... .

Những ngăn ngại nội tại đáng sợ hơn mọi kẻ thù bên ngoài, vì chúng phá hoại ta âm thầm mà dữ dội. Khi nội chướng trỗi dậy, trí tuệ mờ đi như khói phủ, và không có ai làm ta lạc đường nhiều bằng chính tâm vọng loạn của mình. Tất cả những ngăn ngại nầy bắt buộc hành giả phải đối diện với bản thân một cách hiện thực. Người thắng được những ngăn ngại ấy mới thật sự tự do, bởi khi diệt được giặc trong tâm, thế gian lập tức trở nên an ổn. Trong kinh điển, “pháp cái” (nīvaraṇa) được hiểu là những pháp che phủ và trói buộc tâm, khiến tâm đánh mất sự trong sáng và không thể thấy sự thật như thực. Vì vậy, pháp cái được xem là kẻ thù trực tiếp của thiền định và là nguyên nhân khiến hành giả không thể an trú trong hiện tại.

Kinh Văn

177. “pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā. katame pañca? cakkhuviññeyyā rūpā  iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā, sotaviññeyyā saddā ... pe ... ghānaviññeyyā gandhā ... pe ... jivhāviññeyyā rasā ... pe ... kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā — ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā. imesaṃ kho, bhikkhave, pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ abhiññāya pariññāya parikkhayāya pahānāya ... pe ... ayaṃ ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvetabbo”ti. chaṭṭhaṃ.

“Này các Tỳ-kheo, có năm pháp cái này. Thế nào là năm? Tham dục cái , sân hận  cái, hôn thụy cái, trạo hối cái, nghi hoặc cái. Này các Tỳ-khưu, đó là năm pháp cái.

Thánh Đạo Chi Phần này cần được tu tập để để trực nhận, để liễu tri, để đoạn trừ và để từ bỏ năm pháp cái.”

“Vậy thế nào là tu tập Thánh Đạo Chi Phần ?  Ở đây, này các Tỳ-khưu, hành giả tu tập chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định, vốn được y cứ trên sự viễn ly, trên ly tham, trên sự tịch tịnh, và giải thoát.

Chú Thích

Thuật ngữ nīvaraṇa có nghĩa là ngăn ngại. Dịch chính xác là “pháp cái” nhưng thường khi để dễ nghe nên dịch là “triền cái”. (Nên lưu ý là “pháp triền” mang ý nghĩa khác)

Trong tiến trình tu tập, “pháp cái” (nīvaraṇa) được Đức Phật mô tả như những pháp che lấp tâm, làm cho tâm mất trong sáng và không thể thấy sự thật.
Chúng là những lực tâm lý có tính chất:

• che mờ minh sát,
• làm phân tán định lực,
• bóp méo nhận thức,
• và nuôi dưỡng khổ đau.

Giống như mặt hồ bị gió làm động, rong rêu làm đục, bùn lầy làm vẩn, tâm bị triền cái chi phối sẽ không thể phản chiếu chân lý, dù có cố gắng ngồi thiền hay học pháp.

Trong nhiều kinh, Đức Phật xác định năm pháp cái là kẻ thù trực tiếp của thiền định và lý do khiến tâm không thể an trú trong hiện tại.

Năm pháp cái bao gồm:

1.    Dục tham (kāmacchanda)

2.    Sân hận (byāpāda)

3.    Hôn trầm – thụy miên (thīna–middha)

4.    Trạo cử – hối quá (uddhacca–kukkucca)

5.    Hoài nghi (vicikicchā)

Các pháp cái này không tồn tại độc lập mà liên kết với nhau, thay phiên nhau chi phối tâm, tùy theo hoàn cảnh và căn cơ của hành giả.

Pháp cái thứ nhất, dục tham (kāmacchanda), là sự ham muốn và dính mắc vào năm loại dục lạc: sắc, thanh, hương, vị, xúc. Khi dục khởi, tâm hướng ra ngoài, chạy theo sự khả ái của trần cảnh và đánh mất khả năng trụ lại trong hơi thở hay thân. Dục tham khiến tâm mê đắm, ganh tỵ, thất vọng và tạo ảo tưởng rằng hạnh phúc nằm trong đối tượng. Đức Phật dạy quán bất tịnh, quán vô thường của cảm thọ, trì giới và tu định ly dục để chuyển hóa pháp cái này. “Thiền chi định” xoá tan dục vọng.

Pháp cái thứ hai, sân hận (byāpāda), bao gồm mọi trạng thái chống đối như bực bội, khó chịu, phẫn nộ hay ác ý. Sân sinh từ vô minh vì tâm không thấy bản chất vô thường – vô ngã của pháp. Sân thiêu đốt công đức, phá hoại định và làm tổn thương các mối quan hệ. Pháp đối trị trực tiếp là tu tập từ tâm , đồng thời quán duyên khởi và vô ngã để thấy rằng không có “ai” thật sự để sân và không có “ai” bị sân. “Thiền chi hỷ” xoá tan sân hận.

Pháp cái thứ ba, hôn thuỵ (hôn trầm – thụy miên) (thīna–middha), là sự trì trệ của tâm và thân, khiến tâm chìm xuống, mất tỉnh giác và không thể sinh tuệ. Đây không phải mệt mỏi sinh lý, mà là một dạng tối tăm nội tâm. Hôn trầm làm hành giả rơi vào trạng thái mơ màng, nhầm lẫn giữa “tĩnh lặng giả” và định thật. Đức Phật dạy đổi oai nghi, rửa mặt, nhìn ánh sáng, tăng tinh tấn và quán chết để phá vỡ sự uể oải này. “Thiền chi tầm” xoá tan hôn trầm - thụy miên.

Pháp cái thứ tư, trạo hối (trạo cử – hối quá) (uddhacca–kukkucca), làm tâm dao động và bất an. Trạo cử là tâm phóng, còn hối quá là tâm tự trách và dằn vặt vì lỗi cũ hay chưa làm được điều tốt mình muốn. Nếu dục tham kéo tâm ra ngoài, thì trạo cử làm tâm rung lắc bên trong như dây đàn căng. Pháp cái này gây lo âu, làm hành giả mất tự tin và phá tan định. Pháp đối trị là niệm hơi thở, quán thân trong thân, hiểu rõ nhân quả quá khứ và làm điều thiện để tâm tăng sự tự tín. “Thiền chi lạc” xoá tan trạo hối.

Pháp cái thứ năm, nghi hoặc (vicikicchā), là sự do dự, lưỡng lự như không tin vào Phật – Pháp – Tăng – Giới – và chính mình. Đây không phải hoài nghi mang tính học thuật, mà là sự tê liệt nội tâm khiến hành giả không thể bước tới trên con đường tu tập. Hoài nghi làm mất định, mất phương hướng và khiến hành giả đứng yên giữa ngã ba đường. Đức Phật dạy nghe pháp, suy tư pháp, thân cận thiện hữu và quán duyên khởi để phá bỏ loại pháp cái này. “Thiền chi tứ” xoá tan nghi hoặc.

Tóm lại, năm pháp cái là năm chướng ngại căn bản khiến tâm không thể sáng suốt và không thể nhập định. Tuy nhiên, khi hành giả biết nhận diện chúng bằng chánh niệm, pháp cái trở thành cửa ngõ dẫn vào tuệ giác: dục tham cho thấy sự bám víu, sân hận cho thấy gốc khổ, hôn trầm cho thấy sự thiếu tinh tấn, trạo cử cho thấy bất an nội tại, và hoài nghi cho thấy căn gốc vô minh. Khi năm pháp cái được chế ngự, tâm trở nên trong sáng như mặt hồ lặng gió, là nền tảng để định – tuệ phát sinh, đưa hành giả đến giải thoát.

Sớ Giải

176–181. kāmarāgānusayoti thāmagataṭṭhena kāmarāgova anusayo kāmarāgānusayo. sesesupi eseva nayo. orambhāgiyānīti heṭṭhākoṭṭhāsiyāni. saṃyojanānīti bandhanāni. uddhambhāgiyānīti uparikoṭṭhāsiyāni. sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

“Kāmarāgānusayo (dục ái tiềm thùy): nghĩa là tham ái đối với dục, do được tồn trữ bền chặt (thāmagataṭṭhena – nghĩa là ‘trụ sâu lâu dài’), nên gọi là kāmarāgānusayo (tiềm thùy của dục ái).

Với các loại còn lại cũng nên hiểu theo cách tương tự (tức là những tiềm thùy khác như sân, tà kiến, ngã mạn… đều được gọi là tiềm thùy vì chúng ẩn ngầm trong tâm một cách bền chặt, dai dẳng).

“Orambhāgiyāni” (các kiết sử hạ phần): Ý là các pháp thuộc phần dưới (heṭṭhā-koṭṭhāsa), tức những trói buộc còn kéo chúng sinh vào các cõi thấp trong luân hồi (như cõi dục giới).

“Saṃyojanāni” (kiết sử):Có nghĩa là sự trói buộc, tức những phiền não trói buộc chúng sinh vào vòng sinh tử.

“Uddhambhāgiyāni” (các kiết sử thượng phần): Ý là các pháp thuộc phần trên (upari-koṭṭhāsa), nghĩa là các trói buộc tinh tế hơn, giữ chúng sinh trong những cõi cao (sắc giới, vô sắc giới).

“Sesaṃ sabbattha uttānatthameva” Có nghĩa là: “Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng về mặt ý nghĩa”. Tức là các khái niệm còn lại không cần giải thích thêm vì ý nghĩa đã rõ ràng, dễ hiểu.

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

VIII. Phẩm Bộc Lưu

177.VII. Các Triền Cái (S.v,60)

1) ...

2-33) -- Này các Tỷ-kheo, có năm triền cái này. Thế nào là năm? Dục tham triền cái (kàmacchandaniivaranà), sân triền cái, hôn trầm thụy miên triền cái, trạo hối triền cái, nghi triền cái. Này các Tỷ-kheo, đó là năm triền cái này. Chính vì mục đích thắng tri, liễu tri, đoạn diệt, đoạn tận năm triền cái này, này các Tỷ-kheo, Thánh đạo Tám ngành này cần phải tu tập.