Khổ vui vốn là chuyện tất nhiên phải có của kiếp người. Rất ít người nhận ra phần lớn niềm vui, nỗi khổ đến từ cái nhìn thiếu trung thực về tự nhiên. Khi vạn hữu vô thường mà đòi hỏi phải trường tồn thì không thể không đau khổ. Cái khổ, và ngay cả cái vui, đến từ nhận thức thiếu chân xác cuối cùng sẽ dẫn đến thất vọng phiền muộn. Sự an nhiên phải đến từ khả năng chấp nhận bản chất tự nhiên.

Kinh Văn:

 150. sāvatthinidānaṃ. “kismiṃ nu kho, bhikkhave, sati, kiṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhan”ti? bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammā ... pe ... “rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. vedanāya sati ... pe ... saññāya sati... saṅkhāresu sati... viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya uppajjati ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ. taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā”ti? “aniccaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā”ti? “dukkhaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkhan”ti? “no hetaṃ, bhante”. “vedanā ... pe ... saññā... saṅkhārā... viññāṇaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā”ti? “aniccaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vā”ti? “dukkhaṃ, bhante”. “yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ, api nu taṃ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṃ sukhadukkhan”ti? “no hetaṃ, bhante”. “evaṃ passaṃ ... pe ... nāparaṃ itthattāyāti pajānātī”ti. paṭhamaṃ.

Tại Sāvatthī.

"Này chư Tỳ khưu, cảm giác vui khổ nội tại khởi lên khi có điều gì, dựa vào điều gì ?"

"Bạch Đức Thế Tôn, các giáo nghĩa đều y chỉ ở  Thế Tôn ..."

"Này chư Tỳ khưu, khi có sắc, dựa vào sắc mà khởi lên cảm giác vui khổ nội tại. Khi có thọ ... cho đến ... khi có tưởng... khi có hành... khi có thức, dựa vào thức mà khởi lên cảm giác vui khổ nội tại.

Này chư Tỳ khưu, các thầy nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường?"

"Là vô thường, bạch Thế Tôn."

"Cái gì vô thường, thì là khổ hay lạc?"

"Là khổ, bạch Thế Tôn."

"Đối với cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến đổi, liệu  nếu không chấp thủ nó thì có khởi lên cảm giác vui khổ nội tại không?"

"Thưa không, bạch Thế Tôn."

"Tưởng ... hành... thức là thường hay vô thường?"

"Là vô thường, bạch Thế Tôn."

"Cái gì vô thường, thì là khổ hay lạc?"

"Là khổ, bạch Thế Tôn."

"Đối với cái gì vô thường, khổ, chịu sự biến đổi, liệu  nếu không chấp thủ nó thì có khởi lên cảm giác vui khổ nội tại không?"

"Không, thưa Thế Tôn."

"Thấy rõ như vậy ... vị ấy hiểu rằng không còn tiếp tục trạng thái nầy nữa."

Chú thích

Theo Sớ giải, mệnh đề “kiṃ upādāya” có nghĩa là y cứ hay tựa vào cái gì (kiṃ paṭicca). Theo ngài Bodhi thì cụm từ nầy bao hàm hai nghĩa là khổ vui vốn do bản chất của năm uẩn vốn vô thường nên khổ; đồng thời cũng cho chấp thủ năm uẩn nên sanh ra khổ vui.

Cụm từ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ - khổ vui nội tại - chỉ cho sự vui khổ do cái nhìn chủ quan. Cái khổ tự nhiên do bản chất của pháp hữu vi là cái khổ khách quan. Khổ vui nội tại ở đây chỉ cho vui khổ do cái nhìn của mỗi cá nhân. Đây là một trong những chìa khoá quan trọng đối với hành giả