5. Lộ đắc đạo (Maggavīthi)

Có hai trường hợp: Đắc sơ đạo (paṭhamamagga) và đắc ba đạo còn lại (avasesamagga). Lộ đắc đắc sơ đạo là chuyển từ phàm tánh sang thánh tánh nên có sát na chuyển tộc (gotrabhū); Lộ đắc nhị đạo, tam đạo, tứ đạo là tiến bậc từ thánh thấp đến thánh cao nên có sát na khiết hoá (vodāna) thay vì chuyển tộc (gotrabhū). Vì vậy lộ đắc đạo có hai là lộ đắc sơ đạo (paṭṭhamamaggavīthi) và lộ đắc đạo cao (avasesamaggavīthi).

5a. Lộ đắc sơ đạo, có sát na chuẩn bị và không có sát na chuẩn bị.

Diễn trình như sau:

-         Có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Chuẩn bị (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Chuyển tộc (1) --> Sơ đạo (1) --> Sơ quả (2) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

-         Không có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Chuyển tộc (1) --> Sơ đạo (1) --> Sơ quả (3) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

Nhận xét:

Một người tu tập thiền quán, sau khi tiến hành tuệ minh sát đạt đến Hành lảnh tuệ (saṅkhārupekkhāñāṇa), nếu thuận duyên người ấy chứng đắc đạo quả ngay kiếp sống nầy. Đạo quả đầu tiên vị ấy đắc chứng là sơ đạo sơ quả (đạo quả tu đà hườn _ sotāpattimagga_ phala).

Lộ đắc sơ đạo có 2 chặng là khai ý môn và đổng lực (gồm đổng lực dục giới và đổng lực kiên cố đạo quả siêu thế) _ có 8 chập tâm là sát na khai môn, sát na chuẩn bị, sát na cận hành, sát na thuận thứ, sát na chuyển tộc, sát na sơ đạo và 2 sát na sơ quả; Nếu là lộ đắc đạo của người lợi căn không có sát na chuẩn bị thì thay vào đó có 3 sát na sơ quả, cũng là 8 chập _ lộ nầy có 4 thứ tâm sanh là một tâm khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại thiện hợp trí, 1 trong 5 tâm sơ đạo, 1 trong năm tâm sơ quả; Tổng quát có 15 thứ tâm.

5b. Lộ đắc đạo cao, có sát na chuẩn bị và không có sát na chuẩn bị.

Diễn trình như sau:

-         Có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) g Chuẩn bị (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Khiết hoá (1) Đạo cao (1) --> Quả cao (2) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

-         Không có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Khiết hoá (1) Đạo cao (1) --> Quả cao (3) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

Nhận xét:

Bốn Sa-môn quả đắc chứng thứ lớp: Tư đà hườn rồi Tư đà hàm rồi A na hàm cuối cùng là A la hán.

Mỗi tầng thánh là một lộ đắc đạo. Lộ đắc đạo quả Tư đà hàm, lộ đắc đạo quả A na hàm và lộ đắc đạo quả A la hán có diễn trình giống nhau nên gom chung trình bày một lộ tâm gọi là lộ đắc đạo cao.

Lộ đắc đạo cao có 2 chặng là khai môn và đổng lực (gồm đổng lực dục giới và đổng lực kiên cố) _ có 8 chập tâm là sát na khai môn, sát na chuẩn bị, sát na cận hành, sát na khiết hoá, sát na đạo cao và sát na quả cao; Nếu là lộ đắc đạo cao của nguời lợi căn không có sát na chuẩn bị, thì thay vào đó có 3 sát na quả cao, cũng là 8 chập _ Tính thứ tâm thì mỗi lộ đắc đạo cao có 4 thứ; Tổng quát có 15 thứ tâm.

Lộ đắc nhị đạo có bốn thứ tâm sanh là 1 khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại thiện hợp trí, 1 trong 5 tâm nhị đạo, 1 trong 5 tâm nhị quả; Tổng quát có 15 thứ tâm.

Lộ đắc tam đạo có 4 thứ tâm sanh là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại thiện hợp trí, 1 trong 5 tâm tam đạo, 1 trong 5 trong 5 tâm tam quả; Tổng quát có 15 thứ tâm.

Lộ đắc tứ đạo có 4 thứ tâm sanh là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại thiện hợp trí, 1 trong 5 tâm tứ đạo, 1 trong 5 trong 5 tâm tứ quả; Tổng quát có 15 thứ tâm.

6. Lộ nhập thiền quả (Phalasamāpattivīthi)

Lộ nhập thiền quả có bốn sát na thuận thứ (trì căn) ba sát na thuận thứ (lợi căn).

Diễn trình như sau:

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Thuận thứ (4) --> Quả siêu thế sanh vô số sát na --> Tái diễn hữu phần tiềm thức.

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Thuận thứ (3) --> Tâm quả siêu thế sanh vô số sát na --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

Nhận xét:

Lý do đổng lực dục giới trong lộ nhập thiền quả không mang mang tên parikamma (chuẩn bị), upacāra (cận hành) …v.v… mà chỉ gọi là anuloma (thuận thứ) của bốn hay ba sát na, Ngài Jotika giải thích vì có tâm quả siêu thế không cùng giống với đổng lực dục giới. Khi chứng thiền thiện, nhập thiền thiện, hiện thông thiện, đắc siêu thế thiện thì đổng lực kiên cố thiện ấy đồng giống với đổng lực dục giới thiện nên đổng lực dục giới nầy mới có tên parikamma, upacāra, anuloma, gotrabhū; Hoặc khi chứng thiền tố, nhập thiền tố, hiện thông tố thì đổng lực kiên cố ấy đồng giống tố với đổng lực dục giới tố nên đổng lực dục giới nầy mới có tên parikamma, upacāra, anuloma, gotrabhū. Còn khi nhập thiền quả thì đổng lực kiên cố quả nầy không đồng giống (jāti) với đổng lực dục giới thiện hay đổng lực dục giới tố, nên đổng lực dục giới trong trường hợp nhập thiền quả chỉ có tên gọi là anuloma (thuận thứ) cho cả bốn hay ba sát na.

Mặt khác, việc nhập thiền quả siêu thế đây chỉ thực hiện được đối với vị đắc đạo quả mà có chứng thiền hiệp thế nữa; Một vị đắc đạo quả vô thiền thì không nhập thiền quả được.

Vị nhập thiền quả chỉ là bậc thánh: Thánh hữu học (Tu đà hườn, Tư đà hàm, A na hàm) và thánh A la hán.

Lộ nhập thiền quả của bậc Hữu học có 2 chặng là chặng khai môn và chặng đổng lực (gồm đổng lực dục giới và đổng lực kiên cố) _ có vô số sát na tâm sanh vì nhập thiền _ có 3 thứ tâm sanh là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại thiện hợp trí, 1 trong 15 tâm quả hữu học; Tổng quát có 20 thứ tâm.

Lộ nhập thiền quả của bậc A la hán cũng có 2 chặng _ vô số chập tâm sanh _ có 3 thứ tâm sanh là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 4 tâm đại tố hợp trí, 1 trong 5 tâm tứ quả; Tổng quát có 10 thứ tâm.

7. Lộ nhập thiền diệt (Nirodhasamāpattivīthi)

Lộ nhập thiền diệt có sát na chuẩn bị và không có sát na chuẩn bị.

Diễn trình như sau:

-         Có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Chuẩn bị (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Chuyển tộc (1) --> Tâm thiền (2) _ tâm pháp không sanh _ Quả (1) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

-         Không có sát na chuẩn bị

·       Hữu phần rung động (1) --> Hữu phần dứt dòng (1) --> Khai ý môn (1) --> Cận hành (1) --> Thuận thứ (1) --> Chuyển tộc (1) --> Tâm thiền (2) _ tâm pháp không sanh _ Quả (1) --> tái diễn Hữu phần tiềm thức.

Nhận xét:

Thiền diệt (nirodhasamāpatti) là định diệt thọ tưởng (saññāvedayitanirodho samādhi) tình trạng ngưng diễn hoạt tâm pháp và sắc tâm trong thời gian bảy ngày.

Chỉ có bậc A la hán và bậc A na hàm mới nhập thiền diệt được và phải đạt đến thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ mới có khả năng diệt tâm hành (cittasaṅkhāra, tức Thọ và Tưởng).

Chuẩn bị nhập thiền diệt, trước hết hành giả nhập sơ thiền, xuất sơ thiền quán tam tướng; Nhập nhị thiền, xuất nhị thiền quán tam tướng; Nhập tam thiền, xuất tam thiền quán tam tướng; Nhập tứ thiền, xuất tứ thiền quán tam tướng; Nhập ngũ thiền, xuất ngũ thiền quán tam tướng; Nhập không vô biên xứ, xuất không vô biên xứ quán tam tướng; Nhập thức vô biên xứ, xuất thức vô biên xứ quán tam tướng; Nhập vô sở hữu xứ, xuất vô sở hữu xứ khỏi quán tam tướng nữa mà hành giả khi ấy chú nguyện bốn điều: (1) “Nguyện đừng có tổn hại đến thân và vật liên hệ thân trong thời gian nầy”, (2) “Nguyện xuất diệt định khi Tăng chúng mong đợi”. (3) “Nguyện xuất diệt định khi bậc Đạo Sư triệu tập”. (4) “Nguyện xuất diệt định trước thời điểm mệnh chung”; Sau khi lập nguyện hành giả nhập thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ, thiền phi tưởng phi phi tưởng sinh khởi hai sát na tức thì tâm pháp và sắc tâm diệt mất. Tình trạng nầy kéo dài hết thời gian ấn định rồi xuất thiền diệt có tâm tam quả hay tứ quả khởi lên một sát na và tái diễn hữu phần tiềm thức. Đó gọi là lộ nhập thiền diệt.

Lộ nhập thiền diệt của vị A na hàm và A la hán đều có 2 chặng là khai môn và đổng lực (gồm đổng lực dục giới và đổng lực kiên cố) _ đều có 8 hoặc 7 chập, là sát na khai ý môn, sát na chuẩn bị, sát na cận hành, sát na thuận thứ, sát na chuyển tộc, 2 sát na thiền phi tưởng phi phi tưởng xứ, 1 sát na tâm quả siêu thế khi xuất định. Tính 7 chập là không có sát na chuẩn bị.

Về thứ tâm sanh, lộ nhập thiền diệt của vị A na hàm có 4 thứ, tổng quát là 5 thứ, tức là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 2 tâm đại thiện thọ xả hợp trí, 1 tâm thiền thiện phi tưởng phi phi tưởng xứ, 1 tâm tam quả ngũ thiền. Lộ nhập thiền diệt của vị A la hán có 4 thứ, tổng quát là 5 thứ tức là 1 tâm khai ý môn, 1 trong 2 tâm đại tố thọ xả hợp trí, 1 tâm thiền tố phi tưởng phi phi tưởng xứ, 1 tâm tứ quả ngũ thiền.

Dứt phần: Lộ ý môn bình nhật_đặc biệt

Bài học tiếp theo: Bài 28. Lộ ý môn thời cận tử (Maraṇāsannavīthi)