MÔN HỌC KINH TƯƠNG ƯNG – SAṂYUTTANIKĀYA
Tập III – Chương 42. Tương Ưng Thôn Trưởng- SN 42.12.
Bài 500. ĐỂ HIỂU TRUNG ĐẠO - Kinh Rāsiya (Rāsiyasuttaṃ).
... .
Cực đoan là khuynh hướng cố hữu của chúng sanh. Trung đạo là điều tế nhị khó áp dụng đối với người tu tập. Hai khuynh hướng hưởng thụ dục lạc và khổ hạnh ép xác thường là hai hướng đối lập rõ rệt thường thấy trong cuộc tu. Phải nhận rõ bằng sự phân tích những ưu khuyết điểm của từng khuynh hướng mới thấy được giá trị của Trung Đạo. Hiểu được Trung đạo là nắm được cốt tuỷ của sự tu tập theo Phật Pháp.

Kinh Văn

364. atha kho rāsiyo gāmaṇi yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ekamantaṃ nisinno kho rāsiyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca — “sutaṃ metaṃ, bhante, ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti {upakkosati upavadatīti (dī. ni. 1.381)} . ye te, bhante, evamāhaṃsu — ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti, kacci te, bhante, bhagavato vuttavādino, na ca bhagavantaṃ abhūtena abbhācikkhanti, dhammassa cānudhammaṃ byākaronti, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṃ ṭhānaṃ āgacchatī”ti? “ye te, gāmaṇi, evamāhaṃsu — ‘samaṇo gotamo sabbaṃ tapaṃ garahati, sabbaṃ tapassiṃ lūkhajīviṃ ekaṃsena upavadati upakkosatī’ti, na me te vuttavādino, abbhācikkhanti ca pana maṃ te asatā tucchā abhūtena”.

“dveme, gāmaṇi, antā pabbajitena na sevitabbā — yo cāyaṃ kāmesu kāmasukhallikānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito, yo cāyaṃ attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito. ete te, gāmaṇi, ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā — cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati. katamā ca sā, gāmaṇi, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā — cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati? ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ — sammādiṭṭhi ... pe ... sammāsamādhi. ayaṃ kho sā, gāmaṇi, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā — cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati.

“tayo kho me, gāmaṇi, kāmabhogino santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. katame tayo? idha, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati, sāhasena adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena na attānaṃ sukheti na pīṇeti na saṃvibhajati na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena. adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena. adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti.

“idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi. dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi. dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati, sāhasenapi asāhasenapi. dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti.

“idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. te ca bhoge gadhito {gathito (sī.)} mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. idha pana, gāmaṇi, ekacco kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena. dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi gārayho. katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. na attānaṃ sukheti na pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi gārayho, ekena ṭhānena pāsaṃso. katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi gārayho, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī adhammena bhoge pariyesati sāhasena, adhammena bhoge pariyesitvā sāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena gārayho, dvīhi ṭhānehi pāsaṃso. katamena ekena ṭhānena gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā ekena ṭhānena gārayho. katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī, iminā ekena ṭhānena gārayho, imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena pāsaṃso, tīhi ṭhānehi gārayho. katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. na attānaṃ sukheti, na pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī iminā ekena ṭhānena pāsaṃso, imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, dvīhi ṭhānehi gārayho. katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, imehi dvīhi ṭhānehi gārayho.

 “tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammādhammena bhoge pariyesati sāhasenapi asāhasenapi, dhammādhammena bhoge pariyesitvā sāhasenapi asāhasenapi attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. katamehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso. katamena ekena ṭhānena gārayho? adhammena bhoge pariyesati sāhasenāti, iminā ekena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena, na attānaṃ sukheti, na pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī ekena ṭhānena pāsaṃso, dvīhi ṭhānehi gārayho. katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? na attānaṃ sukheti, na pīṇetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī iminā ekena ṭhānena pāsaṃso, imehi dvīhi ṭhānehi gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti, na saṃvibhajati, na puññāni karoti. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. katamena ekena ṭhānena gārayho? na saṃvibhajati, na puññāni karotīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti, te ca bhoge gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī tīhi ṭhānehi pāsaṃso, ekena ṭhānena gārayho. katamehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso. katamena ekena ṭhānena gārayho? te ca bhoge gadhito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjatīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi tīhi ṭhānehi pāsaṃso, iminā ekena ṭhānena gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ kāmabhogī dhammena bhoge pariyesati asāhasena, dhammena bhoge pariyesitvā asāhasena attānaṃ sukheti pīṇeti saṃvibhajati puññāni karoti. te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī catūhi ṭhānehi pāsaṃso. katamehi catūhi ṭhānehi pāsaṃso? dhammena bhoge pariyesati asāhasenāti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. attānaṃ sukheti pīṇetīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. saṃvibhajati puññāni karotīti, iminā tatiyena ṭhānena pāsaṃso. te ca bhoge agadhito amucchito anajjhopanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjatīti, iminā catutthena ṭhānena pāsaṃso. ayaṃ, gāmaṇi, kāmabhogī imehi catūhi ṭhānehi pāsaṃso.

“tayome, gāmaṇi, tapassino lūkhajīvino santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. katame tayo? idha, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti — ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyyan’ti. so attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ nādhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti.

“idha pana, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti — ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyyan’ti. so attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchati, uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti.

“idha pana, gāmaṇi, ekacco tapassī lūkhajīvī saddhā agārasmā anagāriyaṃ pabbajito hoti — ‘appeva nāma kusalaṃ dhammaṃ adhigaccheyyaṃ, appeva nāma uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikareyyan’ti. so attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ nādhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī tīhi ṭhānehi gārayho. katamehi tīhi ṭhānehi gārayho? attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. kusalañca dhammaṃ nādhigacchatīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikarotīti, iminā tatiyena ṭhānena gārayho. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī, imehi tīhi ṭhānehi gārayho.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikaroti. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī dvīhi ṭhānehi gārayho, ekena ṭhānena pāsaṃso. katamehi dvīhi ṭhānehi gārayho? attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā paṭhamena ṭhānena gārayho. uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ na sacchikarotīti, iminā dutiyena ṭhānena gārayho. katamena ekena ṭhānena pāsaṃso? kusalañhi kho dhammaṃ adhigacchatīti, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī imehi dvīhi ṭhānehi gārayho, iminā ekena ṭhānena pāsaṃso.

“tatra, gāmaṇi, yvāyaṃ tapassī lūkhajīvī attānaṃ ātāpeti paritāpeti, kusalañca dhammaṃ adhigacchati, uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikaroti. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī ekena ṭhānena gārayho, dvīhi ṭhānehi pāsaṃso. katamena ekena ṭhānena gārayho? attānaṃ ātāpeti paritāpetīti, iminā ekena ṭhānena gārayho. katamehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso? kusalañca dhammaṃ adhigacchatīti, iminā paṭhamena ṭhānena pāsaṃso. uttari ca manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ sacchikarotīti, iminā dutiyena ṭhānena pāsaṃso. ayaṃ, gāmaṇi, tapassī lūkhajīvī iminā ekena ṭhānena gārayho, imehi dvīhi ṭhānehi pāsaṃso.

“tisso imā, gāmaṇi, sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. katamā tisso? yaṃ ratto rāgādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. rāge pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. yaṃ duṭṭho dosādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. dose pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. yaṃ mūḷho mohādhikaraṇaṃ attabyābādhāyapi ceteti, parabyābādhāyapi ceteti, ubhayabyābādhāyapi ceteti. mohe pahīne nevattabyābādhāya ceteti, na parabyābādhāya ceteti, na ubhayabyābādhāya ceteti. sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhi. imā kho, gāmaṇi, tisso sandiṭṭhikā nijjarā akālikā ehipassikā opaneyyikā paccattaṃ veditabbā viññūhī”ti.

evaṃ vutte, rāsiyo gāmaṇi bhagavantaṃ etadavoca — “abhikkantaṃ, bhante ... pe ... upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatan”ti. dvādasamaṃ.

Bấy giờ, thôn trưởng Rāsiya đến gần Thế Tôn, đảnh lễ, rồi ngồi xuống một bên và thưa rằng:
“Bạch Thế Tôn, con có nghe người ta nói: ‘Sa-môn Gotama chỉ trích tất cả các hạnh khổ hạnh; Ngài hoàn toàn chê bai và hủy báng bất cứ ai sống đời khắc khổ.’ Những người nói như vậy, bạch Thế Tôn, có phải là nói đúng lời Thế Tôn, không xuyên tạc lời Thế Tôn chăng? Họ có giải thích đúng theo Chánh Pháp, để không ai có thể tìm thấy chỗ chê trách trong lời nói ấy chăng?”
“Này thôn trưởng, những ai nói như thế thì không nói đúng lời Ta, mà đã xuyên tạc Ta bằng những điều hư vọng và sai sự thật.

[I. Con đường trung đạo]

“Này thôn trưởng, có hai cực đoan mà một người đã xuất gia, từ bỏ gia đình, không nên tu tập:

• Một là sự theo đuổi hạnh phúc trong các dục lạc giác quan: thấp hèn, phàm tục, thuộc về kẻ phàm phu, không xứng, vô ích.
• Hai là sự theo đuổi khổ hạnh ép xác: đau khổ, không xứng, vô ích.

Tránh xa cả hai cực đoan này, Như Lai đã giác ngộ Trung đạo, con đường đưa đến thấy biết, đưa đến trí tuệ, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.

Và Trung đạo ấy mà Như Lai đã giác ngộ, chính là Thánh đạo Tám ngành cao quý: tức là chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Đây chính là Trung đạo mà Như Lai đã giác ngộ, con đường đưa đến thấy biết, đưa đến trí tuệ, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.”

[II. Các hạng người sống trong dục lạc]

“Này thôn trưởng, có ba hạng người hưởng thụ dục lạc tồn tại ở đời. Thế nào là ba?
Ở đây, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản phi pháp, bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, cũng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản phi pháp, bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, nhưng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản phi pháp, bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, và có chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, cả bằng bạo lực lẫn không bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, cũng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, cả bằng bạo lực lẫn không bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, nhưng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, cả bằng bạo lực lẫn không bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, và có chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản hợp pháp, không bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, cũng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản hợp pháp, không bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, nhưng không chia sẻ và làm các công đức.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản hợp pháp, không bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, và có chia sẻ và làm các công đức. Nhưng người ấy sử dụng tài sản trong sự trói buộc, say đắm, mù quáng chìm đắm trong đó, không thấy sự nguy hiểm trong đó, không hiểu biết sự thoát ly.

Lại nữa, này thôn trưởng, một người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản hợp pháp, không bằng bạo lực. Khi đã làm như vậy, người ấy có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, và có chia sẻ và làm các công đức. Và người ấy sử dụng tài sản mà không bị trói buộc, không say đắm, không mù quáng chìm đắm, thấy rõ sự nguy hiểm, hiểu biết sự thoát ly.

Trong trường hợp này, này thôn trưởng, người hưởng thụ dục lạc tìm kiếm tài sản phi pháp, bằng bạo lực, và không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, cũng không chia sẻ và làm công đức — có thể bị chỉ trích trên ba phương diện. Trên những phương diện nào?

• “Người ấy tìm tài sản phi pháp, bằng bạo lực”: đây là phương diện thứ nhất để bị chỉ trích.
• “Người ấy không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ”: đây là phương diện thứ hai.
• “Người ấy không chia sẻ và làm các công đức”: đây là phương diện thứ ba.

Người tìm tài sản phi pháp, bằng bạo lực, có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ nhưng không chia sẻ và làm công đức — có thể bị chỉ trích trên hai phương diện và được khen ngợi trên một phương diện.

Người tìm tài sản phi pháp, bằng bạo lực, có làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, và có chia sẻ và làm công đức — có thể bị chỉ trích trên một phương diện và được khen ngợi trên hai phương diện.

Người tìm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, cả bằng bạo lực và không bạo lực, nhưng không làm cho mình hạnh phúc và vui vẻ, cũng không chia sẻ và làm công đức — có thể được khen trên một phương diện (tìm hợp pháp), nhưng bị chỉ trích trên ba phương diện (tìm phi pháp, không tự hưởng, không chia sẻ).

Người tìm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, có hưởng thụ nhưng không chia sẻ — được khen trên hai phương diện (tìm hợp pháp, hưởng thụ), bị chỉ trích trên hai phương diện (tìm phi pháp, không chia sẻ).

Người tìm tài sản cả hợp pháp lẫn phi pháp, có hưởng thụ, có chia sẻ — được khen trên ba phương diện, bị chỉ trích trên một phương diện.

Người tìm tài sản hợp pháp, không bạo lực, nhưng không tự hưởng, không chia sẻ — được khen trên một phương diện (tìm hợp pháp), bị chỉ trích trên hai phương diện (không tự hưởng, không chia sẻ).

Người tìm tài sản hợp pháp, có tự hưởng nhưng không chia sẻ — được khen trên hai phương diện, bị chỉ trích trên một phương diện.

Người tìm tài sản hợp pháp, có tự hưởng, có chia sẻ, nhưng dùng tài sản trong sự trói buộc, say đắm, mù quáng chìm đắm, không thấy nguy hiểm, không hiểu thoát ly — được khen trên ba phương diện, bị chỉ trích trên một phương diện.

Người tìm tài sản hợp pháp, có tự hưởng, có chia sẻ, và sử dụng tài sản mà không bị trói buộc, không say đắm, không mù quáng, thấy rõ nguy hiểm, hiểu thoát ly — được khen trên bốn phương diện.

[IV. Các hạng khổ hạnh sống khắc khổ]
“Này thôn trưởng, có ba loại sa-môn sống đời khắc khổ tồn tại ở đời. Thế nào là ba?

Ở đây, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ đã xuất gia ra khỏi gia đình, sống không nhà vì lòng tin, với suy nghĩ: ‘Có lẽ ta sẽ đạt được một pháp thiện; có lẽ ta sẽ chứng được một sự siêu nhân, một thắng trí trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh.’ Người ấy tự hành hạ, tự dày vò mình, nhưng không đạt được pháp thiện cũng không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh.

(Lại nữa, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ đã xuất gia ra khỏi gia đình, sống không nhà vì lòng tin… Người ấy tự hành hạ, tự dày vò mình, và có đạt được pháp thiện, nhưng không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh.

Lại nữa, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ đã xuất gia ra khỏi gia đình, sống không nhà vì lòng tin… Người ấy tự hành hạ, tự dày vò mình, có đạt được pháp thiện, và có chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh.

V. Những điểm đáng khen chê đối với ba hạng khổ hạnh

Trong trường hợp này, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ, tự hành hạ, tự dày vò mình, nhưng không đạt được pháp thiện, cũng không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh — người ấy có thể bị chỉ trích trên ba phương diện.
Ba phương diện nào?

• “Người ấy tự hành hạ, tự dày vò mình”: đây là phương diện thứ nhất để chỉ trích.
• “Người ấy không đạt được pháp thiện”: đây là phương diện thứ hai để chỉ trích.
• “Người ấy không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh”: đây là phương diện thứ ba để chỉ trích.

Trong trường hợp này, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ, tự hành hạ, tự dày vò mình, và có đạt được pháp thiện, nhưng không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh — người ấy có thể bị chỉ trích trên hai phương diện, và được khen ngợi trên một phương diện.

• Hai phương diện bị chỉ trích: (i) tự hành hạ, dày vò mình; (ii) không chứng được sự siêu nhân trong tri kiến.
• Một phương diện được khen ngợi: (i) có đạt được pháp thiện.

Trong trường hợp này, này thôn trưởng, một sa-môn sống khắc khổ, tự hành hạ, dày vò mình, có đạt được pháp thiện, và có chứng được sự siêu nhân trong tri kiến, xứng đáng bậc Thánh — người ấy có thể bị chỉ trích trên một phương diện, và được khen ngợi trên hai phương diện.

• Một phương diện bị chỉ trích: (i) tự hành hạ, dày vò mình.
• Hai phương diện được khen ngợi: (i) có đạt được pháp thiện; (ii) có chứng được sự siêu nhân trong tri kiến.

[VI. Ba loại “sự bào mòn” (khaya) có thể thấy ngay]
“Này thôn trưởng, có ba loại sự bào mòn (khaya) có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, thích hợp, được người trí tự mình chứng nghiệm. Thế nào là ba?

Một người bị tham ái chi phối, và do tham ái mà người ấy có ý định gây khổ cho chính mình, gây khổ cho người khác, gây khổ cho cả hai. Khi tham ái được đoạn tận, người ấy không còn ý định gây khổ cho chính mình, cho người khác, hay cho cả hai. Sự bào mòn này có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, thích hợp, được người trí tự mình chứng nghiệm.

Một người bị sân hận chi phối, và do sân hận mà người ấy có ý định gây khổ cho chính mình, gây khổ cho người khác, gây khổ cho cả hai. Khi sân hận được đoạn tận, người ấy không còn ý định gây khổ cho chính mình, cho người khác, hay cho cả hai. Sự bào mòn này có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, thích hợp, được người trí tự mình chứng nghiệm.

Một người bị si mê chi phối, và do si mê mà người ấy có ý định gây khổ cho chính mình, gây khổ cho người khác, gây khổ cho cả hai. Khi si mê được đoạn tận, người ấy không còn ý định gây khổ cho chính mình, cho người khác, hay cho cả hai. Sự bào mòn này có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, thích hợp, được người trí tự mình chứng nghiệm.

Đây là ba loại sự bào mòn có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, thích hợp, được người trí tự mình chứng nghiệm.”

Khi điều này được nói ra, thôn trưởng Rāsiya bạch Thế Tôn:
“Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! … Từ nay xin Thế Tôn nhận biết con là một cư sĩ trọn đồi quy ngưỡng.”

Chú Thích

 Rāsiya không phải là tên thật của thôn trưởng mà do chư vị a xà lê kết tập đặt để phân biệt các tôn trưởng.  Rāsiya có nghĩa là phân loại hay phân nhóm như nội dung bài kinh.

Vì bài kinh dài cần một bản tổng lược để dể nhớ và nắm bắt ý nghĩa

II. Các hạng người sống trong dục lạc
có đến mười loại phân biệt theo cách tìm cầu của cải và cách sử dụng:

1.    Tìm của cải phi pháp, bằng bạo lực; không hưởng thụ, không chia sẻ, không làm phước.

2.    Tìm của cải phi pháp; có hưởng thụ nhưng không chia sẻ, không làm phước.

3.    Tìm của cải phi pháp; có hưởng thụ, có chia sẻ, có làm phước.

4.    Tìm của cải cả hợp pháp lẫn phi pháp; không hưởng thụ, không chia sẻ, không làm phước.

5.    Tìm của cải cả hợp pháp lẫn phi pháp; có hưởng thụ, nhưng không chia sẻ, không làm phước.

6.    Tìm của cải cả hợp pháp lẫn phi pháp; có hưởng thụ, có chia sẻ, có làm phước.

7.    Tìm của cải hợp pháp, không bạo lực; không hưởng thụ, không chia sẻ, không làm phước.

8.    Tìm của cải hợp pháp; có hưởng thụ, nhưng không chia sẻ, không làm phước.

9.    Tìm của cải hợp pháp; có hưởng thụ, có chia sẻ, có làm phước, nhưng dính mắc, si mê, đắm chìm, không thấy nguy hiểm, không biết lối thoát.

10.                       Tìm của cải hợp pháp; có hưởng thụ, có chia sẻ, có làm phước, và không dính mắc, không si mê, không đắm chìm, thấy rõ nguy hiểm và biết lối thoát.

III. Phân tích khen chê

Từng loại người trong 10 hạng kể trên được Đức Phật phân tích:

• Có loại chỉ bị chê trách,
• Có loại vừa bị chê vừa được khen,
• Có loại vừa khen nhiều hơn chê,
• Và cao nhất là loại thứ 10 – được khen hoàn toàn trên cả bốn phương diện: tìm của cải hợp pháp, có hưởng thụ, có chia sẻ phước thiện, và không dính mắc vào của cải.

IV. Các hạng khổ hạnh

có ba hạng người khổ hạnh ở đời:

1.    Người tu khổ hạnh, tự hành hạ mình, nhưng không đạt thiện pháp, không chứng được pháp siêu nhân.

2.    Người tu khổ hạnh, tự hành hạ mình, có đạt thiện pháp nhưng không chứng được pháp siêu nhân.

3.    Người tu khổ hạnh, tự hành hạ mình, có đạt thiện pháp và chứng được pháp siêu nhân.

Cả ba hạng này, cũng có loại chỉ đáng chê trách, có loại vừa khen vừa chê, và có loại tuy còn tự hành hạ mình nhưng đã đạt thiện pháp, chứng được thắng trí.”

V. Ba loại “sự bào mòn ” (khaya) có thể thấy ngay

có ba loại sự bào mòn (khaya) có thể thấy ngay trong đời này, tức thì, mời gọi đến để thấy, áp dụng được, người trí tự mình chứng nghiệm:

1.    Khi còn tham ái, người ấy có ý định làm hại mình, hại người, hại cả hai. Khi tham ái đoạn tận, người ấy không còn ý định làm hại nữa.

2.    Khi còn sân hận, người ấy có ý định làm hại mình, hại người, hại cả hai. Khi sân hận đoạn tận, người ấy không còn ý định làm hại nữa.

3.    Khi còn si mê, người ấy có ý định làm hại mình, hại người, hại cả hai. Khi si mê đoạn tận, người ấy không còn ý định làm hại nữa.

Đó là ba loại bào mòn có thể thấy ngay, tức thì, mời gọi đến để thấy, áp dụng được, người trí tự chứng nghiệm.”

Đức Phật phân tích một cách hệ thống: tìm tài sản → cách hưởng thụ → chia sẻ hay không → thái độ đối với tài sản.

Mỗi hạng người được chỉ rõ: đáng chê trách ở đâu, đáng khen ngợi ở đâu.

Cao nhất là hạng (10): tài sản hợp pháp, có tự hưởng thụ, biết chia sẻ phước thiện, và không dính mắc.

Sớ Giải

364. dvādasame rāsiyoti rāsiṃ katvā pañhassa pucchitattā rāsiyoti evaṃ dhammasaṅgāhakattherehi gahitanāmo. tapassinti tapanissitakaṃ. lūkhajīvinti lūkhajīvikaṃ. antāti koṭṭhāsā. gāmoti gāmmo. gammotipi pāṭho, gāmavāsīnaṃ dhammoti attho. attakilamathānuyogoti attano kilamathānuyogo, sarīradukkhakaraṇanti attho. ♦ kasmā panettha kāmasukhallikānuyogo gahito, kasmā attakilamathānuyogo, kasmā majjhimā paṭipadāti? kāmasukhallikānuyogo tāva kāmabhogīnaṃ dassanatthaṃ gahito, attakilamathānuyogo tapanissitakānaṃ, majjhimā paṭipadā tiṇṇaṃ nijjaravatthūnaṃ dassanatthaṃ gahitā. kiṃ etesaṃ dassane payojananti? ime dve ante pahāya tathāgato majjhimāya paṭipadāya sammāsambodhiṃ patto. so kāmabhoginopi na sabbe garahati na pasaṃsati, tapanissitakepi na sabbe garahati na pasaṃsati, garahitabbayuttakeyeva garahati, pasaṃsitabbayuttake pasaṃsatīti imassatthassa pakāsanaṃ etesaṃ dassane payojananti veditabbaṃ. ♦ idāni tamatthaṃ pakāsento tayo khome, gāmaṇi, kāmabhoginotiādimāha. tattha sāhasenāti sāhasikakammena. na saṃvibhajatīti mittasahāyasandiṭṭhasambhattānaṃ saṃvibhāgaṃ na karoti. na puññāni karotīti anāgatabhavassa paccayabhūtāni puññāni na karoti. dhammādhammenāti dhammena ca adhammena ca. ṭhānehīti kāraṇehi. sacchikarotīti kathaṃ attānaṃ ātāpento paritāpento sacchikaroti? caturaṅgavīriyavasena ca dhutaṅgavasena ca. tisso sandiṭṭhikā nijjarāti ettha ekopi maggo tiṇṇaṃ kilesānaṃ nijjaraṇatāya tisso nijjarāti vuttoti.

364. Dvādasame rāsiyoti — trong bài kinh thứ mười hai, vì được hỏi bằng cách “xếp thành từng rãsi (từng nhóm, từng loại)” các hạng người, nên các Trưởng lão kết tập Kinh tạng đã đặt tên là Rāsiya.

• Tapassinti = “tapanissitakaṃ”: người nương vào sự thiêu đốt (tự hành xác, khổ hạnh).
• Lūkhajīvinti = “lūkhajīvikaṃ”: người sống đời khắc khổ.
• Antāti = các phần, các hạng mục.
• Gāmoti = thuộc về làng, của cư sĩ.
• Gammotipi pāṭho = cũng có bản chép là “gammo”, nghĩa là “giáo pháp dành cho cư dân trong làng.”
• Attakilamathānuyogoti = sự theo đuổi khổ hạnh tự hành hạ thân mình, nghĩa là làm cho thân chịu đau khổ.

Vì sao trong kinh nêu ba điều:

1.    Kāmasukhallikānuyoga (sự theo đuổi dục lạc ngũ trần),

2.    Attakilamathānuyoga (sự khổ hạnh hành hạ thân xác),

3.    Majjhimā paṭipadā (con đường Trung đạo)?

• Sự theo đuổi dục lạc được nêu ra để chỉ cho hạng hưởng thụ ngũ dục (kāmabhogī).
• Sự khổ hạnh tự hành hạ được nêu ra để chỉ cho hạng khổ hạnh ép xác (tapanissitakā).
• Trung đạo được nêu ra để chỉ cho ba loại “sự hao mòn” (nijjaravatthu) tức là tham, sân, si, được đoạn trừ.

Ý nghĩa ở đây: Bỏ qua hai cực đoan, Như Lai đã chứng được Vô thượng Bồ-đề nhờ Trung đạo. Do vậy, Ngài không phải chê trách tất cả người hưởng dục, cũng không phải chê trách tất cả người khổ hạnh ép xác, mà chỉ chê trách những gì đáng chê, và chỉ khen ngợi những gì đáng khen. Đây là mục đích khi đưa ra sự phân loại ấy.

Giải thích các chi tiết trong đoạn kinh

• Tayo khome gāmaṇi kāmabhoginoti (“Này thôn trưởng, có ba hạng người hưởng thụ dục lạc…”):
  • Sāhasenāti = bằng hành động hung bạo, cưỡng đoạt.
  • Na saṃvibhajatīti = không chia sẻ với bạn bè, thân thuộc, hay người đồng hội.
  • Na puññāni karotīti = không tạo các công đức, vốn là nhân duyên cho đời sau.
  • Dhammādhammenāti = bằng cả pháp (hợp pháp) và phi pháp.
  • Ṭhānehīti = bằng các phương tiện, các nguyên nhân.
  • Sacchikarotīti = làm thế nào mà chứng đạt (tức tự hành hạ, nung đốt thân tâm)? Chính là nhờ nỗ lực bốn phần (caturaṅgavīriya) và các hạnh đầu-đà (dhutaṅga).
• Tisso sandiṭṭhikā nijjarāti = có ba sự bào mòn (tẩy trừ) có thể thấy ngay trong hiện tại. Ở đây, thật ra chỉ có một con đường (magga), nhưng bởi vì nó làm cho ba căn bất thiện (tham, sân, si) bị hao mòn, nên gọi là “ba loại hao mòn.”

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

XII. Ràsiya (S.iv,330)

1) ...

2) Một thời thôn trưởng Ràsiya đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên.

3) Ngồi một bên, thôn trưởng Ràsiya bạch Thế Tôn:

-- Con có nghe rằng Sa-môn Gotama chỉ trích tất cả khổ hạnh, bài bác, chống báng hoàn toàn mọi người sống khổ hạnh, mọi lối sống khắc khổ. Những người nói như vậy, bạch Thế Tôn, không biết có nói đúng với lời Thế Tôn, không xuyên tạc Thế Tôn với điều không thực, trả lời thuận pháp, đúng pháp, và không một ai nói lời tương ứng đúng pháp có lý do để chỉ trích?

-- Này Thôn trưởng, những ai đã nói như sau: "Sa-môn Gotama chỉ trích tất cả khổ hạnh, bài bác, chống báng hoàn toàn mọi lối sống khắc khổ"; họ nói không đúng lời Ta nói, họ xuyên tạc Ta với điều không thật, với điều không chơn chánh.

I

4) Có hai cực đoan mà người xuất gia không nên thực hành: Một là say đắm dục lạc đối với các dục vọng hạ liệt, đê tiện, phàm phu, không xứng Thánh hạnh, không liên hệ đến mục đích. Hai là hành hạ tự thân, khổ đau, không xứng bậc Thánh, không liên hệ đến mục đích. Từ bỏ hai cực đoan này là con đường trung đạo, đã được Như Lai giác ngộ, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.

5) Thế nào là con đường trung đạo ấy, này Thôn trưởng, đã được Như Lai giác ngộ, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn? Ðây là con đường Thánh đạo Tám ngành, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Ðây là con đường trung đạo, này Thôn trưởng, được Như Lai giác ngộ, tác thành mắt, tác thành trí, đưa đến an tịnh, thắng trí, giác ngộ, Niết-bàn.

II

6) Này Thôn trưởng, có ba hạng người hưởng thọ vật dục có mặt ở trong đời. Thế nào là ba?

II.(i)

7) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(ii)

8) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(iii)

9) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức.

II.(iv)

10) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(v)

11) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(vi)

12) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ, làm các công đức.

II.(vii)

13) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp, không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(viii)

14) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản một cách hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức.

II.(ix)

15) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ, và làm các công đức. Nhưng người ấy hưởng thọ với tâm tham trước, đắm say, phạm tội, không thấy sự nguy hiểm, không với trí tuệ xuất ly.

II.(x)

16) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức. Nhưng người ấy hưởng thọ với tâm không tham trước, không say đắm, không phạm tội, thấy sự nguy hiểm và với trí huệ xuất ly.

III

III.(i)

17) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về ba phương diện bị chỉ trích. Về ba phương diện nào bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không vui sướng, không hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện thứ ba này, người ấy bị chỉ trích.

Này Thôn trưởng, người hưởng thọ vật dục này về ba phương diện bị chỉ trích.

III.(ii)

18) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, nhưng không san sẻ, không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện bị chỉ trích, về một phương diện được tán thán. Về hai phương diện gì bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích. Về một phương diện gì người ấy được tán thán? Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện này, người ấy được tán thán.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện bị chỉ trích, về một phương diện được tán thán.

III.(iii)

19) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui vẻ, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện bị chỉ trích, về hai phương diện được tán thán. Về một phương diện gì người ấy bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, về phương diện này, người ấy bị chỉ trích. Về phương diện gì người ấy được tán thán? Người ấy tự mình vui vẻ, hoan hỷ, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy san sẻ và làm các công đức, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện bị chỉ trích, về hai phương diện được tán thán.

III.(iv)

20) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện được tán thán, về ba phương diện bị chỉ trích. Một phương diện gì được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản một cách hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện này, người ấy được tán thán. Về ba phương diện nào người ấy bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản một cách phi pháp và dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không tự mình vui sướng, không hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện thứ ba này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện được tán thán, về ba phương diện bị chỉ trích.

III.(v)

21) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản một cách hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, tự mình vui sướng, hoan hỷ, nhưng không san sẻ, không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện được tán thán, về hai phương diện bị chỉ trích. Về hai phương diện nào người ấy được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán. Về hai phương diện nào người ấy bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện được tán thán, về hai phương diện bị chỉ trích.

III.(vi)

22) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và phi pháp, dùng sức mạnh và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về ba phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích. Về ba phương diện nào được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán. Người ấy san sẻ và làm các công đức, về phương diện thứ ba này, người ấy được tán thán. Thế nào là một phương diện người ấy bị chỉ trích? Người ấy tìm cầu tài sản phi pháp và dùng sức mạnh, về một phương diện này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về ba phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích.

III.(vii)

23) Ở đây, có người hưởng thọ vật dục, này Thôn trưởng, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy không tự mình vui sướng, hoan hỷ, không san sẻ và không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện được tán thán, về hai phương diện bị chỉ trích. Về một phương diện nào được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện này, người ấy được tán thán. Về hai phương diện nào người ấy bị chỉ trích? Người ấy không tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về một phương diện được tán thán, về hai phương diện bị chỉ trích.

III.(viii)

24) Ở đây, có người hưởng thọ vật dục, này Thôn trưởng, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, không san sẻ, không làm các công đức. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích. Về hai phương diện nào người ấy được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán. Về một phương diện nào người ấy bị chỉ trích? Người ấy không san sẻ, không làm các công đức, về phương diện này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về hai phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích.

III.(xi)

25) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức. Người ấy hưởng thọ các tài sản một cách tham trước, say đắm, phạm tội, không thấy sự nguy hiểm, với trí tuệ không xuất ly. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về ba phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích. Về ba phương diện nào người ấy được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán. Người ấy san sẻ và làm các công đức, về phương diện thứ ba này, người ấy được tán thán. Về một phương diện nào người ấy bị chỉ trích? Người ấy hưởng thọ các tài sản ấy với tâm tham trước, say đắm, phạm tội, không thấy sự nguy hiểm, với trí tuệ không xuất ly, về phương diện này, người ấy bị chỉ trích.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về ba phương diện được tán thán, về một phương diện bị chỉ trích.

III.(x)

26) Ở đây, này Thôn trưởng, có người hưởng thọ vật dục, tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh. Sau khi tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, san sẻ và làm các công đức. Người ấy hưởng thọ các tài sản ấy, không có tham trước, không có say đắm, không có phạm tội, thấy sự nguy hiểm và với trí tuệ xuất ly. Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về bốn phương diện được tán thán. Về bốn phương diện nào được tán thán? Người ấy tìm cầu tài sản hợp pháp và không dùng sức mạnh, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy tự mình vui sướng, hoan hỷ, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán. Người ấy san sẻ và làm các công đức, về phương diện thứ ba này, người ấy được tán thán. Người ấy hưởng thọ tài sản ấy không có tham trước, không có say đắm, không có phạm tội, thấy sự nguy hiểm và với trí tuệ xuất ly, về phương diện thứ tư này, người ấy được tán thán.

Người hưởng thọ vật dục này, này Thôn trưởng, về bốn phương diện được tán thán.

IV

IV.(i)

27) Này Thôn trưởng, có ba hạng người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, có mặt hiện sống ở đời.

28) Này Thôn trưởng, có hạng người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, do lòng tin đã xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Vị ấy nghĩ rằng: "Mong rằng ta chứng được thiện pháp; mong rằng ta chứng ngộ các Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh!". Vị ấy tự mình hành xác, hành khổ, nhưng không chứng được thiện pháp nào; không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh nào.

IV.(ii)

29) Ở đây, này Thôn trưởng, có người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, vì lòng tin xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, nghĩ rằng: "Mong rằng ta chứng được thiện pháp ; mong rằng ta chứng ngộ các Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh!". Người ấy tự mình hành xác, hành khổ, chứng được thiện pháp; nhưng không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh.

IV.(iii)

30) Ở đây, này Thôn trưởng, có người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, vì lòng tin xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình, nghĩ rằng: "Mong rằng ta chứng được thiện pháp ; mong rằng ta chứng ngộ các Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh!" Người ấy tự mình hành xác, hành khổ, chứng được thiện pháp; chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh.

V

V.(i)

31) Ở đây, này Thôn trưởng, có người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, tự mình hành xác, hành khổ, không chứng được thiện pháp; không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh. Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này, này Thôn trưởng, về ba phương diện bị chỉ trích. Thế nào là về ba phương diện bị chỉ trích? Người ấy tự mình hành xác, hành khổ, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không chứng đắc thiện pháp, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh, về phương diện thứ ba này, người ấy bị chỉ trích.

Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này, này Thôn trưởng, về ba phương diện này bị chỉ trích.

V.(ii)

32) Ở đây, này Thôn trưởng, có người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, tự mình hành xác, hành khổ, chứng được thiện pháp, nhưng không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh. Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này, này Thôn trưởng, về hai phương diện bị chỉ trích, về một phương diện được tán thán. Thế nào là về hai phương diện người ấy bị chỉ trích? Người ấy tự mình hành xác, hành khổ, về phương diện thứ nhất này, người ấy bị chỉ trích. Người ấy không chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh, về phương diện thứ hai này, người ấy bị chỉ trích. Thế nào là về một phương diện người ấy được tán thán? Người ấy chứng được thiện pháp, về phương diện này, người ấy được tán thán.

Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này, này Thôn trưởng, về hai phương diện bị chỉ trích, về một phương diện được tán thán.

V.(iii)

33) Ở đây, này Thôn trưởng, có người tu khổ hạnh, sống khắc khổ, tự mình hành xác, hành khổ, chứng được thiện pháp, và chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh. Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này về một phương diện bị chỉ trích, về hai phương diện được tán thán. Về một phương diện nào bị chỉ trích? Người ấy tự mình hành xác, hành khổ, về phương diện này, người ấy bị chỉ trích. Về hai phương diện nào người ấy được tán thán? Người ấy chứng được thiện pháp, về phương diện thứ nhất này, người ấy được tán thán. Người ấy chứng ngộ Thượng nhân pháp, tri kiến thù thắng xứng đáng bậc Thánh, về phương diện thứ hai này, người ấy được tán thán.

Người tu khổ hạnh, sống khắc khổ này, này Thôn trưởng, về một phương diện bị chỉ trích, về hai phương diện được tán thán.

VI

34) Này Thôn trưởng, có ba pháp thiết thực hiện tại, không có già lão, có hiệu quả tức thời, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người có trí tự mình giác hiểu. Thế nào là ba?

VI.(i)

35) Phàm người tham dục (ràga), do nhân tham dục, nghĩ đến tự hại, nghĩ đến hại người khác, nghĩ đến hại cả hai. Khi tham dục được đoạn tận, người ấy không nghĩ đến tự hại, không nghĩ đến hại người khác, không nghĩ đến hại cả hai. Như vậy, những pháp này thiết thực hiện tại, không có già lão, có hiệu quả tức thời, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người có trí tự mình giác hiểu.

VI.(ii)

36) Phàm người sân hận, do nhân sân hận, nghĩ đến tự hại, nghĩ đến hại người khác, nghĩ đến hại cả hai. Khi sân hận được đoạn tận, người ấy không nghĩ đến tự hại, không nghĩ đến hại người khác, không nghĩ đến hại cả hai. Như vậy, những pháp này thiết thực hiện tại, không có già lão, có hiệu quả tức thời, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người có trí tự mình giác hiểu.

VI.(iii)

37) Phàm người si mê, do nhân si mê, nghĩ đến tự hại, nghĩ đến hại người khác, nghĩ đến hại cả hai. Khi si mê được đoạn tận, vị ấy không nghĩ đến tự hại, không nghĩ đến hại người khác, không nghĩ đến hại cả hai. Như vậy, những pháp này thiết thực hiện tại, không có già lão, có hiệu quả tức thời, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người trí tự mình giác hiểu.

Ba pháp này, này Thôn trưởng, thiết thực hiện tại, không có già lão, có hiệu quả tức thời, đến để mà thấy, có khả năng hướng thượng, được người trí tự mình giác hiểu.

38) Khi được nghe nói vậy, thôn trưởng Ràsiya bạch Thế Tôn:

-- Thật là vi diệu, bạch Thế Tôn!... từ nay cho đến mạng chung, con trọn đời quy ngưỡng!

-oo0oo-