Kinh Văn

Tại Sāvatthī. Đứng một bên, vị thiên ấy nói lên kệ ngôn này trước Thế Tôn:

Ai với Pháp mê mờ
Dễ nghe theo kẻ khác
Đi con đường lầm lạc
Đến lúc phải tỉnh ngộ.

[Thế Tôn đáp:]

Ai với Pháp sáng tỏ
Không vì nghe kẻ khác
Tự thân chứng và ngộ
Vững bước đường chông chênh.

Chú Thích

Kệ ngôn của Vị Thiên (Devatā)

Ye dhammesu sammūḷhā:

• Dhammesu: Đối với các "pháp" (các hiện tượng, thực tại, giáo lý).
• Sammūḷhā: Bị si ám, si mê, mờ ảo hoàn toàn (từ căn muh - si việt). Không nhận diện được đâu là chân lý (Sacca), đâu là ảo tưởng (Māyā).

Paravādesu nesīyā):

• Paravāda: Ngoại thuyết, tà thuyết, các chủ thuyết của người khác không dựa trên Chánh pháp (Saddhamma). Khi không có tuệ giác tự thân, con người dễ trở thành "nô lệ tư tưởng" cho các giáo thuyết sai lầm.

Suptā te nappabujjhanti:

• Sự "ngủ" ở đây mang nghĩa ẩn dụ tâm lý: Nhận thức bị bao phủ bởi Vô minh (Avijjā).

Kālo tesaṁ pabujjhitun’ti):

• Lời thức tỉnh Mang tính thời điểm (Kāla): Thời cơ/cơ duyên đã đến để thoát khỏi cơn mộng vô minh.

Lời Khai Thị của Đức Thế Tôn

Ye dhammesu asammūḷhā / Paravādesu anesīyā):

• Đức Phật đối lập hoàn toàn bằng định tính Asammūḷha (Không mê mờ) và Anesīya (Không thể bị dắt mũi/chuyển lay). Người có Kiến Tánh / Chánh Kiến (Sammā-diṭṭhi) có sức đề kháng tuyệt đối trước mọi tà thuyết.

Sambuddhā sammadaññāya):

• Sambuddhā: Bậc Toàn Giác / Bậc Tự thân giác ngộ.
• Sammadaññāya (Sammā + Āññā): Nhờ có "Thắng Trí" / "Chánh Tri" — sự hiểu biết đúng đắn, thấu suốt thực tính Tứ Diệu Đế.

Caranti visame saman’ti):

• Visama: Cõi đời chông chênh, gập ghềnh, bất bằng (đại diện cho 8 ngọn gió đời / Thế gian pháp: Loka-dhamma gồm Tám pháp: Thắng - Bại, Vinh - Nhục, Khen - Chê, Hạnh phúc - Khổ đau).
• Sama / Caranti saman: Hành trì/bước đi một cách thong dong, bình thản, giữ tâm Quân Bình / Xả (Upekkhā). Đây là phong thái tự tại đỉnh cao của bậc A-la-hán giữa thế gian biến động.

Sớ Giải

8. aṭṭhame susammuṭṭhāti paññāya appaṭividdhabhāveneva sunaṭṭhā. yathā hi dve khettāni kasitvā, ekaṃ vapitvā, bahudhaññaṃ adhigatassa avāpitakhettato aladdhaṃ sandhāya “bahuṃ me dhaññaṃ naṭṭhan”ti vadanto aladdhameva “naṭṭhan”ti vadati, evamidhāpi appaṭividitāva susammuṭṭhā nāma. asammuṭṭhāti paññāya paṭividdhabhāveneva anaṭṭhā. sesaṃ purimasadisamevāti.

Trong bài kinh thứ tám, từ "Susammuṭṭhā" (hoàn toàn mê mờ/mất mát) có nghĩa là sự "thất thoát/mất mát hoàn toàn" do Tuệ giác chưa đâm thấu (chưa thấu suốt thực tính).

Ví như một người cày xới hai thửa ruộng, nhưng chỉ gieo hạt trên một thửa và thu hoạch được rất nhiều ngũ cốc. Khi hướng về thửa ruộng không được gieo hạt mà không thu hoạch được gì, người ấy nói: "Ta đã tổn thất nhiều ngũ cốc quá", tức là coi cái "chưa từng nhận được" như là cái "đã bị tổn thất". Cũng vậy, ở đây, những điều chưa được Tuệ giác thấu suốt thì gọi là susammuṭṭhā (mê mờ/tổn thất hoàn toàn).

Trái lại, "Asammuṭṭhā" (không mê mờ/không tổn thất) nghĩa là không bị thất thoát nhờ Tuệ giác đã đâm thấu (thấu suốt thực tính).

Các phần còn lại tương tự như bài kinh trước.