Chánh văn

Buddhānussati, dhammānussati, sanghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati, upasamānussati, maraṇānussati, kāyagatāsati, ānāpānasati cā ti imā dasa anussatiyo nāma.

Mười tùy niệm (Anussati)
Mười pháp niệm gọi là anussati gồm có:

1.    Niệm Phật (buddhānussati)

2.    Niệm Pháp (dhammānussati)

3.    Niệm Tăng (saṅghānussati)

4.    Niệm Giới (sīlānussati)

5.    Niệm Thí (cāgānussati)

6.    Niệm Thiên (devatānussati)

7.    Niệm Niết-bàn (upasamānussati)

8.    Niệm Chết (maraṇānussati)

9.    Niệm Thân (kāyagatāsati)

10.                   Niệm Hơi thở (ānāpānasati)

Chú Thích

Tùy niệm (Anussati) là một các tu thiền định, trong đó hành giả quán niệm lặp đi lặp lại một đối tượng cao quý, hiền thiện (như Đức Phật, Pháp, Tăng, Giới, Thí, Thiên, Niết-bàn, cái chết, thân, hơi thở…).

Thuật ngữ Anussati (Pāli) = anu- (theo sau, lặp lại, tiếp nối) + sati (niệm, chánh niệm, nhớ nghĩ). Nghĩa đen: “sự nhớ nghĩ lại, sự quán niệm lập đi lập lại, sự ghi nhớ liên tục.” Trong Hán Việt, thường dịch là “tùy niệm”, vì chữ tùy gợi nghĩa “theo sau, thuận theo” (tương ứng với tiếp đầu ngữ anu-).

Khác với “Sati” thông thường.  Sati (niệm, chánh niệm): là khả năng tỉnh giác, nhớ biết ngay trong hiện tại. Anussati (tùy niệm): là niệm có đối tượng cụ thể, được lặp lại liên tục, thường là các đối tượng thiện giúp nuôi lớn tín tâm và định tâm. Buddhānussati   “tùy niệm Phật”: thường xuyên nhớ nghĩ và quán tưởng về các phẩm chất của Đức Phật. Maraṇānussati  “tùy niệm sự chết”: nhớ nghĩ rằng cái chết chắc chắn, nhưng thời điểm lại bất định.

1. Niệm Phật (Buddhānussati)

Quán tưởng các đức tính của Đức Phật theo công thức truyền thống:
Iti’pi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadamma-sārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti.

‘Đức Thế Tôn là Bậc Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Ðiều Ngự, Thiên Nhân Sư, Phật Đà, Thế Tôn’

2. Niệm Pháp (Dhammānussati)

Quán tưởng các đức tính của Pháp theo công thức truyền thống:
Svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opanayiko paccattaṃ veditabbo viññūhīti.

‘Chúng ta sẽ có lòng tin vững chắc nơi Giáo Pháp như vầy: “‘Chánh Pháp do Phật

thiện thuyết, thiết thực hiện tiền, vượt ngoài thời gian, đến để chứng nghiệm, hiệu năng hướng thượng, trí giả thân chứng..”

3. Niệm Tăng (Saṅghānussati)

Quán tưởng các đức tính của Tăng theo công thức truyền thống:
“Supaṭipanno bhagavato sāvaka-saṅgho… yadidaṃ cattāri purisayugāni aṭṭha purisa-puggalā… āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā”ti.

“Chư Tăng thánh đệ tử của Đức Thế Tôn là bậc thiện hạnh, trực hạnh, như hạnh, chánh hạnh, gồm bốn đôi tám vị, xứng đáng được tôn quý, cung đón, cúng dường, chấp tay kính lễ, là phước  điền vô thượng trong đời.”

4. Niệm Giới (Sīlānussati)

Quán tưởng về các đức tính thanh tịnh của giới hạnh: trọn vẹn, không lấm tì vết, không rạn nứt.

5. Niệm Thí (Cāgānussati)

Quán tưởng đức tính của lòng rộng rãi, xả tài, và bố thí.

6. Niệm Thiên (Devatānussati)

Quán tưởng công đức của chư Thiên, suy niệm rằng:
“Chư Thiên được sanh vào cảnh giới cao quý nhờ tịnh tín, trì giới, văn kinh thính pháp, xả tài, trí tuệ. Ta cũng có những đức tính này.”

7. Niệm Niết-bàn (Upasamānussati)

Quán tưởng Niết-bàn – trạng thái an tịnh, vắng lặng.

8. Niệm Chết (Maraṇānussati)

Quán tưởng rằng: “Cái chết của ta chắc chắn, thời điểm cái chết thì bất định, và khi chết, phải buông bỏ tất cả.”

9. Niệm Thân (Kāyagatāsati)

Quán tưởng 32 phần của thân thể bất tịnh:

Tóc đầu, tóc thân, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy, thận, tim, gan, ruột non, lá lách, phổi, ruột già, dạ dày, đồ ăn chưa tiêu, phân, óc, mật, đàm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, lệ, hạch, nước miếng, nước mũi, chất nhờn khớp, nước tiểu.

10. Niệm Hơi thở (Ānāpānasati)

Chánh niệm, chú tâm vào sự xúc chạm của hơi thở ra vào, nơi cửa mũi hoặc môi trên – chỗ không khí chạm đến – với sự tỉnh giác khi thở vào và thở ra.
(còn tiếp)
Dưới đây là trích đoạn trong quyển “Toát Yếu A Tỳ Đàm” của Hoà thượng Tuệ Siêu

CHƯƠNG IX.

TOÁT YẾU NGHIỆP XỨ
(KAMMAṬṬHĀNASAṄGAHA)

(3) Mười đề mục tùy niệm (anussati)

Tùy niệm (anussati) là nhớ lại, suy ngẫm, hay niệm liên tục “anussaratī’ti anussati”. Có 10 đề mục niệm là:

1. Niệm Phật (buddhānussati) là niệm tưởng về ân đức của Phật: “Đức Thế Tôn là bậc đáng cúng dường (arahaṃ), bậc chánh biến tri (sammāsambuddho), bậc minh hạnh túc (vijjācaraṇasampanno), bậc thiện thệ (sugato), bậc thế gian giải (lokavidū), bậc vô thượng sĩ (anuttaro), bậc điều ngự trượng phu (purisadammasāratthī), bậc thiên nhơn sư (satthā devamanussānaṃ), bậc giác giả (buddho), bậc tôn quý (bhagavā)”. Hành giả chọn một trong mười ân đức Phật mà mình có cảm hứng và niệm lặp đi lặp lại. Ví dụ: “So bhagavā arahaṃ!... So bhagavā arahaṃ!... So bhagavā arahaṃ!..” Hay “Arahaṃ… Arahaṃ… Arahaṃ…”. Đang lúc niệm, hành giả hình dung ân đức ấy như: “Đức Thế Tôn là bậc xứng đáng được cúng dường bởi ngài đã đoạn trừ phiền não”. Tâm suy niệm như vậy cho đến khi nhập tâm.

2. Niệm Pháp (dhammānussati) là niệm tưởng về ân đức của giáo pháp: “Pháp được khéo thuyết bởi Đức Thế Tôn (svākkhāto bhagavatā dhammo), Pháp thiết thực (sandiṭṭhiko), pháp vượt thời gian (akāliko), pháp đến để thấy (ehipassiko), pháp hướng thượng (opanayiko), pháp tự chứng nghiệm bởi bậc trí (paccattaṃ veditabbo viññūhi)”. Hành giả chọn một trong sáu ân đức pháp mà mình dễ có cảm hứng và niệm lặp đi lặp lại. Ví dụ: “Svākkhāto bhagavatā dhammo! Svākkhāto bhagavatā dhammo! Svākkhāto bhagavatā dhammo!...” Trong lúc niệm, hành giả nghĩ đến “giáo pháp được khéo thuyết vì văn nghĩa đầy đủ, vì đưa đến quả tốt đẹp, vì được tuyên bố chính đáng, vì nêu rõ đạo lộ và cứu cánh”. Hành giả suy niệm cho đến khi nhập tâm…

3. Niệm Tăng (Saṅghānussati) là niệm tưởng về ân đức của chúng tăng, phẩm chất của thánh chúng: “Chúng đệ tử Thế Tôn là bậc thiện hạnh (supatipanno bhagavato sāvakasaṅgho), bậc trực hạnh (ujupaṭipanno), bậc như lý hạnh (ñāyapaṭipanno), bậc chân chánh hạnh (sāmīcipaṭipanno), bậc đáng hiến dâng (āhuneyyo), bậc đáng hiến tặng (pāhuneyyo), bậc đáng hiến cúng (dakkhineyyo), bậc đáng lễ bái (añjalikaraṇīyo), là phước điền vô thượng cho đời (anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa)”. Hành giả có thể chọn một trong chín ân đức Tăng mà mình dễ có cảm hứng và niệm lặp đi lặp lại. Ví dụ: “Supaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ! Supaṭipanno ! Supaṭipanno ! Chúng đệ tử Thế Tôn là bậc thiện hạnh vì các vị ấy đã hành trình đạo lộ tốt đẹp tức là thánh đạo v.v...” Suy niệm cho đến khi nhập tâm.

4. Niệm giới (sīlānussati) là niệm tưởng giới hoàn hảo của mình, không bị tỳ vết, không bị đứt đoạn… Hành giả cảm hứng với giới thanh tịnh.

5. Niệm thí (cāgānussati) là niệm tưởng hạnh thí xả của mình, tâm rộng mở, không bị ô nhiễm bởi keo kiết, bủn xỉn… Hành giả cảm hứng với sự xả tài có nhiều công đức.

6. Niệm thiên (devatānussati) là niệm tưởng các công hạnh của chư thiên nhờ đức tin, giữ giới, nghe pháp, bố thí và trí tuệ mà sanh cõi trời, rồi đối chứng với các công hạnh của mình cũng có đức tin, giữ giới, nghe pháp, bố thí và trí tuệ như chư thiên… Hành giả cảm hứng với công hạnh chư thiên và công hạnh của mình.

7. Niệm tịch tịnh (upasamānussati) là suy niệm đặc tính níp-bàn “lắng yên mọi đau khổ” (sabbadukkhūpasama). Hành giả tiếp tục ghi nhận: “Mọi đau khổ luân hồi xảy ra do ái, mạn, kiến. Níp-bàn lắng yên mọi đau khổ vì níp-bàn tiêu trừ khát ái (pipāsavinayo), nhổ bỏ luyến ái (ālayasamugghāto), đoạn tận tham ái (taṇhakkhayo), dẹp sạch kiêu mạn (maddanimmaddano)…”.

8. Niệm tử (maraṇānussati) là suy ngẫm về sự chết của tất cả chúng sanh gồm cả mình. Hành giả suy ngẫm sự chết có nhiều cách, như “Maraṇaṃ bhavissati sự chết sẽ xảy đến” hoặc “Jīvitindriyaṃ upacchijjissati Mạng sống sẽ chấm dứt”, hoặc “Maraṇantaṃ hi jīvitaṃ chắc chắn mạng sống có kết cuộc là chết” v.v...

9. Thân hành niệm (kāyagatāsati) là niệm ba mươi hai thể trược trong thân. Hành giả ghi nhận trong thân này từ đỉnh đầu đến gót chân chứa đựng 32 thể trược như: tóc (kesā), lông (lomā), móng (nakhā), răng (dantā), da (taco), thịt (maṃsaṃ), gân (nahārū), xương (aṭṭhi), tủy (aṭṭhimiñjaṃ), thận (vakkaṃ), tim (hadayaṃ), gan (yanakaṃ), hoành cách mô (kilomakaṃ), dạ dày (pihakaṃ), phổi (papphāsaṃ), ruột già (antaṃ), ruột non (antagunaṃ), thức ăn mới (udariyaṃ), phẩn (karīsaṃ), óc não (matthaluṅgaṃ), mật (pittaṃ), đàm (semhaṃ), mủ (pubbo), máu (lohitaṃ), mồ hôi (sedo), mỡ (medo), nước mắt (assu), dầu da (vasā), nước miếng (kheḷo), nước mũi (siṅghāṇikā), nước nhờn (lasikā), nước tiểu (muttaṃ).

10. Nhập xuất tức niệm (ānāpānassati) là chú ý theo hơi thở ra vào, gọi tắt là niệm hơi thở. Hành giả tỉnh táo đặt niệm (sati) ở chót mũi, nơi mà hơi thở đi vào đi ra chạm, rồi ghi nhận “đây là hơi thở vào… đây là hơi thở ra”; Khi hơi thở vô dài, vị ấy biết “hơi thở vô dài”, khi hơi thở ra dài, vị ấy biết “hơi thở ra dài”; Khi hơi thở vô ngắn, vị ấy biết “hơi thở vô ngắn”; Khi hơi thở ra ngắn, vị ấy biết “hơi thở ra ngắn”… Nhập xuất tức niệm là đề mục chủ yếu, căn bản được đức Phật dạy cho tu tập, vì hơi thở là thân hành (kāyasaṅkhāra) hiện hữu mọi lúc mọi nơi, ở oai nghi nào cũng tác ý niệm hơi thở được. Niệm hơi thở có thể đắc định được và có thể đắc tuệ đạo quả được.