TAM GIẢI THOÁT MÔN

Tattha anattānupassanā attābhinivesaṁ muñcantī suññatānupas sanā nāma vimokkhamukhaṁ hoti. Aniccānupassanā vipallāsanimittaṁ muñcantī animittānupassanā nāma. Dukkhānupassanā taṇhāpaṇidhiṁ muñcantī appaṇihitānupassanā nāma.
Ở đây, quán vô ngã (anattānupassanā) – vốn đoạn trừ chấp ngã (attābhinivesaṁ), trở thành cửa giải thoát gọi là quán tánh Không (suññatānupassanā).

Quán vô thường (aniccānupassanā) – vốn đoạn trừ tướng đảo điên (vipallāsa-nimitta), trở thành cửa giải thoát gọi là quán vô tướng (animittānupassanā).

Quán khổ (dukkhānupassanā) – vốn đoạn trừ dục vọng & tham ái (taṇhā-paṇidhiṁ), trở thành cửa giải thoát gọi là quán vô nguyện (appaṇihitānupassanā).

Chú Thích

Khi tuệ quán đạt đến giai đoạn viên mãn, nó an trú trên một trong ba pháp quán — vô thường (anicca), khổ (dukkha), hoặc vô ngã (anattā) — tùy theo xu hướng căn cơ của hành giả.

Theo các bản chú giải (Aṭṭhakathā), nếu niềm tin (saddhā) là căn lực chủ đạo (indriya) nơi hành giả, thì tâm sẽ an trú nơi pháp quán vô thường; nếu định lực (samādhi) là căn chủ đạo, thì tâm sẽ an trú nơi pháp quán khổ; và nếu trí tuệ (paññā) là căn chủ đạo, thì tâm sẽ an trú nơi pháp quán vô ngã.

Giai đoạn quán chiếu cuối cùng này chính là cánh cửa trực tiếp dẫn đến kinh nghiệm giải thoát qua Đạo siêu thế (lokuttara-magga), và do đó được gọi là “cửa giải thoát” (vimokkhamukha).

Ở đây, thánh đạo (ariya-magga) được gọi là “giải thoát” (vimokkha), còn pháp quán dẫn đến Đạo được gọi là “cửa giải thoát” (vimokkhamukha).

Pháp quán vô ngã (anattānupassanā) được gọi là “quán tánh Không” (suññatānupassanā) bởi vì nó thấy rõ các hành pháp là rỗng không ngã và không có bất kỳ điều gì thuộc về ngã.

Pháp quán vô thường (aniccānupassanā) được gọi là “quán vô tướng” (animittānupassanā) vì nó đoạn trừ “tướng sai lạc” (vipallāsa-nimitta), tức là ảo tưởng đánh lừa rằng các pháp là thường hằng, ổn định và bền chắc, ảo tưởng này tồn tại do vọng tưởng tri giác (saññā-vipallāsa).

Còn pháp quán khổ (dukkhānupassanā) được gọi là “quán vô nguyện” (appaṇihitānupassanā) vì nó diệt trừ lòng dục bằng cách đoạn trừ ảo tưởng sai lầm về lạc trong các pháp hữu vi.

ĐẠO QUẢ GIẢI THOÁT

Tasmā yadi vuṭṭhānagāminī vipassanā anattato vipassati, suññato vimokkho nāma hoti maggo; yadi aniccato vipassati, animitto vimokkho nāma; yadi dukkhato vipassati, appaṇihito vimokkho nāmā ti ca. Maggo vipassanā-gamana-vasena tīṇi nāmāni labhati.
Tathā phalañ ca maggā-gamana-vasena magga-vīthiyaṁ.

Vì vậy, nếu tuệ quán hướng đến xuất ly (vuṭṭhānagāminī vipassanā) được thực hành với đối tượng là vô ngã (anattā), thì Đạo (magga) được gọi là giải thoát bằng tánh Không (suññato vimokkha).

Nếu tuệ quán được thực hành với đối tượng là vô thường (anicca), thì Đạo được gọi là giải thoát vô tướng (animitta vimokkha).

Nếu tuệ quán được thực hành với đối tượng là khổ (dukkha), thì Đạo được gọi là giải thoát vô nguyện (appaṇihita vimokkha).

Do vậy, Đạo nhận ba tên gọi tùy theo con đường tuệ quán đã dẫn đến nó. Tương tự như vậy, Quả (phala) — phát sinh trong tiến trình tâm đạo (magga-vīthi) —
cũng nhận ba tên gọi, tùy theo cách thức Đạo đã được chứng.

Chú Thích

Khi một hành giả chứng đắc Đạo  thông qua pháp quán về vô ngã,
thì tâm Đạo  ấy hướng Niết-bàn làm đối tượng, dưới khía cạnh của tánh Không, tức là không có ngã và không có gì thuộc về ngã, vì vậy được gọi là “giải thoát bằng tánh Không” (suññato vimokkha).

Khi hành giả chứng Đạo thông qua pháp quán về vô thường, thì tâm Đạo  hướng Niết-bàn làm đối tượng, dưới khía cạnh vô tướng — nghĩa là không còn dấu tướng của các hành pháp (saṅkhāra) —,và do đó được gọi là “giải thoát vô tướng” (animitto vimokkha).

Khi hành giả chứng Đạo thông qua pháp quán về khổ, thì tâm Đạo  hướng Niết-bàn làm đối tượng, dưới khía cạnh vô nguyện, nghĩa là không còn dục vọng hay sự mong cầu phát sinh từ ái dục, và vì thế được gọi là “giải thoát vô nguyện” (appaṇihito vimokkha).

Tâm Quả (phala) cũng được gọi theo cùng tên với Đạo tâm (magga) đã dẫn đến nó.

GIẢI THOÁT TRONG THIỀN QUẢ

Phalasamāpattivīthiyaṁ pana yathāvuttanayena vipassantānaṁ yathāsakaṁ phalam uppajjamānam pi vipassanāgamanavasen’eva suññatādivimokkho ti ca pavuccati. Ālambanavasena pana sarasa vasena ca nāmattayaṁ sabbattha sabbesam pi samam eva. Ayam ettha vimokkhobhedo.

Tuy nhiên, trong tiến trình tâm của sự chứng nhập Thiền Quả (phala-samāpatti), đối với những hành giả quán chiếu theo như đã nêu ở trên, thì các Quả vị phát sinh tương ứng trong mỗi trường hợp được gọi là “giải thoát bằng tánh Không” (suññatādivimokkha), v.v...chỉ là theo cách thức quán tuệ (vipassanā-gamana-vāsena) mà thôi. Tuy nhiên, xét về đối tượng (ālambana) và bản chất nội tại, thì ba tên gọi ấy có thể được áp dụng như nhau cho tất cả các Đạo và Quả, ở mọi nơi. Tóm lại, đây là phần phân tích về các loại Giải thoát.
Chú Thích

Khi một Thánh đệ tử (ariyasāvaka) chứng nhập vào Thiền Quả tương ứng (phala-samāpatti), thì trải nghiệm Quả ấy được gọi tên theo loại tuệ quán (vipassanā)
dẫn ngay đến sự chứng nhập đó, chứ không dựa theo Đạo tâm ban đầu đã đạt được trong tiến trình tâm chứng Đạo (magga-vīthi).

Nghĩa là:

• Nếu vị ấy nhập Thiền Quả thông qua quán vô ngã (anattā), thì Quả đó được gọi là “giải thoát bằng tánh Không” (suññato vimokkha).
• Nếu nhập định thông qua quán vô thường (anicca), thì gọi là “giải thoát vô tướng” (animitto vimokkha).
• Nếu nhập định thông qua quán khổ (dukkha), thì gọi là “giải thoát vô nguyện” (appaṇihito vimokkha).

Tuy nhiên, nói theo nghĩa rộng, mọi Đạo (magga) và Quả (phala) đều có thể mang cả ba tên gọi, bởi vì tất cả đều lấy Niết-bàn (Nibbāna) làm đối tượng,
và Niết-bàn vốn có ba đặc tính:

• Không (suññatā) – không có ngã hay ngã sở,
• Vô tướng (animitta) – không mang dấu tướng của các pháp hữu vi,
• Vô nguyện (appaṇihita) – không có sự mong cầu hay dục vọng.

Do đó, mọi Đạo và Quả, dù nhìn từ góc nhìn nào, đều chia sẻ cùng ba đặc tính: tánh Không, vô tướng và vô nguyện.
Dưới đây là trích đoạn trong quyển “Toát Yếu A Tỳ Đàm” của Hoà thượng Tuệ Siêu

CHƯƠNG IX.
TOÁT YẾU NGHIỆP XỨ
(KAMMAṬṬHĀNASAṄGAHA)

Giải thích chi tiết trong tu quán nghiệp xứ

a. Danh (nāma) và sắc (rūpa) là đề mục tu quán

Danh (nāma) là pháp thực tính bao gồm thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn. Sắc (rūpa) là sắc uẩn. Đây là danh sắc phân theo ngũ uẩn (pañcakkhandha), nhưng đề mục tu quán chỉ giới hạn trong phạm vi ngũ thủ uẩn (pañcupādānakkhandha).

Danh sắc phân theo thập nhị xứ (dvādasāyatana). Danh là ý xứ và pháp xứ tâm sở. Sắc là nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, sắc xứ, thinh xứ, khí xứ, vị xứ, xúc xứ, và pháp xứ sắc tế. Danh sắc theo thập nhị xứ thành đề mục tu quán ở đây giới hạn xứ hiệp thế (lokiyāyatana).

Danh sắc phân theo thập bát giới (aṭṭhārasadhātu). Danh là nhãn thức giới, nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý giới, ý thức giới và pháp giới tâm sở. Sắc là nhãn giới, nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, sắc giới, thinh giới, khí giới, vị giới, xúc giới và pháp giới thuộc sắc tế. Danh sắc theo thập bát giới thành đề mục tu quán ở đây chỉ lấy giới hiệp thế (lokiyadhātu).

Danh sắc phân theo pháp hữu vi (saṅkhārā hay saṅkhatadhamma). Danh là tâm và tâm sở. Sắc là sắc pháp. Danh sắc theo pháp hữu vi thành đề mục tu quán ở đây giới hạn pháp hiệp thế (lokiyadhamma).

b. Tùy quán tam tướng (tilakkhaṇānupassanā) là phương pháp tu quán

Tam tướng (tilakkhaṇa) là ba đặc tính, ba tướng trạng của pháp hữu vi (danh sắc hữu vi). Ba tướng là vô thường tướng, khổ tướng và vô ngã tướng.

Vô thường tướng (aniccalakkhaṇa) có 4 ý nghĩa:

· Diễn tiến sanh diệt (uppādavayavattito)

· Biến đổi (vipariṇāmato)

· Tạm thời (tāvakālikato)

· Trái nghĩa thường còn (niccapaṭikkhepato)

Khổ tướng (dukkhalakkhaṇa) có 4 ý nghĩa:

· Luôn bức xúc (abhiṇhasampaṭipīlanato)

· Khó chịu đựng (dukkhamato)

· Căn nguyên đau khổ (dukkhavatthuto)

· Trái nghĩa với lạc (sukhapaṭikkhepato)

Vô ngã tướng (anattalakkhaṇa) có 4 ý nghĩa:

· Trống rỗng (suññato)

· Không sở hữu chủ (assāmikato)

· Không diễn tiến theo quyền năng (avasavattito)

· Trái nghĩa với ngã (attapaṭikkhepato)

Tam tướng có ba ý nghĩa chính: vô thường nghĩa là hoại tiêu (aniccaṃ khayatthena). Khổ nghĩa là kinh khiếp (dukkhaṃ bhayatthena). Vô ngã nghĩa là không kiên thực (anattā asāratthena).

Tùy quán tam tướng là tùy quán vô thường (aniccānupassanā), tùy quán khổ não (dukkhānupassanā), tùy quán vô ngã (anattānupassanā).

Thế nào là tùy quán vô thường?

Hành giả quán xét bằng trí tuệ, thấy rằng thân danh sắc này là giả tạm, luôn biến đổi, diễn tiến sanh rồi diệt; Thấy rõ thực tướng của các pháp hữu vi là vô thường. Như vậy gọi là tùy quán vô thường.

Thế nào tùy quán khổ não?

Hành giả quán xét bằng trí tuệ, thấy rằng thân danh sắc này luôn biến đổi, biến diệt, bị bức xúc, không kham nổi; Thấy rõ thực tướng của các pháp hữu vi là khổ. Như vậy gọi là tùy quán khổ não.

Thế nào là tùy quán vô ngã?

Hành giả quán xét bằng trí tuệ, thấy rằng thân danh sắc này tự sanh tự diệt, không có chủ quyền, không theo sự sắp đặt; Thấy rõ các pháp hữu vi là vô ngã. Như vậy gọi là tùy quán vô ngã.

Tu tập tùy quán tam tướng là ba lối dẫn đến sự giải thoát, ba cửa ngõ đi vào giải thoát. Gọi là tam giải thoát môn (vimokkhamukha).

Có ba sự giải thoát (vimokkha): vô tướng giải thoát (animittavimokkha), vô nguyện giải thoát (appaṇihitavimokkha), không tánh giải thoát (suññatāvimokkha).

Vô tướng giải thoát là gì?

Sự thoát khỏi phiền não bằng thánh đạo mà bắt cảnh níp-bàn ở khía cạnh vô tướng (không hiện tượng sanh diệt). Đây gọi là vô tướng giải thoát.

Vô nguyện giải thoát là gì?

Sự thoát khỏi phiền não bằng thánh đạo mà bắt cảnh níp-bàn ở khía cạnh vô nguyện (không ước vọng). Đây gọi là vô nguyện giải thoát.

Không tánh giải thoát là gì?

Sự giải thoát khỏi phiền não bằng thánh đạo mà bắt cảnh níp-bàn ở khía cạnh tánh không (tính rỗng không, không có thực ngã). Đây gọi là không tánh giải thoát.

Ba sự giải thoát này đắc chứng được do ba tùy quán tam tướng:

Hành giả có tín mạnh (sung mãn thắng giải, adhimokkhabahula) tu tập tùy quán vô thường, vị ấy sẽ đắc vô tướng giải thoát (animittavimokkha).

Hành giả có định mạnh (sung mãn tịnh an, passaddhibahulo) tu tập tùy quán khổ não, vị ấy sẽ chứng vô nguyện giải thoát (appaṇihitavimokkha).

Hành giả có tuệ mạnh (sung mãn mẫn tiệp, vedabahulo) tu tập tùy quán vô ngã, vị ấy sẽ chứng không tánh giải thoát (suññatāvimokkha).

Do đó, ba pháp tùy quán được gọi là tam giải thoát môn (vimokkhamukha).

(1) Tùy quán vô thường (aniccānupassanā) là vô tướng giải thoát môn (animittavimokkhamukha).

(2) Tùy quán khổ não (dukkhānupassanā) là vô nguyện giải thoát môn (appaṇihitavimokkhamukha).

(3) Tùy quán vô ngã (anattānupassanā) là không tánh giải thoát môn (suññatāvimokkhamukha).

Khi tu tiến ba pháp tùy quán này lần lượt sẽ phát sanh mười tuệ quán (vipassanāñāṇa). Không lâu sau, khi tuệ quán cuối cùng sanh khởi thì đạo tuệ (maggañāṇa) và quả tuệ (phalañāṇa) cũng sanh.