi, nổi tiếng hung dữ, thô bạo, nóng nảy, không ai có thể dạy dỗ được, kể cả cha mẹ, thân tộc, hay bạn bè.

Cha mẹ vị vương tử này nghĩ: “Chỉ có Đức Thế Tôn mới có thể giáo hóa con mình.” Họ dắt con đến gặp Đức Phật và thưa rằng: “Bạch Đức Thế Tôn, con trai chúng con vô cùng thô lỗ, dữ dằn, nóng nảy. Xin Ngài ban lời giáo giới.”

Đức Phật dạy vị vương tử: “Này vương tử, không nên hung dữ, thô lỗ, tàn bạo đối với chúng sinh. Người có lời nói thô lỗ thì bị tất cả chán ghét – từ cha mẹ, con cái, anh em, vợ chồng đến bạn bè. Giống như con rắn chuẩn bị cắn, tên cướp rình trong rừng, hay quỷ đói chực ăn thịt – ai thấy cũng sợ. Người phẫn nộ thì hiện tại mất sắc đẹp, tương lai đọa địa ngục. Vì sân hận, người ta tự đâm mình, ăn thuốc độc, treo cổ, nhảy xuống vực sâu. Do vậy, hãy sống với tâm từ, tâm bi, tâm nhu hòa đối với tất cả chúng sinh.”

Sau khi nghe một lời dạy ấy, vị vương tử được cảm hóa: trở nên hiền lành, nhu hòa, sống từ ái.

Các vị tỳ khưu tụ họp nơi Pháp đường nói: “Chư hiền hữu, vương tử Licchavi ấy chẳng ai dạy được, nhưng Thế Tôn chỉ cần một lời đã cảm hóa được, giống như thuần hóa voi điên!”

Đức Phật nghe vậy, liền bảo: “Không phải chỉ bây giờ Ta mới cảm hóa vương tử ấy bằng một lời, ngày xưa Ta cũng từng làm vậy.” Rồi Ngài kể chuyện quá khứ:

Câu chuyện tiền thân

Ngày xửa ngày xưa tại thành Ba-la-nại trù phú, có một vị vua nhân từ tên là Brahmadatta. Ngài yêu thương thần dân như con, chăm lo quốc sự như người cha hiền. Nhưng ngặt nỗi, nhà vua có một người con trai duy nhất – hoàng tử Duṭṭha – lại vô cùng nóng nảy, dữ tợn và thô lỗ.

Duṭṭha không bao giờ lắng nghe ai. Nếu ai góp ý, chàng quát tháo, đập phá, thậm chí ném vỡ cả đồ đạc trong cung. Cha mẹ dạy không được. Quan đại thần, thầy giáo, thậm chí các vị đạo sĩ nổi tiếng – ai cũng bó tay!

Một ngày nọ, nhà vua hay tin có một ẩn sĩ từ rừng Himalaya xuống thành khất thực. Vị ấy có phong thái trầm tĩnh như suối mát, ánh mắt hiền hậu như trăng rằm, và bước đi chậm rãi như voi chúa giữa rừng sâu.

Nhà vua mừng rỡ nghĩ thầm: “Người ấy chính là hy vọng cuối cùng của ta!” Ngài cung thỉnh vị đạo sĩ về vườn thượng uyển, dựng một am thất thanh tịnh và mỗi ngày đều đến thăm. Vị ấy chính là Bồ Tát – người đã tu nhiều đời để hóa độ chúng sinh.

Không lâu sau đó, vua đem hoàng tử Duṭṭha đến, quỳ thưa:“Bạch đạo sĩ, đứa con này của trẫm quá hung dữ, không ai dạy nổi. Xin Ngài giúp cho.”

Bồ Tát chỉ mỉm cười, rồi dắt hoàng tử đi dạo quanh khu vườn đầy hoa trái. Họ trò chuyện nhẹ nhàng. Đột nhiên, đạo sĩ chỉ vào một cây non nhỏ xíu mọc sát đất, chỉ có một cặp lá non xanh nhạt.

“Này con, hãy hái một chiếc lá và nếm thử vị của nó.”

Hoàng tử tò mò hái một lá, nhai thử — rồi lập tức phun phì phì!

“Trời ơi! Lá gì mà đắng như độc vậy? Cây này lớn lên chắc chắn sẽ giết người!” – Hoàng tử nói xong giận dữ nhổ cả cây lên, vò nát trong tay, rồi nói:

Cây nhỏ chỉ một lá,
Cao chưa bốn ngón tay
Vị  đắng như thuốc độc,
Lớn lên  thành gì đây?

Bồ Tát nhìn chàng đầy từ ái:

“Này hoàng tử, con đã phá cây này chỉ vì vị đắng khi nó còn bé nhỏ.Người dân trong vương quốc cũng vậy. Nếu con thô lỗ, nóng giận từ nhỏ, thì sau này lên ngôi, họ sẽ nghĩ: ‘Khi bé còn như thế, lớn lên còn đáng sợ hơn!’ Và họ sẽ không chấp nhận con là vua nữa. Vậy nên, hãy giống như một cây lành: biết sinh trưởng bằng lòng nhẫn nhục, vươn lá bằng lòng từ bi, và kết trái bằng hiền thiện và độ lượng.”

Hoàng tử Duṭṭha im lặng hồi lâu, rồi cúi đầu lạy vị đạo sĩ. Từ đó, chàng thay đổi hoàn toàn. Không còn nạt nộ, không đánh người, không chửi rủa. Dù bị ai xúc phạm, chàng chỉ mỉm cười và tha thứ.

Người dân cả nước đều ngạc nhiên: “Chuyện gì đã xảy ra? Hoàng tử như biến thành người khác!” Sau khi vua cha băng hà, hoàng tử lên ngôi và trở thành vị vua nhân hậu, từ ái, thương dân như con, ban phát của cải, thuốc men, và dạy dân sống hiền thiện .Và vị vua ấy, nhờ lòng từ và hạnh lành, đã sinh về cảnh giới an lạc khi mạng chung.

Sau khi kể chuyện, Đức Phật kết luận: “Này các Tỳ khưu, vị vương tử khó dạy thời xưa chính là Licchavi hiện tại, vua Ba-la-nại là  Ānanda, còn vị ẩn sĩ ngày đó chính là Ta vậy.”