Kinh Văn

982. sāvatthinidānaṃ. tatra kho bhagavā ... pe ... etadavoca — “bhāvetha no tumhe bhikkhave, ānāpānassatin”ti? evaṃ vutte āyasmā ariṭṭho bhagavantaṃ etadavoca — “ahaṃ kho, bhante, bhāvemi ānāpānassatin”ti. “yathā kathaṃ pana tvaṃ, ariṭṭha, bhāvesi ānāpānassatin”ti? “atītesu me, bhante, kāmesu kāmacchando pahīno, anāgatesu me kāmesu kāmacchando vigato, ajjhattabahiddhā {ajjhattaṃ bahiddhā (syā. kaṃ. pī. ka.)} ca me dhammesu paṭighasaññā suppaṭivinītā. so {sohaṃ (?)} satova assasissāmi, satova passasissāmi. evaṃ khvāhaṃ, bhante, bhāvemi ānāpānassatin”ti.
“‘atthesā, ariṭṭha, ānāpānassati, nesā natthī’ti vadāmi. api ca, ariṭṭha, yathā ānāpānassati vitthārena paripuṇṇā hoti taṃ suṇāhi, sādhukaṃ manasi karohi; bhāsissāmī”ti. “evaṃ, bhante”ti kho āyasmā ariṭṭho bhagavato paccassosi. bhagavā etadavoca — “kathañca, ariṭṭha, ānāpānassati vitthārena paripuṇṇā hoti? idha, ariṭṭha, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. so satova assasati, satova passasati. dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti ... pe ... ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. evaṃ kho, ariṭṭha, ānāpānassati vitthārena paripuṇṇā hotī”ti. chaṭṭhaṃ.

Tại Sāvatthī. Ở đó, Đức Thế Tôn nói như sau:

«Này các Tỳ khưu, các Thầy có tu tập niệm hơi thở không?»

Khi được hỏi vậy, Tôn giả Ariṭṭha bạch Đức Thế Tôn:

«Bạch Thế Tôn, con có tu tập niệm hơi thở.»

«Này Ariṭṭha, Thầy tu tập niệm hơi thở như thế nào?»

Tôn giả Ariṭṭha bạch:

«Bạch Thế Tôn, con đã từ bỏ dục ái đối với các dục lạc trong quá khứ, con đã trừ diệt dục ái đối với các dục lạc trong tương lai, và con đã hoàn toàn dứt sạch các tưởng sân hận đối với các pháp bên trong và bên ngoài. Chỉ chánh niệm, con thở vào; chỉ chánh niệm, con thở ra. Bạch Thế Tôn, con tu tập niệm hơi thở như vậy.»

Đức Thế Tôn nói:

«Này Ariṭṭha, đó là niệm hơi thở, Ta không nói rằng không phải. Nhưng này Ariṭṭha, như thế nào là niệm hơi thở được tu tập đầy đủ một cách chi tiết,  hãy lắng nghe và khéo chú tâm, Ta sẽ nói.»

«Thưa vâng, bạch Thế Tôn», Tôn giả Ariṭṭha đáp. Đức Thế Tôn dạy như sau:

«Và như thế nào, này Ariṭṭha, niệm hơi thở được tu tập đầy đủ một cách chi tiết? Ở đây, này Ariṭṭha, Tỳ khưu đi đến rừng, đến chân cây, hoặc đến một am thất trống vắng, ngồi xuống. Kiết già, thân thẳng, đặt niệm trước mặt, chánh niệm thở vào, chánh niệm thở ra… Vị ấy tập như sau: ‘Quán xả ly, tôi sẽ thở vào’; vị ấy tập như sau: ‘Quán xả ly, tôi sẽ thở ra’.

Này Ariṭṭha, như vậy là niệm hơi thở được tu tập đầy đủ một cách chi tiết.»

Chú Thích

Ariṭṭha là một vị Tỳ-khưu vốn là người huấn luyện chim kền kền (gaddhabādhiputta) trước khi xuất gia . Trong Kinh Tạng ghi lại trường hợp có lúc vị nầy chấp thủ sự hiểu biết sai lạc về giáo pháp. Do đó chư tỳ khưu đã cảnh cáo vị ấy và là nguyên nhân Đức Phật giảng bài kinh Alagaddūpama Sutta (Kinh Ví dụ con rắn) (M.i.130 ). Trong Luật Tạng, ghi lại vị nầy từng bị Tăng đoàn áp dụng hình phạt ukkhepanīyakamma (hình phạt tẩy chay / đình chỉ sinh hoạt) do không chịu từ bỏ một tà kiến; cụ thể là quan điểm cho rằng những trạng thái tâm mà Đức Phật dạy là chướng ngại  thì đối với ông lại không phải là chướng ngại, ngay cả khi vị nầy buông theo chúng.Riêng trong bài kinh nầy, tỳ khưu Ariṭṭha được nhắc đến như là người đã thưa với Đức Phật rằng bản thân đã chứng tam quả a na hàm (đoạn tận dục ái và sân) và thực hành niệm hơi thở, và mô tả cách ông thực hành. Nhân đó, Đức Phật chỉ dạy thêm phương pháp tu tập niệm hơi thở viên mãn và đầy đủ chi tiết.

Bài kinh Ariṭṭha (SN 54.6) là một dấu mốc quan trọng trong kho tàng Kinh điển Pāli, vì vạch ra ranh giới mong manh nhưng cốt tủy giữa việc "thực hành đúng" và việc "thực hành viên mãn".

1. Cách hiểu của Tôn giả Ariṭṭha: "Niệm Hơi Thở như một Hệ quả"

Tôn giả Ariṭṭha trình bày phương pháp của mình dựa trên việc thanh lọc thái độ tâm lý trước khi tiếp cận hơi thở:

• Đoạn dục quá khứ & vị lai: Vị ấy tập trung vào việc cắt đứt sự bám víu của tâm vào dòng thời gian (nuối tiếc hoặc kỳ vọng).
• Dẹp tan sân hận nội/ngoại: Vị ấy giải tỏa các xung đột cảm giác.
• Hệ quả: Khi tâm không còn dục và sân, vị ấy chỉ việc "chánh niệm hít vào, thở ra".

Cách hiểu này coi Niệm Hơi Thở là một trạng thái an nghỉ sau khi tâm đã được dọn dẹp sạch sẽ. Ariṭṭha dùng hơi thở như một công cụ để duy trì sự tĩnh lặng đã có sẵn.

2. Theo lời dạy của Đức Thế Tôn: "Niệm Hơi Thở như một Tiến trình Chuyển hóa"

Đức Phật xác nhận cách của Ariṭṭha là đúng (không phủ nhận), nhưng Ngài nhấn mạnh nó chưa chi tiết viên mãn (na tveva vitthārena paripuṇṇaṃ). Sự "hiểu sai" (hay đúng hơn là "hiểu chưa đủ") của tôn giả Ariṭṭha nằm ở các điểm sau:

A. Tĩnh trạng (Static) đối lập với Động trạng (Dynamic)

• Tỳ khưu Ariṭṭha xem việc niệm  hơi thở là điểm đến cuối cùng của một tâm đã tịnh.
• Đức Thế Tôn dạy hơi thở là phương tiện dẫn đường. Trong 16 giai đoạn, hơi thở không chỉ để "biết", mà để "tập" (sikkhati). Hành giả dùng hơi thở để quán sát cả thân, thọ, tâm, pháp.

B. Thiếu hụt lộ trình Bốn Niệm Xứ (Satipaṭṭhāna)

Cách của tỳ khưu Ariṭṭha chỉ dừng lại ở việc "có chánh niệm". Trong khi đó, cách viên mãn của Đức Phật buộc hành giả phải đi qua 4 cụm:

1.    Thân: Làm chủ sự vận hành vật lý.

2.    Thọ: Chuyển hóa cảm thọ (Hỷ/Lạc) thành đối tượng quan sát thay vì chỉ hưởng thụ sự vắng bóng của dục.

3.    Tâm: Trực tiếp rèn luyện, làm hân hoan và giải thoát tâm ngay trong lúc thở.

4.    Pháp: Dùng hơi thở để thực chứng Vô thường và Ly tham.

C. Vai trò của tuệ quán (Vipassanā)

• Ở cách thực hành của tỳ khưu Ariṭṭha, vị ấy chủ yếu thực hành Chỉ (Samatha) – làm tĩnh lặng tâm.
• Ở bước viên mãn theo lời dạy của Đức Thế Tôn, đặc biệt là cụm thứ tư (Quán Pháp), hành giả dùng hơi thở làm nền tảng để thực hiện các cuộc "phẫu thuật" tâm linh: quán chiếu sự tan rã của năm uẩn (Aniccānupassī). Đây mới là bước quyết định để đạt đến chánh trí ngay trong đời này.

3. Bản chất của sự "viên mãn"

Điểm sâu sắc nhất mà Sớ giải muốn nhấn mạnh là: tỳ khưu Ariṭṭha cố gắng thanh tịnh hoá tâm ý để thở, còn Đức Phật dạy dùng hơi thở để làm sạch tâm.

• Tỳ khưu Ariṭṭha: Dùng tâm sạch để áp lên hơi thở (Tâm làm chủ, hơi thở làm khách).
• Đức Thế Tôn dạy: Dùng hơi thở để nhìn xuyên suốt bản chất của thân tâm (Hơi thở là phòng thí nghiệm, chánh niệm là kính hiển vi).

Sự điều chỉnh của Đức Thế Tôn đối với tỳ khưu Ariṭṭha không phải là sự bác bỏ, mà là một sự nâng cấp từ một kỹ thuật thư giãn tâm trí lên thành một lộ trình giác ngộ toàn diện. Ngài hướng dẫn cách biến Niệm Hơi Thở từ một trạng thái "chỉ có chánh niệm" đơn thuần thành một cỗ xe mang đầy đủ Thất Giác Chi, dẫn thẳng đến sự Từ bỏ (Paṭinissagga) và Niết-bàn.

Sớ Giải

982. chaṭṭhe bhāvetha noti bhāvetha nu. kāmacchandoti pañcakāmaguṇikarāgo. ajjhattaṃ bahiddhā ca dhammesūti ajjhattikabāhiresu dvādasasu āyatanadhammesu. paṭighasaññā suppaṭivinītāti paṭighasampayuttasaññā suṭṭhu paṭivinītā, samucchinnāti attho. iminā attano anāgāmimaggaṃ katheti. idāni arahattamaggassa vipassanaṃ dassento so satova assasissāmītiādimāha.

“982. Ở bài kinh thứ sáu, ‘bhāvetha no’ nghĩa là ‘có nên tu tập không?’ ‘Kāmacchanda’ là tham ái đối với năm dục trưởng dưỡng. ‘Trong các pháp nội và ngoại’ là trong các pháp thuộc mười hai xứ nội và ngoại. ‘Tưởng về sân đã được chế ngự hoàn toàn’ nghĩa là các tưởng đi kèm với sân đã được chế ngự tốt đẹp, tức là đã được đoạn tận. Bằng điều này, vị ấy trình bày đạo Bất lai của mình. Bây giờ, để chỉ ra minh sát thuộc đạo A-la-hán, vị ấy nói: ‘tôi sẽ chánh niệm thở vào…’ v.v.”

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình