... .

Lạc thọ không nên ưa.
Khổ thọ không nên ghét.
Xả thọ không nên quên.
Biết rõ rồi buông xả.
Chính là đường giải thoát.
Kinh Văn

169. “tisso imā, bhikkhave, vedanā. katamā tisso? sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā — imā kho, bhikkhave, tisso vedanā. imāsaṃ kho, bhikkhave, tissannaṃ vedanānaṃ abhiññāya pariññāya parikkhayāya pahānāya ... pe ... ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvetabbo”ti. navamaṃ.

“Này các Tỳ khưu, có ba thứ cảm thọ. Ba thứ gồm những gì? Lạc thọ, khổ thọ, và bất khổ bất lạc thọ. Đây là ba thứ cảm thọ.

Bát Thánh Đạo cần được tu tập để thấy, để biết, để đoạn tận, để từ bỏ hoàn toàn thứ ba cảm thọ này.”

Chú Thích

Trong tiến trình nhận thức của con người, “cảm thọ” (vedanā) là chiếc cầu nối giữa xúc chạm của các căn và phản ứng của tâm. Khi mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, thân chạm vật, hay ý nhận pháp, cảm thọ liền sinh khởi — như một dòng phản ứng đầu tiên của đời sống. Đức Phật dạy:“Do duyên xúc nên có thọ; do duyên thọ nên có ái.”(Paṭiccasamuppāda – Duyên khởi pháp)Từ đó, toàn bộ vòng luân hồi sinh tử được dựng nên chỉ vì chúng ta không hiểu đúng về cảm thọ.
Chính vì vậy, trong suốt bốn mươi lăm năm hoằng pháp, Đức Thế Tôn nhiều lần nhắc đến việc quán cảm thọ như cảm thọ, xem đây là một trong bốn niệm xứ (Satipaṭṭhāna) – nền tảng căn bản của tuệ giác.

Sukhā vedanā – Lạc thọ là cảm giác dễ chịu, sinh từ xúc với cảnh khả ái.Thường khiến tâm sinh ái trước

Dukkhā vedanā – Khổ thọ là cảm giác khó chịu, đau đớn hoặc bức bách nơi thân hoặc tâm.

Adukkhamasukhā vedanā – Bất khổ bất lạc thọ là cảm giác trung tính, dường như “không cảm xúc” nhưng vẫn là dukkha saṅkhata (hữu vi khổ), vì vẫn do duyên sinh mà thành.

Đức Phật không dạy tránh cảm thọ, mà biết rõ cảm thọ là vô thường, không đáng chấp thủ. Khi có tuệ tri cảm thọ như cảm thọ (vedanāṃ vedanātato pajānāti), hành giả đoạn ái – diệt khổ.

Bát Thánh Đạo là con đường diệt khổ ấy:

• Chánh niệm giúp nhận biết cảm thọ.
• Chánh định giúp không bị dao động.
• Chánh kiến giúp thấy rõ rằng tất cả thọ đều vô ngã, vô thường.

Cảm thọ thường bị hiểu lầm là “ta đang cảm thấy”. Nhưng khi quán chiếu sâu, hành giả sẽ thấy rằng thọ không phải là “ta”, cũng không phải “của ta”. Lạc thọ đến rồi đi, khổ thọ sinh rồi diệt, và trung tính thọ cũng chỉ là khoảng lặng tạm thời.

Đức Phật dạy trong Vedanā Saṃyutta (SN 36): “Cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì là khổ, cái đó là vô ngã.”

Quán như vậy, hành giả nhận ra mọi cảm thọ đều không đáng chấp thủ.
Nếu tâm đuổi theo lạc thọ, sẽ sinh tham ái.
Nếu tâm ghét bỏ khổ thọ, sẽ sinh sân hận.
Và nếu tâm si mê với trung tính thọ, sẽ sinh si ám.

Chính ba cảm thọ này là cửa ngõ của tam độc: tham – sân – si, là mấu chốt vận hành của luân hồi. Do đó, hiểu rõ cảm thọ chính là bước đầu của giải thoát.

Không có bản Sớ giải riêng cho bài kinh nầy.