BÀI 061. DANH XƯNG CHI PHỐI THẾ GIAN- Kinh Định Danh (Nāmasuttaṃ)

Con người sống trong một thế giới được nhận biết, phân biệt và diễn đạt bằng danh xưng. Từ những sự vật gần gũi như núi sông, cây cỏ, nhà cửa cho đến những khái niệm trừu tượng như hạnh phúc, khổ đau, thiện ác, sanh tử và Niết-bàn, tất cả đều được gọi tên. Danh xưng không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nền tảng để con người tổ chức tri thức, thiết lập các mối quan hệ và hình thành những nhận thức về thế giới.

Chính vì thế, danh xưng có sức chi phối rộng lớn đối với đời sống con người. Một tên gọi có thể gợi lên sự yêu thương hay thù ghét, kính trọng hay khinh miệt; một danh phận có thể trở thành nguồn tự hào hoặc nguyên nhân của tranh chấp. Từ chỗ sử dụng danh xưng như phương tiện cần thiết, con người thường tiến đến chỗ chấp thủ vào danh xưng như một thực thể có tự tánh.

Kinh văn

“Kiṃsu sabbaṃ addhabhavi,
Kismā bhiyyo na vijjati;
Kissassu ekadhammassa,
Sabbeva vasamanvagū”ti.

“Nāmaṃ sabbaṃ addhabhavi,
Nāmā bhiyyo na vijjati;
Nāmassa ekadhammassa,
Sabbeva vasamanvagū”ti.

(Vị thiên:)

Gì bao trùm tất cả?
Gì rộng lớn hơn hết?
Chỉ một pháp nào đó,
Khiến tất cả tùy thuộc?

(Đức Thế Tôn:)

Danh bao trùm tất cả,
Không gì rộng hơn danh;
Chỉ một pháp là danh,
Khiến tất cả tùy thuộc.

Chú Thích

Nāma — Danh, tên gọi, danh xưng. Nāma ở đây được hiểu là tên gọi hay sự định danh (name, designation), tức phương tiện quy ước để nhận diện và phân biệt các đối tượng. Chẳng hạn, khi nói “ngôi nhà”, “dòng sông”, “con người”, “vị Tỳ khưu”, ta sử dụng danh xưng để chỉ những thực tại hay tập hợp hiện tượng khác nhau. Danh xưng giúp con người ghi nhớ, trao đổi và thiết lập hiểu biết chung.

(Cần phân biệt ba cách dùng thuật ngữ nāma trong Phật học:

• Danh xưng (nāma): Tên gọi của người, vật, sự kiện hay khái niệm; đây là ý nghĩa chính trong bài kinh.
• Danh pháp (nāmadhamma): Các hiện tượng tâm lý, được phân biệt với sắc pháp (rūpadhamma) trong hệ thống danh-sắc.
• Danh chế định (nāmapaññatti): Tên gọi được thiết lập theo quy ước, được phân tích trong truyền thống Thắng Pháp và chú giải.

Ba phạm vi này có liên hệ về thuật ngữ nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.)

Sabbaṃ addhabhavi — Bao trùm tất cả. Động từ addhabhavi diễn tả ý nghĩa vượt lên, bao phủ hoặc chi phối. Câu nāmaṃ sabbaṃ addhabhavi không nhất thiết có nghĩa danh xưng là nguyên nhân tạo ra mọi sự vật, mà nhấn mạnh rằng mọi đối tượng khi được con người nhận biết và diễn đạt đều có thể được đặt dưới một tên gọi. Một ngọn núi không do tên gọi tạo thành. Nhưng khi con người muốn nói đến ngọn núi ấy, phân biệt nó với núi khác hoặc lưu truyền hiểu biết về nó, danh xưng trở thành phương tiện cần thiết. Do đó, sức mạnh của danh nằm trong phạm vi nhận thức quy ước và ngôn ngữ, chứ không phải quyền năng sáng tạo ra thực tại vật chất.

Nāmā bhiyyo na vijjati — Không gì rộng hơn danh. Bhiyyo có nghĩa là nhiều hơn, lớn hơn, vượt hơn. Danh xưng có phạm vi rộng lớn bởi vì con người có thể đặt tên cho cả những gì hiện hữu lẫn những điều được tưởng tượng, suy luận hoặc phủ định. Ta có thể gọi tên những gì mắt thấy, tai nghe, những kinh nghiệm trong quá khứ, những dự tính về tương lai, thậm chí cả những khái niệm như “vô thường”, “vô ngã”, “không hiện hữu”. Tuy nhiên, khả năng gọi tên một điều không đồng nghĩa với việc điều ấy thật sự hiện hữu. Đây là điểm quan trọng để phân biệt ngôn ngữ và thực tại.

Ekadhammassa — Chỉ một pháp. Eka là một; dhamma trong ngữ cảnh này có nghĩa là một yếu tố, một điều hay một nguyên lý. Đức Phật xác định rằng chính danh xưng là yếu tố chung có phạm vi chi phối mọi sự trong câu hỏi của vị thiên. Không nên hiểu chữ dhamma ở đây nhất thiết chỉ một pháp chân đế theo hệ thống phân loại của Thắng Pháp.

Sabbeva vasamanvagū — Tất cả đều chịu sự chi phối. Vasa có nghĩa là quyền lực, sự kiểm soát hay sự chi phối; anvagū mang nghĩa đi theo, rơi vào hay thuộc về phạm vi ấy. Câu kinh nêu bật tính phổ quát của sự định danh: khi sự vật trở thành đối tượng của giao tiếp và phân biệt bằng khái niệm, chúng đều được đặt trong phạm vi tên gọi. Điều này không có nghĩa các pháp hữu vi phải tùy thuộc vào ngôn ngữ mới có thể sanh khởi. Theo giáo lý duyên khởi, các pháp sanh khởi do những nhân duyên tương ứng, không phải chỉ do được đặt tên.

Danh xưng và sự chấp thủ. Một tên gọi tự nó chỉ là phương tiện quy ước. Nhưng khi kết hợp với tham ái (taṇhā), ngã mạn (māna) và tà kiến (diṭṭhi), danh xưng có thể trở thành đối tượng chấp thủ.

Một người được gọi là “người thành công” có thể sanh tâm tự mãn; bị gọi là “người thất bại” có thể sanh tâm đau khổ. Trong cả hai trường hợp, vấn đề không nằm đơn thuần ở âm thanh hay chữ viết, mà ở sự đồng hóa bản thân với ý nghĩa của tên gọi.

Nhận ra tính quy ước của danh xưng giúp hành giả bớt bị trói buộc bởi khen chê, địa vị và những khái niệm về bản ngã.

Sớ giải nêu lên một nhận định đặc biệt sâu sắc: Ngay cả điều được gọi là “không tên” cũng không nằm ngoài phạm vi của danh xưng. Một tảng đá ở giữa rừng sâu, chưa từng được ai đặt tên, vẫn có thể được gọi là “tảng đá chưa có tên”. Như vậy, khi con người nhận biết và nói về một đối tượng, đối tượng ấy đã được đưa vào phạm vi định danh.

Từ đây có thể rút ra ba ý nghĩa:

Thứ nhất, danh xưng có tính phổ quát. Không chỉ con người và các sự vật quen thuộc mới có tên gọi. Bất cứ điều gì được xác định như một đối tượng của tư duy hay ngôn ngữ đều có thể được định danh.

Thứ hai, danh xưng không nhất thiết phản ánh bản chất của đối tượng. Một tên gọi có thể được thiết lập theo tập quán, hình dáng, công dụng hoặc sự thỏa thuận. Tên gọi có thể thay đổi trong khi đối tượng được gọi tên vẫn tiếp tục biến đổi theo những nhân duyên riêng.

Thứ ba, danh xưng có tính quy ước. Dù được sử dụng rộng rãi, danh xưng không phải một thực thể thường hằng, độc lập và bất biến.

Cần lưu ý rằng lời sớ giải không phủ nhận sự hiện hữu của các pháp ngoài ngôn ngữ. Điều được nhấn mạnh là tính phổ quát của sự định danh trong thế giới được con người nhận biết và diễn đạt.

Sớ Giải

61. Addhavaggassa paṭhame nāmaṃ sabbaṃ addhabhavīti nāmaṃ sabbaṃ abhibhavati anupatati. Opapātikena vā hi kittimena vā nāmena mutto satto vā saṅkhāro vā natthi. Yassapi hi rukkhassa vā pāsāṇassa vā “idaṃ nāma nāman”ti na jānanti, anāmakotveva tassa nāmaṃ hoti. Paṭhamaṃ.

61. Trong bài kinh thứ nhất thuộc Phẩm Addha:

“Nāmaṃ sabbaṃ addhabhavi” — Danh vượt thắng tất cả: Nghĩa là danh bao trùm, chi phối và hiện diện khắp mọi sự.

Thật vậy, không có chúng sanh (satta) hay pháp hữu vi (saṅkhāra) nào thoát khỏi danh xưng, dù đó là tên gọi tự nhiên phát sanh (opapātikanāma) hay tên gọi do người ta đặt ra (kittimanāma).

Ngay cả đối với một cây cối hay một tảng đá mà người ta không biết tên gọi của nó, không thể nói rằng nó hoàn toàn không có danh xưng; bởi vì chính chữ “không tên” (anāmaka) cũng đã trở thành tên gọi của nó.

Dứt bài kinh thứ nhất.