Cái có, cái không đối với hành giả đôi khi trở nên vô cùng quan trọng. Không có cái nên chấp thủ hay có cái để buông xả tuy hai mà một, tuy một mà hai. Có những pháp trên lý luận triết lý thì hoàn toàn tương đồng nhưng trên sự quán chiếu thực tại thì tâm thế rất khác. Đó là nguyên nhân sâu xa tại sao chỉ là sự sanh diệt của năm uẩn mà nhận thức thì trùng trùng. Đôi khi phủ định hay xác định chỉ là cách nói.

Kinh Thẩm Định I

Nhân duyên ở Sāvatthī.

Này chư Tỳ khưu, các Thầy nghĩ thế nào, các Thầy có xem sắc “Đây là của ta, đây là ta, đây là tự ngã của ta” chăng?

“Dạ không, bạch Đức Thế Tôn”

“Tốt lắm. Này chư Tỳ khưu, các sắc nên được quán sát với chánh trí “Đây không phải là của ta, đây không phải là ta, đây không phải là tự ngã của ta”

“Các Thầy có xem thọ…
“Các Thầy có xem tưởng …
“Các Thầy có xem hành….
“Các Thầy có xem thức“Đây là của ta, đây là ta, đây là tự ngã của ta” chăng?
“Dạ không, bạch Đức Thế Tôn”

“Tốt lắm. Này chư Tỳ khưu, các thức nên được quán sát với chánh trí “Đây không phải là của ta, đây không phả là ta, đây không phải là tự ngã của ta”

Thấy như vậy …vị ấy hiểu rằng không còn trạng thái nầy nữa.

Kinh Thẩm Định II

Nhân duyên ở Sāvatthī.

Này chư Tỳ khưu, các Thầy nghĩ thế nào, các Thầy có xem sắc “Đây không phải là của ta, đây không phải là ta, đây không phải là tự ngã của ta” chăng?

“Dạ có, bạch Đức Thế Tôn”

“Tốt lắm. Này chư Tỳ khưu, các sắc nên được quán sát với chánh trí “Đây không phải là của ta, đây không phải là ta, đây không phải là tự ngã của ta”

“Các Thầy có xem thọ…
“Các Thầy có xem tưởng …
“Các Thầy có xem hành….
“Các Thầy có xem “Đây không phải là của ta, đây không phải là ta, đây không phải là tự ngã của ta” chăng?
“Dạ có, bạch Đức Thế Tôn”

“Tốt lắm. Này chư Tỳ khưu, các thức nên được quán sát với chánh trí “Đây không phải là của ta, đây không phả là ta, đây không phải là tự ngã của ta”

Thấy như vậy …vị ấy hiểu rằng không còn trạng thái nầy nữa.

Chú thích

Chữ  paripucchita có nghĩa là thẩm định, nghiên cứu, suy xét, điều tra.

Về ý nghĩa của hai bài kinh, trên phương diện pháp học, thì giống nhau. Nhưng trên phương diện pháp hành thì có khác biệt: bài kinh đầu là sự quán chiếu từ cái nhìn phủ định (không xem là..), và bài thứ hai nhìn theo cách xác định (được xem là…).  Hai cách nầy được ứng dụng tuỳ theo căn tánh cũng như trình độ của hành giả (…)

Cả hai bài kinh nầy ghi lại những lời Phật dẫn dắt trực tiếp khi chư tăng hành trình. Phật ngôn nguyên thuỷ gồm từng phần một đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Khi kết tập để gọn và mau nhận ra ý nghĩa nên những phần giữa được lược qua.

Một lần nữa trong sự quán chiếu cần được phân rõ và thẩm định riêng lẽ từng uẩn một.