MÔN HỌC KINH TƯƠNG ƯNG – SAṂYUTTANIKĀYA
Tập III – Chương 42. Tương Ưng Vô Thuyết - SN 44.10.
Bài 510. CHẤP HỮU, CHẤP VÔ - Kinh Ānanda (Ānandasuttaṃ).
... .
Trong cái nhìn phiến diện của biên kiến thường chỉ là hoặc trắng hoặc đen; hoặc có hoặc không. Lối nhận thức đơn giản nầy tạo nên chấp kiến. Khi câu trả lời dẫn đến kết luận là chấp nhận tất cả hay phủ nhận tất cả thì hoàn toàn trái với giáo lý duyên khởi. Và do vậy, đôi khi cách tốt nhất là sự im lặng. Một sự im lặng được lựa chọn bởi Đấng Thế Gian Giải.

Kinh Văn

419. atha kho vacchagotto paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. ekamantaṃ nisinno kho vacchagotto paribbājako bhagavantaṃ etadavoca — “kiṃ nu kho, bho gotama, atthattā”ti? evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi. “kiṃ pana, bho gotama, natthattā”ti? dutiyampi kho bhagavā tuṇhī ahosi. atha kho vacchagotto paribbājako uṭṭhāyāsanā pakkāmi.

atha kho āyasmā ānando acirapakkante vacchagotte paribbājake bhagavantaṃ etadavoca — “kiṃ nu kho, bhante, bhagavā vacchagottassa paribbājakassa pañhaṃ puṭṭho na byākāsī”ti? “ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘atthattā’ti puṭṭho samāno ‘atthattā’ti byākareyyaṃ, ye te, ānanda, samaṇabrāhmaṇā sassatavādā tesametaṃ saddhiṃ {tesametaṃ laddhi (sī.)} abhavissa. ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘natthattā’ti puṭṭho samāno ‘natthattā’ti byākareyyaṃ, ye te, ānanda, samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā tesametaṃ saddhiṃ abhavissa. ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘atthattā’ti puṭṭho samāno ‘atthattā’ti byākareyyaṃ, api nu me taṃ, ānanda, anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya — ‘sabbe dhammā anattā’”ti? “no hetaṃ, bhante”. “ahañcānanda, vacchagottassa paribbājakassa ‘natthattā’ti puṭṭho samāno ‘natthattā’ti byākareyyaṃ, sammūḷhassa, ānanda, vacchagottassa paribbājakassa bhiyyo sammohāya abhavissa — ‘ahuvā me nūna pubbe attā, so etarahi natthī’”ti. dasamaṃ.

Bấy giờ, du sĩ Vacchagotta đến gần Đức Thế Tôn … rồi nói rằng:

“Bạch Sa-môn Cồ-đàm, hiện nay có tự ngã chăng?”

Khi được hỏi như vậy, Đức Thế Tôn lặng thinh.

“Vậy thì, bạch Sa-môn Cồ-đàm, không có tự ngã ư?”

Lần thứ hai, Đức Thế Tôn cũng lặng thinh.

Bấy giờ, du sĩ Vacchagotta đứng dậy, rời khỏi chỗ ấy mà đi.

Không lâu sau khi Vacchagotta đi rồi, Tôn giả Ānanda bạch Thế Tôn:
“Bạch Thế Tôn, vì sao khi Vacchagotta hỏi, Thế Tôn lại không trả lời?”

“Này Ānanda, nếu khi Vacchagotta hỏi: ‘Có tự ngã chăng?’ mà Ta trả lời: ‘Có tự ngã’, thì điều ấy sẽ là đứng về phe các sa-môn, bà-la-môn chủ trương thường kiến. Còn nếu khi ông ta hỏi: ‘Không có tự ngã chăng?’ mà Ta trả lời: ‘Không có tự ngã’, thì điều ấy sẽ là đứng về phe các sa-môn, bà-la-môn chủ trương đoạn kiến.

Này Ānanda, nếu khi ông ta hỏi: ‘Có tự ngã chăng?’ mà Ta trả lời: ‘Có tự ngã’, thì điều ấy có phù hợp với trí tuệ đã khởi lên rằng: ‘Tất cả các pháp đều vô ngã’ không?”

“Bạch Thế Tôn, không phù hợp.”

“Còn nếu khi ông ta hỏi: ‘Không có tự ngã chăng?’ mà Ta trả lời: ‘Không có tự ngã’, thì Vacchagotta — vốn đã hoang mang — sẽ lại rơi vào hoang mang lớn hơn nữa, nghĩ rằng: ‘Có vẻ như cái tự ngã mà ta từng có, nay không còn nữa.’”

Chú Thích

Trong nhận thức về tự ngã, đa số người đời - đặc biệt là trong trường hợp Vacchagotta – chỉ có hai câu trả lời là xác nhận là có hoặc phủ nhận là không. Câu trả lời chính xác của Phật pháp là mỗi chúng sanh là một dòng hiện hữu với những tác động dây chuyền như vô minh duyên hành, hành duyên thức.. Không thể hiểu sự tồn tại nầy theo hai kiến chấp thường kiến hay đoạn kiến.

Vacchagotta sẽ hiểu sự phủ định của Đức Phật như một sự bác bỏ chính nhân cách kinh nghiệm của ông ta, mà theo khuynh hướng chấp ngã, ông đã đồng nhất nhân cách ấy với “ngã”.

Chúng ta cần hết sức lưu ý hai lý do Đức Phật không tuyên bố: “Không có tự ngã”:

1.    Không phải vì Ngài công nhận một loại “ngã siêu việt” nào đó (như một số người diễn giải),

2.    Cũng không phải vì Ngài chỉ quan tâm vạch ra một “chiến lược nhận thức” không hàm ý bản thể (như một số học giả khác nghĩ), mà là:

o    (i) Vì cách diễn đạt ấy đã được các đoạn kiến luận giả sử dụng, và Đức Phật muốn tránh để giáo pháp của Ngài bị đồng nhất với họ.

o    (ii) Vì Ngài muốn tránh gây thêm hoang mang cho những ai vốn đã chấp trước vào ý tưởng về “ngã”.

Khi Đức Phật tuyên bố là: “Tất cả các pháp đều vô ngã” (sabbe dhammā anattā). Điều này có nghĩa là: nếu ai tìm kiếm một “ngã” ở bất cứ đâu, sẽ không thể tìm thấy. Vì “tất cả các pháp” bao gồm cả hữu vi lẫn vô vi, nên điều này loại trừ luôn cả một “ngã siêu việt, bất khả tư nghì”.

Sớ Giải

419. dasame tesametaṃ saddhiṃ abhavissāti tesaṃ laddhiyā saddhiṃ etaṃ abhavissa. anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya sabbe dhammā anattāti yaṃ etaṃ “sabbe dhammā anattā”ti vipassanāñāṇaṃ uppajjati, api nu me tassa anulomaṃ abhavissāti attho.

dasame tesametaṃ saddhiṃ abhavissāti
“Trong bài kinh thứ mười (của Vacchagotta), nếu Ta trả lời như vậy thì điều ấy sẽ cùng với quan điểm của họ.”

tesaṃ laddhiyā saddhiṃ etaṃ abhavissa.
“Điều ấy sẽ trở thành phù hợp với tà kiến (laddhi) của họ.”

anulomaṃ abhavissa ñāṇassa uppādāya sabbe dhammā anattāti
“Điều ấy sẽ thuận chiều (anuloma) với tuệ giác sinh khởi rằng: ‘Tất cả các pháp đều vô ngã.’”

yaṃ etaṃ ‘sabbe dhammā anattā’ti vipassanāñāṇaṃ uppajjati, api nu me tassa anulomaṃ abhavissāti attho.
 “Nghĩa là: đối với tuệ minh sát (vipassanā-ñāṇa) sinh khởi rằng ‘Tất cả các pháp đều vô ngã’, thì liệu (nếu Ta trả lời có ngã) điều ấy có còn thuận hợp với tuệ giác ấy hay không?  Ý nói: ‘Không, điều ấy sẽ không thuận hợp.’”

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

[44] Chương X

Tương Ưng Không Thuyết

-ooOoo-

X. Ananda (hay Sự có mặt của ngã) (S.iv,400)

1). ..

2) Rồi du sĩ Vacchagotta đi đến Thế Tôn; sau khi đến, nói lên với Thế Tôn những lời chào đón hỏi thăm, sau khi nói lên những lời chào đón hỏi thăm thân hữu rồi ngồi xuống một bên.

3) Ngồi một bên, du sĩ Vacchagotta thưa với Thế Tôn:

-- Thưa Tôn giả Gotama, có tự ngã không?

Khi được hỏi vậy, Thế Tôn im lặng.

-- Thưa Tôn giả Gotama, có tự ngã không?

Lần thứ hai, Tôn giả Gotama giữ im lặng.

Rồi du sĩ Vacchagotta từ chỗ ngồi đứng dậy và ra đi.

4) Rồi Tôn giả Ananda, sau khi du sĩ Vacchagotta ra đi không bao lâu, liền bạch Thế Tôn:

-- Bạch Thế Tôn, vì sao Thế Tôn không trả lời câu hỏi của du sĩ Vacchagotta?

5) -- Này Ananda, nếu được hỏi: "Có tự ngã không?", và Ta trả lời cho du sĩ Vacchagotta là: "Có tự ngã", như vậy, này Ananda, thuộc về phái các Sa-môn, Bà-la-môn chấp thường kiến.

6) Và này Ananda, nếu được hỏi: "Có phải không có tự ngã?"Và Ta trả lời cho du sĩ Vacchagotta là: "Không có tự ngã", như vậy, này Ananda, là thuộc về phái các Sa-môn, Bà-la-môn chấp đoạn kiến.

7) Lại nữa, này Ananda, nếu được hỏi: "Có tự ngã không?" và Ta trả lời cho du sĩ Vacchagotta là: "Có tự ngã", như vậy, câu trả lời của Ta có phù hợp với trí khởi lên rằng: "Tất cả các pháp là vô ngã"?

-- Thưa không, bạch Thế Tôn.

8) -- Lại nữa, này Ananda, nếu được hỏi: "Có phải không có tự ngã?" và Ta trả lời cho du sĩ Vacchagotta là: "Không có tự ngã", như vậy, này Ananda, lại làm cho du sĩ Vacchagotta càng ngơ ngác bối rối hơn nữa: "Trước đây ta có tự ngã, nay không có tự ngã nữa".

-oo0oo-