Trong các thánh tam muội định này: Thiền quả (Phalasamāpatti) là pháp chung cho tất cả bậc Thánh — mỗi vị tùy theo quả chứng (phala) của mình mà đạt được.

Nhưng thiền diệt thọ tưởng (Nirodhasamāpatti) chỉ khả đạt đối với các bậc A na hàm (Anāgāmī) và A-la-hán (Arahant).

Chú Thích

Sự chứng đắc thiền quả (phalasamāpatti) là một tầng thiền siêu thế, trong đó một vị Thánh đệ tử an trú trong định với Niết-bàn làm đối tượng. Sự chứng đắc này đạt được nhằm mục đích thể nghiệm hỷ lạc của Niết-bàn ngay trong hiện tại.

Những tâm (citta) khởi lên trong tầng định này là các tâm quả (phala-citta) tương ứng với mức độ giác ngộ của vị Thánh ấy. Do đó, bốn loại Thánh nhân đều có thể nhập vào quả định tương ứng với bậc chứng của mình —ví dụ: bậc Dự lưu (sotāpanna) chứng nhập quả định của Dự lưu, v.v...

Sự chứng đắc này được thành tựu bằng cách trước hết phát nguyện (ý chí quyết định) để chứng quả, rồi sau đó tu tập tuần tự các tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa), bắt đầu từ tuệ sinh–diệt (udayabbaya-ñāṇa) nơi các hành pháp (sankhāra).

Trình tự chứng nhập thiền quả

Theo Visuddhimagga XXIII.6–15:

1.    Adhiṭṭhāna – phát nguyện: Hành giả khởi tâm muốn chứng nhập thiền quả (“phalasamāpattiṁ samāpajjissāmi”).

2.    Vipassanābhāvanā – tuệ quán trở lại: Hành giả khởi lại tiến trình mười sáu tuệ minh sát, bắt đầu từ Udayabbayañāṇa – tuệ “Sinh diệt của các hành”.

3.    Samāpatti – chứng nhập: Khi tuệ quán viên mãn, tâm liền lắng xuống, chứng nhập quả định tương ứng với bậc Thánh của mình. Trong thời gian ấy, Nibbāna là đối tượng duy nhất, tất cả pháp hữu vi đều lặng.

Nibbānassa phalasamāpattiyā bhāvanāya paccakkhānubhavo hoti.  “Nhờ hành trì quả định, vị Thánh nhân có thể thể nghiệm Niết-bàn trong hiện tại.”

Đây không phải là đạt được giác ngộ mới, mà là an trú trong giác ngộ đã thành tựu. Thiền quả như dòng suối an lạc nội tâm chảy giữa đời sống bình thường của các bậc thánh.

III. Nirodhasamāpatti – thiền diệt thọ tưởng

Tattha yathākkamaṁ paṭhamajjhānādimahaggatasamāpattiṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha gate saṁkhāradhamme tattha tatth’eva vipassanto yāva ākiñcaññāyatanaṁ gantvā tato paraṁ adhiṭṭheyyādikaṁ pubbakiccaṁ katvā n’evasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajjati.  dvinnaṁ appanājavanānaṁ parato vocchijjati cittasantati. Tato nirodha samāpanno nāma hoti.

Trong trường hợp này, hành giả tuần tự chứng nhập các tầng thiền đáo đại , bắt đầu từ Sơ thiền trở lên. Sau khi xuất khỏi từng tầng thiền ấy, hành giả quán sát bằng tuệ minh sát  những pháp hữu vi  đã khởi sinh trong các tầng thiền đó, ngay tại chỗ chúng sinh khởi và diệt tận.

Tiến trình này tiếp tục cho đến khi đạt đến tầng “Vô sở hữu xứ”; từ đó, hành giả thực hiện các công việc chuẩn bị  như phát nguyện (adhiṭṭhāna) v.v... rồi chứng nhập tầng “Phi tưởng phi phi tưởng xứ”. Khi ấy, sau hai sát-na của tâm xử lý (javana) trong định, dòng tương tục của tâm (cittasantati) ngưng lại hoàn toàn. Kể từ đó, hành giả được gọi là đã chứng nhập thiền diệt thọ tưởng.

Chú Thích

Thiền diệt (nirodhasamāpatti) - gọi cho rõ là  “thiền diệt thọ tưởng” - là một tầng thiền định trong đó dòng tương tục của tâm thức ngưng hoàn toàn trong một thời gian .

Trạng thái này chỉ có thể đạt được bởi các bậc A na hàm (Anāgāmī) và A-la-hán (Arahant), những vị đã thành tựu hoàn toàn tám tầng thiền —gồm cả các tầng thiền Sắc giới (rūpajhāna) và Vô sắc giới (arūpajhāna).

Hơn nữa, thiền diệt thọ tưởng chỉ có thể chứng đạt trong các cõi dục giới hoặc sắc giới, chứ không thể đạt được trong Vô sắc giới, bởi vì tại Vô sắc giới không có bốn tầng thiền Sắc giới, mà chính các tầng thiền ấy là điều kiện tiên quyết để chứng nhập Diệt tận định.

Để chứng nhập thiền diệt thọ tưởng, hành giả phải tuần tự nhập từng tầng thiền theo đúng thứ lớp. Sau khi xuất khỏi mỗi tầng, hành giả quán sát các thiền chi (jhānaṅga) của tầng thiền ấy với tuệ thấy rằng chúng là vô thường (anicca), khổ (dukkha) và vô ngã (anattā). Bằng cách ấy, tiến trình tuệ quán được tuần tự tiến hành cho đến khi đạt đến tầng “Vô sở hữu xứ” (ākiñcaññāyatana).

Sau khi xuất khỏi tầng Vô sở hữu xứ, hành giả thực hiện bốn lời nguyện (adhiṭṭhāna) như sau:

1.    Các vật dụng cần thiết (y phục, thực phẩm, thuốc men, chỗ ở) sẽ không bị hư hoại trong khi hành giả nhập định.

2.    Hành giả sẽ xuất định nếu được Tăng-già cần đến để giúp đỡ.

3.    Hành giả sẽ xuất định nếu được Đức Phật triệu thỉnh (điều này chỉ áp dụng khi Đức Phật còn tại thế).

4.    Hành giả sẽ không mệnh chung trong vòng bảy ngày sau khi nhập định.

Sau khi thực hiện bốn lời nguyện ấy, hành giả chứng nhập tầng thiền thứ tư của Vô sắc giới, tức là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, và trong hai sát-na của tâm xử lý (javana) thuộc tầng ấy, dòng tâm thức (citta-santati) được đoạn dứt hoàn toàn.

Ngay sau đó, hành giả chứng nhập thiền diệt thọ tưởng(nirodhasamāpatti),
trạng thái mà mọi tâm pháp hoàn toàn tịch lặng, và dòng ý thức được tạm thời đình chỉ — chỉ còn mạng căn và hơi thở vi tế duy trì sự sống.

Giải thích thêm (theo Visuddhimagga XXIII, 18–25):

• “Hai sát-na tâm xử lý (dvinnaṁ appanājavanānaṁ)” là hai lần tâm thiền vận hành cuối cùng trước khi toàn bộ dòng tâm lắng dừng.
• “Cittasantati vocchijjati” nghĩa là mọi hoạt động tâm và tâm sở (citta–cetasika) hoàn toàn chấm dứt.
• Trong thời gian ấy, chỉ mạng căn (jīvitindriya) và hơi thở vi tế duy trì thân thể.
• Không còn cảm thọ, không còn tri giác — một trạng thái im lặng tuyệt đối của ý thức.

Xuất thiền diệt thọ tưởng

Vuṭṭhānakāle pana anāgāmino anāgāmiphalacittaṁ arahato arahattaphalacittaṁ ekavāram eva pavattitvā bhavangapāto hoti. Tato paraṁ paccavekkhaṇañāṇaṁ pavattati. iṭṭ Ayam ettha samāpattibhedo. N hito ca vipassanākammaṭṭhānanayo.

Khi xuất khỏi thiền diệt thọ tưởng: Vào thời điểm xuất định, nếu là bậc a na hàm (Anāgāmī), thì tâm tam quả (Anāgāmī-phala-citta)khởi lên một lần. Nếu là bậc A-la-hán (Arahant), thì tâm tứ quả (Arahattaphala-citta) khởi lên một lần,
rồi sau đó tâm lắng xuống trở lại trong dòng hộ kiếp (bhavaṅga). Kế đến, tuệ hồi quán (paccavekkhaṇa-ñāṇa) khởi sinh, nhận biết và quán xét rằng: “Sự diệt tận của các hành là an tịnh, là tối thượng.”

Bhāvetabbaṁ pan’icc’evaṁ
bhāvanādvayam uttamaṁ
Paṭipattirasassādaṁ
patthayantena sāsane.

Ai mong nếm pháp vị
Trong Giáo pháp Như Lai,
Nên tu tập chỉ quán
Đã được khéo giảng dạy

Chú Thích

Đây là kệ ngôn kết thúc chương phân tích các tầng chứng đắc  Samāpattibheda) kết thúc tại đây. Phương pháp hành thiền nhằm phát triển tuệ minh sát (vipassanā) đến sự thành tựu viên mãn trong các tầng định siêu thế cũng hoàn tất tại đây.

KỆ NGÔN KẾT THÚC THẮNG PHÁP TẬP YẾU

Cārittasobhitavisālakulodayena  

Saddhābhivuddhaparisuddhaguṇodayena  

Nambavhayena paṇidhāya parānukampaṁ  

Yaṁ patthitaṁ pakaraṇaṁ pariniṭṭhitaṁ taṁ.  

Puññena tena vipulena tu mūlasomaṁ  

Dhaññādhivāsamuditoditamāyugantaṁ  

Paññāvadātaguṇasobhitalajjibhikkhū  

Maññantu puññavibhavodayamangalāya.  

Bản Thắng Pháp Tập Yếu nầy  được khởi soạn với tâm lân mẫn hướng đến muôn loài chúng sinh, theo lời thỉnh cầu của cư sĩ Namba, người xuất thân cao quý mà tánh hạnh khiêm hạ, tịnh tín, giới hạnh trang nghiêm.

Nay công trình hoàn tất. Nguyện nhờ công đức thù thắng này, các vị Tỳ khưu khiêm tốn, sáng rỡ bởi trí tuệ, trang nghiêm bởi giới hạnh, hãy ghi nhớ mãi cho đến cùng tận kiếp vị lai và ngôi Tự viện Mūlasoma —chốn an lành phước báu, sẽ là nơi có ánh minh công đức rạng soi khắp muôn đời.

Chú Thích

Tên tu viện phải là Mūlasoma Vihāra theo giải thích của phần lớn các giáo thọ sư được xem như một tiểu từ bất biến thêm vào chỉ để nghe thuận tai (euphonic particle).

Vì Ngài Anuruddha cũng đã dùng từ theo cách này ở những đoạn khác của luận thư (xem Chương 1, §32; Chương 8, §12), nên có khả năng chính ở đây Ngài cũng dùng theo ý nghĩa đó. Do vậy, tên tu viện nên được hiểu đúng là Mūlasoma Vihāra.

Theo truyền thống Tích Lan, người ta tin rằng tu viện này tọa lạc tại quận Chilaw, và đền Munnessaram Kovil hiện nay chính là nơi xưa kia Mūlasoma Vihāra tọa lạc.

Cụm từ dhaññādhivāsa, được tác giả dùng để mô tả tu viện này, không có nghĩa “nơi chứa lúa gạo” như một số bản dịch trước đây. Ở đây, từ dhañña mang nghĩa phái sinh là “may mắn, cát tường, phước báu”.

Ngài Ledi Sayādaw giải thích rằng tu viện được mô tả như vậy vì nơi ấy từng là chỗ cư trú của các bậc trưởng lão đầy công đức, khởi đầu từ vị sáng lập là một trưởng lão tên Mahinda.