MÔN HỌC KINH TƯƠNG ƯNG – SAṂYUTTANIKĀYA
Tập V–Chương 45, Tương Ưng Đạo. Phẩm Tà Vạy. SN 45.29
Bài 525. Kinh Cảm Thọ (Vedanāsuttaṃ) - .
... .
Ba loại cảm thọ là nơi khởi đầu của mọi hạnh nghiệp, nhưng cũng là cửa ngõ chứng nghiệm Niết-bàn, nếu được nhìn bằng tuệ giác. Bát Chánh Đạo là con đường duy nhất giúp ta hiểu rõ và vượt qua cảm thọ, bởi phương pháp nầy không chỉ điều chỉnh hành vi và lời nói, mà còn chuyển hóa tận gốc nơi tâm – nơi cảm thọ sinh khởi.Kinh Văn

29. sāvatthinidānaṃ. “tisso imā, bhikkhave, vedanā. katamā tisso? sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā — imā kho, bhikkhave, tisso vedanā. imāsaṃ kho, bhikkhave, tissannaṃ vedanānaṃ pariññāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvetabbo. katamo ariyo aṭṭhaṅgiko maggo? seyyathidaṃ — sammādiṭṭhi ... pe ... sammāsamādhi. imāsaṃ kho, bhikkhave, tissannaṃ vedanānaṃ pariññāya ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvetabbo”ti. navamaṃ.

Nhân duyên ở Sāvatthī.

Đức Thế Tôn dạy:
“Này các Tỳ khưu, có ba loại cảm thọ này. Ba loại nào?
Lạc thọ (cảm giác dễ chịu), khổ thọ (cảm giác khó chịu), và bất khổ bất lạc thọ (cảm giác không khổ cũng không lạc). Đó là ba loại cảm thọ.”

“Này các Tỳ khưu, Thánh Đạo Tám Ngành (Bát Chánh Đạo) cần được tu tập để đạt đến sự liễu tri đầy đủ ba loại cảm thọ này.

Thế nào là Thánh Đạo Tám Chi Phần?
Đó là: Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh định. Này các Tỳ khưu, Thánh Đạo Tám Ngành này cần được tu tập để đạt đến sự liễu tri trọn vẹn ba loại cảm thọ ấy.”

Chú Thích

Trong giáo lý của Đức Phật, “thọ” – cảm thọ – là một yếu tố trung tâm trong tiến trình duyên khởi và trong kinh nghiệm sống của mọi hữu tình.Cảm thọ chính là sự cảm nhận vui (lạc thọ), buồn (khổ thọ), hay trung tính (bất khổ bất lạc thọ) đối với các đối tượng mà tâm và thân tiếp xúc.

Phật ngôn“Bát Chánh Đạo cần được tu tập để đạt đến sự liễu tri đầy đủ ba loại cảm thọ này.” Câu dạy ngắn gọn nhưng hàm chứa một chân lý sâu sắc: muốn hiểu rõ bản chất của cảm thọ – nguồn gốc của khổ đau và hạnh phúc – hành giả cần đi theo con đường Trung Đạo, tức Thánh Đạo Tám Chi Phần.

Ba loại cảm thọ được Đức Phật xác định là:

1.    Lạc thọ (Sukha-vedanā) – cảm giác dễ chịu, hỷ lạc khi xúc chạm điều ưa thích.

2.    Khổ thọ (Dukkha-vedanā) – cảm giác khó chịu, đau khổ khi xúc chạm điều không ưa.

3.    Bất khổ bất lạc thọ (Adukkhamasukha-vedanā) – cảm giác trung tính, không vui không buồn.

Thông thường, phàm phu “không liễu tri” các cảm thọ này. Khi gặp lạc thọ, tâm sinh tham; gặp khổ thọ, tâm sinh sân; gặp xả thọ, tâm sinh si – vì không thấy rõ bản chất vô thường, khổ, vô ngã của chúng.

“Liễu tri” (pariññā) trong đạo Phật có nghĩa là biết một cách trọn vẹn, thấy đúng như thật, không đồng hóa, không chấp thủ. Do đó, để có thể liễu tri cảm thọ, cần có tuệ giác phát sinh từ tu tập Thánh Đạo Tám Chi Phần.

Đối với hành giả đang tu tập Bát Chánh Đạo liên quan tới cảm thọ có thể ứng dụng như sau:

1.    Chánh kiến (Sammā-diṭṭhi) – thấy biết đúng đắn về bốn Thánh đế, đặc biệt là hiểu rằng mọi cảm thọ đều vô thường, duyên sinh, không phải tự ngã.

2.    Chánh tư duy (Sammā-saṅkappa) – suy tư ly dục, từ bi, bất hại, giúp tâm hướng đến buông bỏ chấp trước vào cảm thọ.

3.    Chánh ngữ (Sammā-vācā) – lời nói chân thật, hòa nhã, giúp tâm thanh tịnh, không tạo thêm khổ do xúc cảm sai lầm.

4.    Chánh nghiệp (Sammā-kammanta) – hành động thiện lành, tránh gây đau khổ – khổ thọ cho mình và người.

5.    Chánh mạng (Sammā-ājīva) – sinh sống chân chánh, giữ thân tâm trong sự bình an, không nuôi dưỡng cảm thọ bất thiện.

6.    Chánh tinh tấn (Sammā-vāyāma) – nỗ lực đoạn trừ các tâm bất thiện, phát triển thiện pháp, khiến cảm thọ được thấy rõ trong tiến trình sinh-diệt.

7.    Chánh niệm (Sammā-sati) – chính là thực hành Niệm thọ quán trong Tứ niệm xứ, quán sát các cảm thọ như chúng đang là:
“Vị ấy quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm…”
Đây là cửa ngõ trực tiếp để liễu tri cảm thọ.

8.    Chánh định (Sammā-samādhi) – tâm nhất hành, tĩnh lặng, giúp thấy rõ bản chất sinh – diệt của cảm thọ mà không bị chúng chi phối.

Tám yếu tố này liên kết chặt chẽ, nâng đỡ nhau, giúp hành giả chuyển hóa từ phản ứng cảm xúc vô minh sang nhận thức tuệ tri sáng suốt. Khi hành giả tu tập đủ tám chi phần, chánh niệm và chánh định soi sáng cảm thọ, chánh kiến và chánh tư duy chuyển hóa nhận thức, từ đó trí tuệ bừng mở, thấy rõ:  “Mọi cảm thọ chỉ là cảm thọ – không có cái ta trong đó.” Và chính ở nơi ấy, đau khổ chấm dứt, Niết-bàn hiển lộ.

Sớ giải kinh nầy dùng chung với 8 bài kinh trước.

Sớ Giải

Tatiyavaggassa paṭhame micchattanti micchāsabhāvaṃ. sammattanti sammāsabhāvaṃ. micchāpaṭipattādhikaraṇahetūti micchāpaṭipattikaraṇahetu. yasmā micchāpaṭipattiṃ karoti, tasmāti attho. nārādhakoti na sampādako. ñāyaṃ dhammanti ariyamaggadhammaṃ. micchāñāṇīti micchāviññāṇo micchāpaccavekkhaṇo. micchāvimuttīti ayāthāvavimutti, aniyyānikavimutti. imesu tatiyādīsu catūsu suttesu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ, pacchimesu panettha dvīsu puggalo pucchito dhammo vibhatto, evaṃ dhammena puggalo dassitoti. suppavattiyoti suppavattaniyo. yathā icchiticchitaṃ disaṃ pavattento dhāvati, evaṃ pavattetuṃ sakkā hotīti attho. saupanisaṃ saparikkhāranti sappaccayaṃ saparivāraṃ. sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

“Micchatta”: nghĩa là tính chất sai lầm, bản chất tà (micchāsabhāvaṃ).

“Sammatta”: nghĩa là tính chất chân chánh, bản chất đúng đắn (sammāsabhāvaṃ).

“Micchāpaṭipattādhikaraṇahetu”: tức là nguyên nhân làm phát sinh hành trì sai lầm (micchāpaṭipattikaraṇahetu); nghĩa là: “vì người ấy hành trì sai, nên có nguyên nhân như vậy.”

“Nārādhako”: nghĩa là người không đạt được, không thành tựu (na sampādako).

“Ñāyaṃ dhammaṃ”: được giải thích là ariyamaggadhammaṃ — “pháp của Thánh Đạo.”

“Micchāñāṇī”: tức là micchāviññāṇo, micchāpaccavekkhaṇo — “nhận thức sai lầm” hoặc “tư duy lại một cách sai lạc.” (Ví dụ: làm điều ác nhưng cho là thiện.)

“Micchāvimuttī”: nghĩa là ayāthāvavimutti, aniyyānikavimutti — “giải thoát không như thật, giải thoát không đưa ra khỏi luân hồi,” tức tà giải thoát.

Trong bốn kinh đầu (21–24) của phẩm này, nội dung bàn về “luân hồi (vaṭṭa)” và “thoát ly luân hồi (vivaṭṭa)” — tức tà đạo và chánh đạo.

Trong hai kinh kế tiếp (25–26), Đức Phật nêu câu hỏi về các hạng người (puggala), rồi phân tích pháp tương ứng. Như vậy, thông qua pháp (dhamma), các loại người (puggala) được chỉ rõ.

“Suppavattiyo”: nghĩa là dễ vận hành, dễ điều khiển, (suppavattaniyo);
tức “người có thể vận hành tâm mình theo hướng nào mình mong muốn — như người có thể chạy về bất kỳ hướng nào mình muốn.”

“Saupanisaṃ saparikkhāraṃ”: nghĩa là “có duyên, có đầy đủ các phụ trợ” (sappaccayaṃ saparivāraṃ). Tức là: pháp đó được hỗ trợ bởi nhân duyên, điều kiện, và các yếu tố phụ trợ đầy đủ.

“Sesaṃ sabbattha uttānatthameva”: phần còn lại trong các kinh sau, nghĩa rõ ràng, dễ hiểu, không cần giải thích thêm.

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

III. Phẩm Tà Tánh

29.IX. Thọ (S.v,21)

1-2) Ở Sàvatthi...

Thế Tôn nói như sau:

3) -- Này các Tỷ-kheo, có ba thọ này. Thế nào là ba? Lạc thọ, khổ thọ, phi khổ phi lạc thọ. Này các Tỷ-kheo, đây là ba thọ này.

4) Muốn liễu tri ba thọ này cần phải tu tập Thánh đạo Tám ngành, tức là chánh tri kiến... chánh định. Muốn liễu tri thọ này cần phải tu tập Thánh đạo Tám ngành.

ooOoo