Theo lời Phật dạy,  biểu hiện rõ nét của khổ đau là tâm thái sầu, bi, khổ, ưu, ai. Sự giải thoát có thể hiểu là khi tâm không còn những giao động đó. Để được vậy cần hiểu rõ để buông xả. Muốn hiểu rõ cần thường sống với cái nhìn thuận theo chánh pháp: năm uẩn không đáng bám víu, năm uẩn là vô thường, là khổ não, là vô ngã. Khổ đau và hạnh phúc được hiểu là tương quan mật thiết với mê và ngộ.

Kinh Văn:

Kinh Thường Yểm Ly (Nibbidābahulasuttaṃ) (SN 22. 146)

146. sāvatthinidānaṃ. “saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti — yaṃ rūpe nibbidābahulo {nibbidābahulaṃ (syā. kaṃ. pī. ka.)} vihareyya. vedanāya ... pe ... saññāya... saṅkhāresu... viññāṇe nibbidābahulo vihareyya. yo rūpe nibbidābahulo viharanto, vedanāya... saññāya... saṅkhāresu... viññāṇe nibbidābahulo viharanto rūpaṃ parijānāti, vedanaṃ... saññaṃ... saṅkhāre... viññāṇaṃ parijānāti; so rūpaṃ parijānaṃ vedanaṃ parijānaṃ saññaṃ parijānaṃ saṅkhāre parijānaṃ viññāṇaṃ parijānaṃ parimuccati rūpamhā, parimuccati vedanāya, parimuccati saññāya, parimuccati saṅkhārehi, parimuccati viññāṇamhā, parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi; ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. ekādasamaṃ.

Tại Sāvatthī. “Này chư Tỳ khưu, đối với một thiện gia nam tử xuất gia vì lòng tin, điều này là thuận hợp với Chánh Pháp: người ấy thường sống yểm ly đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào thường sống yểm ly đối với sắc, thọ, tưởng, hành,  thức  sẽ liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức sẽ được giải thoát khỏi sắc, thọ, tưởng, hành, và thức. Người ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết; được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, và não; ta nói rằng người ấy được giải thoát khổ đau.”

Kinh Tùy Quán Vô Thường  (aniccānupassīsuttaṃ) (SN 22. 147)

147. sāvatthinidānaṃ. “saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti — yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. vedanāya... saññāya... saṅkhāresu... viññāṇe aniccānupassī vihareyya ... pe ... ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. dvādasamaṃ.

Tại Sāvatthī. “Này chư Tỳ khưu, đối với một thiện gia nam tử xuất gia vì lòng tin, điều này là thuận hợp với Chánh Pháp: người ấy nên sống tuỳ quán vô thường đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào sống tuỳ quán vô thường đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức  sẽ liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức sẽ được giải thoát khỏi sắc, thọ, tưởng, hành, và thức. Người ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết; được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, và não; ta nói rằng người ấy được giải thoát khổ đau.”

Kinh Tùy Quán Khổ Não (dukkhānupassīsuttaṃ)  (SN 22. 147)

147. sāvatthinidānaṃ. “saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti — yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. vedanāya... saññāya... saṅkhāresu... viññāṇe aniccānupassī vihareyya ... pe ... ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. dvādasamaṃ.

Tại Sāvatthī. “Này chư Tỳ khưu, đối với một thiện gia nam tử xuất gia vì lòng tin, điều này là thuận hợp với Chánh Pháp: người ấy nên sống tuỳ quán khổ não đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào sống tuỳ quán khổ não đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức  sẽ liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức sẽ được giải thoát khỏi sắc, thọ, tưởng, hành, và thức. Người ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết; được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, và não; ta nói rằng người ấy được giải thoát khổ đau.”

Kinh Tùy Quán Vô Ngã (anattānupassīsuttaṃ)  (SN 22. 147)

147. sāvatthinidānaṃ. “saddhāpabbajitassa, bhikkhave, kulaputtassa ayamanudhammo hoti — yaṃ rūpe aniccānupassī vihareyya. vedanāya... saññāya... saṅkhāresu... viññāṇe aniccānupassī vihareyya ... pe ... ‘parimuccati dukkhasmā’ti vadāmī”ti. dvādasamaṃ.

Tại Sāvatthī. “Này chư Tỳ khưu, đối với một thiện gia nam tử xuất gia vì lòng tin, điều này là thuận hợp với Chánh Pháp: người ấy nên sống tuỳ quán vô ngả đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào sống tuỳ quán vô ngã đối với sắc, thọ, tưởng, hành, thức  sẽ liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Người nào liễu tri sắc, thọ, tưởng, hành, thức sẽ được giải thoát khỏi sắc, thọ, tưởng, hành, và thức. Người ấy được giải thoát khỏi sanh, già, chết; được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, và não; ta nói rằng người ấy được giải thoát khổ đau.”

Chú thích

Chữ kulaputta có nghĩa là một thanh niên trai trẻ xuất thân từ gia đình gia giáo. Các bản kinh chữ Hán thường dịch là “thiện gia nam tử” hàm ý là một thanh niên có đầy đủ sự giáo dục. Cũng thường viết ngắn là “thiện nam tử” nhưng cắt gọn như vậy đánh mất ý nghĩa “con nhà gia giáo”. Đức Phật dùng từ nầy chỉ cho nhân tuyển tốt nhất cho đời sống tu hành.

Chữ nibbidābahulo có nghĩa là thường sông với thái độ không thích thú hay nhàm chán. Chữ yểm ly được chọn vì đôi khi chữ nhàm chán khiến người ta có ý tưởng mang tính tiêu cực.

Chữ anupassī có nghĩa là người thường suy niệm về (vô thường, khổ não, vô ngã). Ở đây dịch là tuỳ quán hàm ý là dựa trên những gì xẩy ra lấy đó là thiền án để chiêm nghiệm về bản chất vô thường, khổ não, vô ngãl

Đại ý của cả bốn bài kinh nầy đều minh hoạ tiến trình chuyển hoá tâm thức trong sự tu tập. Có nhìn đúng góc cạnh mới hiểu rõ. Có hiểu rõ thì không còn vướng mắc. Có không vướng mắc mới thoát khổ.