Trong cấu trúc ngũ uẩn của Phật giáo, Sắc uẩn (Rūpakkhandha) là nhóm đầu tiên và duy nhất đại diện cho phương diện vật chất. Ngũ uẩn là mô hình phân tích về một "chúng hữu tình - satta", nhưng thực tại vật chất (Rūpadhamma) lại có phạm vi rộng lớn hơn thế. Vật chất không chỉ là cơ thể sinh học mà còn là toàn bộ vũ trụ vật lý, bao gồm cả những hiện tượng hoàn toàn độc lập với đời sống của loài hữu tình.

I. Phân biệt Sắc pháp (Rūpadhamma) và Sắc uẩn (Rūpakkhandha)

Trong nghiên cứu Abhidhamma, việc nhầm lẫn giữa hai khái niệm này là rất phổ biến. Cần phải minh định rõ:

• Sắc uẩn (Rūpakkhandha): Ám chỉ tập hợp các hiện tượng vật chất cấu thành nên "thân thể vật lý" của một chúng sinh. Đây là đối tượng của sự chấp thủ "đây là thân tôi".
• Sắc pháp (Rūpadhamma): Là thuật ngữ bao quát hơn, chỉ tất cả các hiện tượng vật chất trong vũ trụ, bao gồm cả vật chất vô tri như đất đá, các vì sao, ánh sáng (ngoại sắc).

Sắc uẩn luôn là sắc pháp, nhưng không phải tất cả sắc pháp đều là sắc uẩn. Một tảng đá là sắc pháp nhưng không phải là sắc uẩn của bất kỳ ai. Sự phân tích vi tế của Abhidhamma nhắm tới bản chất chung của tất cả sắc pháp trước khi khu biệt chúng vào đơn vị uẩn của hữu tình. Ví dụ: Một hòn đá  là sắc pháp nhưng không phải sắc uẩn. Thân người  vừa là sắc pháp vừa là sắc uẩn.  Đây là điểm phân biệt thường bị bỏ qua trong trình bày tổng quát.

II. Biến dịch: Đặc tính nội tại của Vật chất

Định nghĩa kinh điển về sắc là: "Ruppatī'ti rūpaṃ" – Sắc là cái gì có bản chất bị biến đổi, bị áp lực và dịch chuyển dưới tác động của các điều kiện đối nghịch (nóng, lạnh, va chạm).

Dưới lăng kính vật lý hiện đại, đặc tính "biến dịch" này tương đồng với khái niệm "dao động lượng tử". Vật chất không phải là một thực thể tĩnh tại mà là một chuỗi các sự kiện năng lượng sinh diệt cực nhanh. Không có cái gọi là "hạt vật chất" cố định; chỉ có các trạng thái biến động của các đặc tính (cứng, nóng, đẩy, kết dính) diễn ra liên tục.

III. Có những vật chất độc lập với tâm thức và nghiệp lực

Khác với hệ tư tưởng Duy Thức (Vijnaptimatra) cho rằng "vạn pháp duy tâm tạo", Abhidhamma khẳng định vật chất có những nguồn gốc sinh khởi riêng, trong đó có những loại hoàn toàn độc lập với tâm thức:

1.    Do Nghiệp (Kammaja-rūpa): Chỉ có ở hữu tình, tạo nên các căn bản như giới tính, mạng quyền, thần kinh giác quan ngay từ sát-na tái sinh.

2.    Do Tâm (Cittaja-rūpa): Những biến đổi vật lý do trạng thái tâm lý điều khiển (cử chỉ, ngôn ngữ, sắc mặt).

3.    Do Quý tiết/Nhiệt lượng (Utuja-rūpa): Đây là nguồn gốc của thế giới vô tri (ngoại sắc). Nhiệt độ (nóng/lạnh) tự tương tác để duy trì và thay đổi vật chất. Điểm này cho thấy Abhidhamma thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới vật lý bên ngoài tâm.

4.    Do Dưỡng tố (Āhāraja-rūpa): Sự tương tác hóa học và dinh dưỡng giúp duy trì cấu trúc tế bào.

Bốn nguồn gốc tạo nên sắc pháp nầy cũng là điểm khác biệt với chủ thuyết duy vật. Nên lưu ý cả hai hệ tư tưởng duy tâm và duy vật đều không được chấp nhận theo Phật học Nguyên Thuỷ.

IV. Được liệt kê không có nghĩa là cá thể thực hữu

Về phương diện cấu trúc, sắc pháp không bao giờ đứng đơn lẻ mà kết hợp thành Cụm sắc (Rūpa-kalāpa). Đơn vị vi mô nhất là Bát thuần sắc (Avinibbhoga Rūpa), bao gồm 8 yếu tố bất khả phân: Tứ Đại + Màu + Mùi + Vị + Dưỡng chất. Không một kính hiển vi nào có thể tách rời Màu ra khỏi Độ cứng của một hạt vật chất; chúng đồng hiện hữu trong một đơn vị tổ hợp.

Phân loại 28 Sắc pháp: Thực hữu và Phi thực hữu

Việc liệt kê 28 sắc pháp không giống như liệt kê các loại tâm. Các loại tâm là các thực thể kinh nghiệm riêng biệt, trong khi 28 sắc pháp bao gồm cả các thực thể nền tảng và các thuộc tính/trạng thái của chúng.

1. 18 Sắc thực hữu (Nipphanna-rūpa)

Đây là những sắc pháp có tướng trạng thực tính (Sabhāva), chịu sự tác động trực tiếp của 4 nhân sinh:

• Tứ đại chủng (4): Đất (nâng đỡ), Nước (kết dính), Lửa (chín muồi), Phong (chuyển động).
• 5 Tịnh sắc căn (5): Các bộ phận nhạy cảm (pasāda) đóng vai trò là "cửa ngõ" cho nhận thức.
• 4 Cảnh sắc (4): Đối tượng của giác quan (Màu sắc, âm thanh, mùi, vị). Lưu ý: Xúc không được liệt kê riêng vì nó chính là sự va chạm của Đất, Lửa và Phong.
• Sắc giới tính (2), Sắc mạng quyền (1), Sắc ý vật (1), Sắc dưỡng chất (1).

2. 10 Sắc phi thực hữu (Anipphanna-rūpa)

Đây là các sắc không có thực thể riêng, chỉ là những ranh giới, biểu hiện hoặc trạng thái của 18 sắc thực hữu:

• Không giới (1): Khoảng trống ngăn cách các cụm sắc.
• Biểu sắc (2): Thân biểu tri và Khẩu biểu tri (công cụ giao tiếp).
• Biến hóa sắc (3): Khinh, Nhu, Thích dụng (đặc tính linh hoạt của vật chất sống).
• Tướng sắc (4): Sinh, Diệt, Già, Nối tiếp (các giai đoạn thời gian của vật chất).

V. Nhận thức vật chất qua tri thức

Trong Abhidhamma, vật chất không phải lúc nào cũng hiển lộ cho ngũ quan. Có những thành phần vật chất chỉ có thể được nhận biết thông qua Ý môn bằng năng lực của trí tuệ thẩm sát. Tương tự như vật lý học hiện đại nhận diện các hạt hạ nguyên tử hay sóng hấp dẫn không phải bằng mắt thường mà bằng các mô hình toán học và suy luận dựa trên dấu vết, Abhidhamma nhận diện các vi sắc (như Sắc mạng quyền hay Sắc ý vật) thông qua sự vận hành chức năng của chúng.

VI. Sắc pháp bản chất là vô tri, đối lập với tâm là “biết cảnh”

Sự khác biệt căn bản nhất giữa Danh pháp và Sắc pháp là tính "Biết cảnh".

• Tâm pháp: Có đặc tính biết cảnh.
• Sắc pháp: Hoàn toàn vô tri (Anabhijānana).

Bài luận này nhấn mạnh rằng tất cả những tiến bộ của Trí tuệ nhân tạo (AI) ngày nay, dù có khả năng xử lý thông tin tinh vi đến đâu, vẫn hoàn toàn thuộc về Sắc pháp. AI có "cảm ứng" (sensitivity) nhưng không có "tri giác" (perception) thật sự. AI có thể mô phỏng sự lo lắng bằng các thuật toán, nhưng nó không bao giờ "cảm thấy" lo lắng, tò mò, yêu thích…. Thí dụ như cảm ứng của màn hình điện thoại thông minh chỉ là sự tương tác của các hạt vật chất vật lý (sắc pháp), thiếu vắng đặc tính "biết cảnh" của tâm.

Sắc uẩn theo Abhidhamma là một hệ thống phân tích vật chất đầy tính thực tiễn và khoa học. Nó tháo rời niềm tin vào một "cái tôi vật lý" hằng hữu bằng cách chỉ ra một dòng chảy năng lượng vô tri, biến dịch không ngừng theo nghiệp lực và quy luật nhiệt động lực học. Hiểu về Sắc uẩn là bước đầu tiên để khai phóng tâm thức khỏi sự bám chấp vào vỏ bọc vật chất.