Liễu tri thực tại, đoạn tận chấp thủ, thành tựu tuệ giác là những công đoạn của hành trình giác ngộ giải thoát. Cho dù trên phương diện pháp học cũng như pháp hành thì con đường nầy vẫn là lối đi muôn thuở của các bậc thánh giả. Mấy ai biết được những tư duy chân xác ở khơi nguồn giản dị sau nầy dẫn tới đích điểm “chiếu kiến ngũ uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách”?

159. sāvatthinidānaṃ. atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ... pe ... bhagavantaṃ etadavoca — “sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyyan”ti.

 “taṃ kiṃ maññasi, ānanda, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā”ti? “aniccaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā”ti? “dukkhaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ — ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? “no hetaṃ, bhante”. “vedanā... saññā... saṅkhārā... viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā”ti? “aniccaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā”ti? “dukkhaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ — ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti? “no hetaṃ, bhante” {no hetaṃ bhante. tasmātihānanda yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ... pe ... daṭṭhabbaṃ. (sī. syā. kaṃ. pī.)} . “evaṃ passaṃ ... pe ... nāparaṃ itthattāyāti pajānātī”ti. dasamaṃ.

159. Tại Sāvatthī.

Nhân duyên ở Sàvatthi.

Bấy giờ Tôn giả Ananda đi đến Thế Tôn; sau khi đến... bạch Thế Tôn:

Bạch Thế Tôn!, thật lợi lạc thay cho con được Thế Tôn hãy thuyết pháp cô đọng ngắn gọn  Sau khi nghe pháp, con sống độc cư thanh tịnh, tinh cần, nhiệt tâm, không huởn đãi.

 Này Ānanda, sắc là thường hay vô thường?"

"Là vô thường, bạch Thế Tôn."

"Cái gì vô thường, thì là khổ hay lạc?"

"Là khổ, bạch Thế Tôn."

"Đối với cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến đổi, thời có nên nên quan niệm: “Đó là của ta, đó là của ta, đó là tự ngã của ta chăng?.”

"Thưa không, bạch Thế Tôn."

"Tưởng ... hành... thức là thường hay vô thường?"

"Là vô thường, bạch Thế Tôn."

"Cái gì vô thường, thì là khổ hay lạc?"

"Là khổ, bạch Thế Tôn."

"Đối với cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến đổi, thời có nên nên quan niệm: “Đó là của ta, đó là của ta, đó là tự ngã của ta chăng?.”

"Thưa không, bạch Thế Tôn."

"Thấy rõ như vậy ... vị ấy hiểu rằng không còn tiếp tục trạng thái nầy nữa.

Chú thích

Tôn giả Ānanda, một khuôn mặt lớn và quan trọng trong hàng đệ tử ưu tú của Đức Phật. Cũng là người kết tập và kể lại những gì được ghi trong bài kinh nầy. Tôn giả xuất thân là hoàng tử dòng Thích Ca, là người cùng tuổi với Đức Phật. Xuất gia vào năm thứ hai sau khi Phật chuyển pháp luân. Thời gian đầu Tôn giả chứng sơ quả và dành phần lớn thì giờ tu học cá nhân. 25 năm cuối đời, Tôn giả trở thành thị giả chính thức của Đức Phật. Được xem là vị “thủ khố của giáo pháp”. Tôn giả chứng quả vô sanh ứng cúng trước khi diễn ra Đại Hội Kết Tập Kinh Điển ba tháng sau khi Đức Thế Tôn viên tịch.

Theo Sớ giải thì Đức Phật dạy cho Tôn giả Ānanda bài kinh nầy như gieo trồng hạt giống lành cho sự đại ngộ xầy ra rất lâu sau nầy. Vì lúc ấy Đức Thế Tôn biết rõ tôn giả chưa tới thời điểm thành tựu những quả chứng cao hơn. Tôn giả thỉnh Phật dạy cho thiền án chỉ vì nhận thấy sự tu tập và quả chứng của những tỳ khưu khác.

Do đại duyên là thị giả chính thức của một vị Chánh Đẳng Chánh Giác, tôn giả Ānanda chỉ là bậc thánh sơ quả trong suốt thời gian dài làm thị giả chính thức của bậc Đạo Sư. Thời gian nầy ngoài vai trò của một thị giả Phật, ngài chuyên sâu về pháp học hơn là pháp hành.