Tam đề nhân tích tập là đầu đề chiết bán _ vô dư.

Tam đề nhân tích tập có ba pháp:

a. Các pháp nhân tích tập (ācayagāmino dhammā)

b. Các pháp nhân tịch diệt (apacayagāmino dhammā)

c. Các pháp phi nhân tích tập phi nhân tịch diệt (nevācayagāmino nāpacayagāmino dhammā)

a) Các pháp nhân tích tập (ācayagāmino dhammā) là như thế nào?

Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn là pháp và bất thiện dục giới, sắc giới, vô sắc giới cảnh lậu. Đây là các pháp nhân thích tập.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 12 tâm bất thiện với 27 thuộc tánh tương ưng; 8 tâm thiện dục giới với 38 thuộc tánh tương ưng; 5 tâm thiện sắc giới với 35 thuộc tánh tương ưng; 4 tâm thiện vô sắc giới với 30 thuộc tánh tương ưng.

Chú giải: Thân sanh tử nầy được chất chứa do nghiệp phiền não nên gọi là nhân tích (kammakilesehi āciyati’ ti ācayo). Những pháp làm nhân tố tạo ra thân sanh tử, hay dẫn đến tích tập luân hồi, gọi là nhân tích tập.

Các pháp nhân tích tập ở đây ám chỉ cho tâm bất thiện và tâm thiện hiệp thế.

Tâm bất thiện với thuộc tánh tương ưng, có Tư (cetanā) là phi phúc hành (apuññābhisaṅkhāra) sẽ tạo ra quả thức tục sinh những cõi khổ.

Tâm thiện dục giới với thuộc tánh tương ưng, có Tư là phúc hành (puññābhisaṅkhāra) tạo ra quả thức tục sinh cõi người và các cõi chư thiên dục giới.

Tâm thiện sắc giới với thuộc tánh tương ưng, có Tư là phúc hành (puññābhisaṅkhāra) tạo ra quả thức tục sinh cõi phạm thiên sắc giới.

Tâm thiện vô sắc giới với thuộc tánh tương ưng, có Tư là bất động hành (āneñjābhisaṅkhāra) tạo ra quả thức tục sinh cõi phạm thiên vô sắc.

Tóm lại, pháp bất thiện và pháp thiện hiệp thế là nhân đưa đến sanh tử luân hồi nên gọi là các pháp nhân tích tập.

b) Các pháp nhân tịch diệt (apacayagāmino dhammā) là thế nào?

Bốn thiện siêu thế, tức là bốn thánh đạo. Đây là pháp nhân tịch diệt.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 4 hoặc 20 tâm đạo, cùng 36 thuộc tánh tương ưng.

Chú giải: Sự tiêu tan, không có tích lũy sanh tử luân hồi, gọi là tịch diệt (apacaya), danh từ nầy chỉ cho níp bàn, vì níp bàn không còn tích tập (Nibbānaṃ apetaṃ cayā’ ti apacayo).

Pháp nào là nhân đưa đến chứng ngộ níp bàn, thì gọi pháp ấy là nhân tịch diệt. Đây chỉ cho thánh đạo. Tâm đạo siêu thế đoạn trừ phiền não tỏ ngộ níp bàn.

Chỉ có 4 đạo là Tu đà huờn đạo, Tư đà hàm đạo, A na hàm đạo, A la hán đạo, vì mỗi thánh đạo tính theo 5 thiền chứng (sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, ngũ thiền) nên mới có 20 tâm đạo.

c. Các pháp phi nhân tích tập phi nhân tịch diệt (nevācayagāmino nāpacayagāmino dhammā) là thế nào?

Các uẩn quả dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế; Pháp tố phi nghiệp phi quả; tất cả sắc, và vô vi giới. Đây gọi là các pháp phi nhân tích tập phi nhân tịch diệt.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là 52 tâm quả với 38 thuộc tánh tương ưng; 20 tâm tố với 35 thuộc tánh tương ưng; 28 sắc pháp; níp bàn.

Chú giải: Pháp nào không phải là nhân dẫn đến luân hồi, cũng không phải là nhân đưa đến níp bàn. Những pháp ấy gọi là phi nhân tích tập phi nhân tịch diệt.

Tất cả pháp vô ký là chi pháp trong câu 3 nầy.

Tỳ kheo Tuệ Siêu biên soạn.