§25. (1) Sammasanañāṇaṁ, (2) udayabbayañāṇaṁ, (3) bhangañāṇaṁ, (4) bhayañāṇaṁ, (5) ādīnavañāṇaṁ, (6) nibbidāñāṇaṁ, (7) muñcitu kamyatāñāṇaṁ, (8) paṭisankhāñāṇaṁ, (9) saṁkhār’upekkhāñāṇaṁ, (10) anulomañāṇaṁ cā ti dasa vipassanāñāṇāni.

Có mười loại tuệ quán (vipassanāñāṇa) như sau:

1.    Tuệ căn bản (Sammasanañāṇa)

2.    Tuệ thấy sự sinh và diệt (Udayabbayañāṇa)

3.    Tuệ thấy sự hoại diệt (Bhaṅgañāṇa)

4.    Tuệ thấy điều đáng sợ (Bhayañāṇa)

5.    Tuệ thấy hiểm nạn (Ādīnavañāṇa) –

6.    Tuệ thấy sự nhàm chán (đối với mọi pháp hữu vi) (Nibbidāñāṇa) –

7.    Tuệ hướng cầu giải thoát (Muñcitukamyatāñāṇa) –

8.    Tuệ  quán triệt (Paṭisaṅkhāñāṇa)

9.    Tuệ an nhiên đối với các hành (Saṅkhārupekkhāñāṇa)

10.   Tuệ thuận thứ với thực tại (Anulomañāṇa)

Chú thích:

“Tuệ quán - vipassanāñāṇa ” là trí tuệ sinh khởi do thấy rõ thực tánh (sabhāva) của danh pháp (nāma) và sắc pháp (rūpa) thông qua trí tuệ trực tiếp, không thông qua lý luận hay niềm tin mù quáng. Không phải là lý thuyết, tuệ quán là kinh nghiệm trực tiếp có được từ thiền tập đúng đắn.

Dưới đây là mười tuệ quán theo trình tự, mỗi giai đoạn tương ứng với sự thâm nhập sâu hơn vào bản chất vô thường – khổ – vô ngã:

1. Sammasanañāṇa – Tuệ căn bản

Đây là tuệ đầu tiên khởi sinh sau khi hành giả đã thành tựu tuệ phân biệt danh – sắc (nāma-rūpa-pariccheda) và tuệ thấy nhân duyên (paccaya-pariggaha).
Hành giả quán sát toàn bộ danh sắc dưới ba đặc tướng (vô thường, khổ, vô ngã) một cách khái quát.Sớ giải nói: “Tuệ này có nhiệm vụ làm sáng rõ tam tướng trên pháp đã được nhận diện, như là nền móng cho các tuệ sâu hơn.”

2. Udayabbayañāṇa – Tuệ thấy sinh và diệt

Khi tuệ quán trở nên sâu sắc, hành giả bắt đầu thấy sự sinh khởi và hoại diệt trong từng pháp, không còn chỉ là sự hiểu khái niệm. Chú giải mô tả: “Các pháp như ánh chớp lóe sáng rồi tan biến — hành giả thấy rõ điều đó trong từng khoảnh khắc.” Ở giai đoạn này, hành giả có thể trải nghiệm các hiện tượng như: ánh sáng nội tâm, hỷ lạc mạnh, sự tỉnh táo cao độ — gọi là vipassanā-uddhacca (hưng phấn thiền tuệ).

3. Bhaṅgañāṇa – Tuệ thấy sự hoại diệt

Khi tâm trở nên tinh tế hơn, hành giả không còn thấy sự sinh, mà chỉ thấy sự hoại diệt nhanh chóng và liên tục. Sớ giải: “Tâm không còn đắm say trong sự sinh khởi, mà nhận thấy bản chất rỗng không, không ổn định của các  pháp hữu vi.” Cảm giác về cái "tôi" bắt đầu tan rã sâu hơn.

4. Bhayañāṇa – Tuệ thấy cái đáng sợ

Thấy các pháp liên tục diệt hoại, tâm hành giả phát sinh sự sợ hãi. Sớ giải nêu: “Giống như người thấy ngôi nhà sắp đổ sập, hành giả thấy rằng danh – sắc không còn chỗ nương tựa an toàn.”

5. Ādīnavañāṇa – Tuệ thấy hiểm nạn

Sau khi thấy đáng sợ, hành giả thấy rằng mọi pháp hữu vi đều nguy hiểm, dẫn đến khổ đau Sớ giải chú thích: “Như người thấy rắn độc trong chiếc hộp đẹp, hành giả thấy rằng dù sắc – thọ – tưởng… có vẻ lôi cuốn, nhưng chứa toàn khổ não.”

6. Nibbidāñāṇa – Tuệ Nhàm Chán

Sau khi thấy các pháp nguy hại, hành giả phát sinh nhàm chán sâu sắc đối với chúng. Sớ giải ví dụ: “Giống như người đã ăn món ăn nhiều lần, nay chỉ nhìn thấy đã cảm thấy ngán ngẩm, hành giả chán cả thân – tâm – thế gian.”

7. Muñcitukamyatāñāṇa – Tuệ hướng cầu giải thoát

Tâm khởi lên ý muốn thoát ra khỏi mọi pháp hữu vi, giống như người bị giam mong thoát ngục. Sớ giải: “Tâm khởi lên lời nguyện trong thâm sâu: ‘Cầu cho ta thoát khỏi tất cả danh – sắc này!’”Đây là bước đầu của sự ly tham thực sự.

8. Paṭisaṅkhāñāṇa – Tuệ quán triệt

Hành giả quay lại quán sát toàn bộ chuỗi danh – sắc, phân tích sự nguy hại, nguyên nhân, và cách thoát ly. Sớ giải nói: “Giống như người tìm cách thoát khỏi nhà đang cháy, hành giả tư duy kỹ: thoát bằng cách nào? con đường nào an toàn?”

9. Saṅkhārupekkhāñāṇa – Tuệ an nhiên

Đây là tuệ xả — tâm không còn dao động, không luyến ái, không sợ hãi, hoàn toàn quán sát một cách trung dung. Sơ giải ghi: “Tâm hành giả giống như người quan sát xác chết: không ưa thích, không sợ hãi — chỉ thấy sự thật.”Tuệ này là đỉnh cao của thiền tuệ, đưa đến đạo và quả.

10. Anulomañāṇa – Tuệ Thuận Thứ

Tuệ này là trạng thái chuẩn bị, tâm thuận theo đạo, sẵn sàng để đạo trí sinh khởi.
Chú giải ghi: “Tâm hành giả lúc này vận hành trơn tru như bánh xe chạm đúng rãnh, đi đến cánh cửa của Niết-bàn.”

Dưới đây là trích đoạn trong quyển “Toát Yếu A Tỳ Đàm” của Hoà thượng Tuệ Siêu

CHƯƠNG IX.
TOÁT YẾU NGHIỆP XỨ
(KAMMAṬṬHĀNASAṄGAHA)

B. Quán niệm xứ
(Vipassanākammaṭṭhāna)

c. Mười tuệ quán (vipassanāñāṇa) là trí sanh khởi trình tự trong tu tiến minh sát

(1) Thẩm sát tuệ (sammasanañāṇa) là trí quán xét ba tướng phổ thông (vô thường, khổ não, vô ngã) của danh sắc ngũ thủ uẩn. Quán thấy tướng vô thường là thấy danh sắc có tính chất tạm bợ, sanh rồi diệt; Quán thấy tướng khổ não là thấy danh sắc có tính chất đáng sợ, luôn bị bức xúc, bất an vì liên tục sanh diệt; Quán thấy tướng vô ngã là thấy danh sắc có tính chất rỗng không, vô năng, không chủ quyền.

(2) Sanh diệt tuệ (udayabbayañāṇa) là tuệ thấy rõ danh sắc sanh và danh sắc diệt, thấy rõ sự biến đổi của các pháp hiện tại đang diễn ra. Tuệ này khởi lên có hai giai đoạn: Giai đoạn đầu, tuệ mới mẻ non nớt, sẽ phát sanh 10 ấn chứng tùy phiền não [10 tùy phiền não là ánh sáng (obhāso), tiệp tuệ (ñāṇaṃ), hoan hỷ (pīti), tịnh an (passaddhi), an lạc (sukhaṃ), xác tín (adhimokkho), cần dõng (paggaho), cường niệm (upaṭṭhānaṃ), xả nhiên (upekkhā), khát vọng (nikanti)] dễ sanh ngộ nhận, giai đoạn này gọi là sơ cơ sanh diệt tuệ (taruṇudayabbayañāṇa). Giai đoạn sau, tuệ đến mức độ mạnh mẽ, sắc xảo, vượt qua tùy phiền não, không thể bị ngăn ngại bởi kiến chấp, mạn chấp và ái chấp, giai đoạn này gọi là dõng lực sanh diệt tuệ (balavudayabbayañāṇa).

(3) Hoại tán tuệ (bhaṅgañāṇa) là tuệ thấy hiện trạng danh sắc biến hoại, tan rã. Khi hành giả ghi nhận sự sanh và sự diệt của danh sắc càng lúc càng nhanh, đến nỗi không còn kịp ghi nhận hiện tượng sanh nữa mà chỉ thấy hiện tượng diệt thôi. Ví như người ngồi xe, lúc đầu xe chạy chậm thì còn thấy cây bên đường đến rồi đi qua, nhưng khi xe chạy nhanh thì chỉ thấy hàng cây vụt qua thôi.

(4) Kinh úy tuệ (bhayañāṇa) là tuệ thấy tính chất đáng sợ của danh sắc, vì chúng hoại diệt quá nhanh và không ngừng nghỉ.

(5) Nguy hại tuệ (ādīnavañāṇa) là tuệ thấy sự nguy hiểm trong danh sắc hữu vi. Cũng như kinh úy tuệ, nguy hại tuệ đều là thấy khuyết điểm của pháp hữu vi; Trước là thấy danh sắc đáng sợ (kinh úy tuệ), sau là thấy danh sắc nguy hiểm (nguy hại tuệ). Như người đứng nhìn xuống hố chông với những mũi chông nhọn hoắt chĩa lên, trước người ấy thấy những chông nhọn đáng sợ, sau đó thấy hố chông nguy hiểm.

(6) Yếm ố tuệ (nibbidāñāṇa) là tuệ nhàm chán, chán ghét đối với danh sắc hữu vi bởi vì danh sắc sanh diệt, biến hoại thật đáng sợ và thật nguy hiểm. Như người dân quê mò tay vào cái nơm bắt cá, túm nhằm con rắn, khi lôi ra thấy đó là con rắn hổ đáng sợ và nguy hiểm, anh ta chán ghét, không thích cầm nó trong tay nữa.

(7) Dục thoát tuệ (muñcitukamyatāñāṇa) là tuệ quán chán danh sắc và muốn thoát khỏi hệ lụy các pháp hữu vi. Như anh nhà quê túm nhằm con rắn hổ, ớn nó, muốn vứt bỏ ngay, muốn nhanh chóng thoát khỏi nó.

(8) Giản trạch tuệ (paṭisaṅkhāñāṇa) là tuệ hồi quán tam tướng, phản chiếu các hành vô thường khổ não vô ngã để củng cố tuệ mạnh hơn hầu thoát khỏi các pháp hữu vi hệ lụy. Như người nhà quê khi muốn thoát khỏi con rắn, muốn quẳng nó đi, bèn nắm đuôi con rắn quay tít hai ba vòng và buông tay, con rắn văng ra xa.

(9) Hành xả tuệ (saṅkhārupekkhāñāṇa) là tuệ quán đã tinh thục già dặn, nhìn tướng sanh diệt của danh sắc một cách bình thản, dửng dưng, không thấy sợ, không chán ghét, xem đó là vận hành tự nhiên của pháp hữu vi.

(10) Thuận thứ tuệ (anulomañāṇa) là tuệ thuận theo trước và sau. Thuận theo trước là cũng cái nhìn danh sắc qua khía cạnh tam tướng như chín tuệ quán trước; Thuận theo sau pháp giác phần thể nhập thánh đạo.

Tuệ thuận thứ khởi lên trong lộ đắc đạo (maggavīthi). Tuệ này diễn ra vài sát-na tâm, đầu tiên có tên là sát-na chuẩn bị (parikammakhaṇa), thứ hai là sát-na cận hành (upacārakhaṇa), thứ ba là sát-na thuận thứ (anulomakhaṇa).

Hành giả nếu hợp duyên chứng níp-bàn ngay trong kiếp hiện tại thì sau khi đạt đến hành xả tuệ, tín – tấn – niệm – định trở nên mạnh mẽ thì tuệ thuận thứ sẽ khởi lên tạo thành lộ đắc đạo, cứu cánh của quá trình tu tiến tuệ quán. Nếu hành giả tu quán nhưng chưa hợp duyên đắc đạo hiện thế, thì chỉ đạt tới hành xả tuệ (saṅkhārupekkhāñāṇa) rồi dừng lại đó.