Kinh Văn

9. sāvatthinidānaṃ. ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi —
“na mānakāmassa damo idhatthi,
na monamatthi asamāhitassa.
eko araññe viharaṃ pamatto,
na maccudheyyassa tareyya pāran”ti.
“mānaṃ pahāya susamāhitatto,
sucetaso sabbadhi vippamutto.
eko araññe viharaṃ appamatto,
sa maccudheyyassa tareyya pāran”ti.

Tại Sāvatthī. Đứng một bên, vị thiên ấy nói lên kệ ngôn này trước Thế Tôn:

“Người nặng lòng kiêu mạn,
Ở đây khó điều phục;
Người tâm không định tĩnh,
Chẳng thể thành bậc trí.
Dẫu một mình trong rừng,
Nếu sống đời phóng dật,
Vẫn không thể vượt qua
Cảnh giới của Thần Chết.”

[Đức Thế Tôn đáp:]

“Đoạn trừ lòng kiêu mạn,
Khéo an trú định tâm;
Với tâm tư cao thượng,
Khắp nơi đều giải thoát.
Một mình nơi rừng vắng,
Sống tinh cần, chuyên tâm,
Vị ấy có thể vượt
Cảnh giới của Thần Chết.”

Chú Thích

Bài kinh đặt ra một sự tương phản rất đẹp giữa hình thức viễn ly và nội tâm viễn ly. Một người có thể rời bỏ phố thị, sống một mình giữa rừng sâu, xa lìa mọi ồn ào của thế gian; nhưng nếu trong lòng vẫn còn kiêu mạn, tâm chưa định tĩnh và đời sống còn phóng dật, thì sự cô tịch bên ngoài ấy chưa phải là con đường giải thoát.

“Người nặng lòng kiêu mạn” là người còn bị māna chi phối — tâm luôn có khuynh hướng lấy cái “ta” làm điểm quy chiếu để so sánh với người khác: ta hơn người, ta bằng người, hay ta kém người. Trong Phật pháp, ngay cả ý niệm “ta bằng người” cũng vẫn thuộc về mạn, bởi phía sau sự so sánh ấy vẫn còn một cái “ta” được dựng lên và nắm giữ. Vì thế, mạn là một kiết sử rất vi tế, chỉ được đoạn tận hoàn toàn khi chứng quả A-la-hán.

Câu “không có sự điều phục đối với người ưa kiêu mạn” cho thấy trở ngại căn bản của người tu không nhất thiết nằm ở ngoại cảnh. Người có thể chế ngự thân, giữ gìn lời nói, sống nơi thanh vắng, nhưng nếu vẫn nuôi dưỡng ý niệm về “tôi”, thành tựu của “tôi”, kiến thức của “tôi”, pháp hành của “tôi”, thì nội tâm vẫn chưa thật sự được thuần hóa.

Tương tự, “không có bậc hiền trí đối với người không định tâm” nhấn mạnh vai trò của samādhi. Trí tuệ giải thoát không phải chỉ là hiểu biết bằng suy luận hay học rộng nhớ nhiều. Tâm phải được thu nhiếp, vững vàng và sáng suốt thì mới có khả năng nhìn sâu vào thực tướng của các pháp.

Đặc biệt, bài kinh cảnh tỉnh một quan niệm rất dễ mắc phải: ở một mình chưa chắc là viễn ly. Có người sống giữa rừng nhưng tâm vẫn đầy tham ái, tự cao, vọng tưởng và phóng dật; người ấy tuy xa đám đông nhưng chưa xa phiền não. Rừng vắng chỉ tạo thuận duyên; chính sự tỉnh giác và tinh cần mới làm nên đời sống viễn ly đích thực.

Trong lời đáp, Đức Phật nêu lên con đường ngược lại: bỏ kiêu mạn – an định tâm – nâng tâm lên cao thượng – giải thoát – sống không phóng dật. Khi cái “ta” không còn được nuôi dưỡng, tâm trở nên nhẹ nhàng; khi tâm định tĩnh, trí tuệ có đất để phát sinh; khi sống với sự tinh cần và không phóng dật (appamāda), sự cô tịch của núi rừng mới trở thành môi trường cho giải thoát.

“Vượt khỏi cảnh giới của Thần Chết” không đơn thuần có nghĩa là tránh một cái chết thể xác. Đó là hình ảnh chỉ sự vượt thoát quyền lực của Māra, vượt khỏi vòng sinh tử mà già và chết luôn chi phối chúng sanh.

Đọc thêm bản Sớ giải bài kinh để biết thêm những chi tiết mang chiều sâu.
Sớ Giải

9. navame mānakāmassāti mānaṃ kāmentassa icchantassa. damoti evarūpassa puggalassa samādhipakkhiko damo natthīti vadati. “saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo”ti (saṃ. ni. 1.195) ettha hi indriyasaṃvaro damoti vutto. “yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī”ti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 191) ettha paññā. “dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ, atthi puññassa āgamo”ti (saṃ. ni. 4.365) ettha uposathakammaṃ.
“sakkhissasi kho tvaṃ, puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato sunāparantasmiṃ janapade viharitun”ti (saṃ. ni. 4.88; ma. ni. 3.396) ettha adhivāsanakhanti. imasmiṃ pana sutte damoti samādhipakkhikadhammānaṃ etaṃ nāmaṃ. tenevāha — “na monamatthi asamāhitassā”ti. tattha monanti catumaggañāṇaṃ, tañhi munātīti monaṃ, catusaccadhamme jānātīti attho. maccudheyyassāti tebhūmakavaṭṭassa.
tañhi maccuno patiṭṭhānaṭṭhena maccudheyyanti vuccati. pāranti tasseva pāraṃ nibbānaṃ. tareyyāti paṭivijjheyya pāpuṇeyya vā. idaṃ vuttaṃ hoti — eko araññe viharanto pamatto puggalo maccudheyyassa pāraṃ na tareyya na paṭivijjheyya na pāpuṇeyyāti.
mānaṃ pahāyāti arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā. susamāhitattoti upacārappanāsamādhīhi suṭṭhu samāhitatto. sucetasoti ñāṇasampayuttatāya sundaracitto. ñāṇavippayuttacittena hi sucetasoti na vuccati, tasmā ñāṇasampayuttena sucetaso hutvāti attho. sabbadhi vippamuttoti sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto hutvā. tareyyāti ettha tebhūmakavaṭṭaṃ samatikkamanto nibbānaṃ paṭivijjhanto taratīti paṭivedhataraṇaṃ nāma vuttaṃ. iti imāya gāthāya tisso sikkhā kathitā honti. kathaṃ — māno nāmāyaṃ sīlabhedano, tasmā “mānaṃ pahāyā”ti iminā adhisīlasikkhā kathitā hoti. “susamāhitatto”ti iminā adhicittasikkhā.
“sucetaso”ti ettha cittena paññā dassitā, tasmā iminā adhipaññāsikkhā kathitā. adhisīlañca nāma sīle sati hoti, adhicittaṃ citte sati, adhipaññā paññāya sati. tasmā sīlaṃ nāma pañcapi dasapi sīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāmāti veditabbaṃ. aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanā adhipaññā. anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīlaṃ dasasīlaṃ sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. cittapaññāsupi eseva nayo. apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva.
samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. sabbampi vā lokiyasīlaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. cittapaññāsupi eseva nayoti. iti imāya gāthāya samodhānetvā tisso sikkhā sakalasāsanaṃ kathitaṃ hotīti.

Trong bài kinh bài kinh thứ chín

“Mānakāmassa” nghĩa là đối với người đang ưa thích, đang nặng lòng kiêu mạn (mānaṃ kāmentassa icchantassa).

“Damo”: Bài kệ nói rằng đối với hạng người như vậy thì không có damo thuộc về bên của định (samādhipakkhiko damo).

Ở chỗ khác, chữ dama được dùng với nhiều nghĩa khác nhau:

• Trong câu: “Saccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo” (SN 1.195) thì dama chỉ cho sự chế ngự các căn (indriyasaṃvara).
• Trong câu: “Yadi saccā damā cāgā, khantyā bhiyyodha vijjatī” (SN 1.246; Sn 191) thì dama chỉ cho tuệ (paññā).
• Trong câu: “Dānena damena saṃyamena saccavajjena atthi puññaṃ…” (SN 4.365) thì dama chỉ cho nghiệp uposatha (uposathakamma).
• Trong câu: “Sakkhissasi kho tvaṃ, Puṇṇa, iminā damūpasamena samannāgato…” (SN 4.88; MN 3.396) thì dama chỉ cho nhẫn chịu, kham nhẫn (adhivāsanakhanti).

Nhưng trong bài kinh này, dama được dùng với nghĩa các pháp thuộc về bên của định (tu tập nội tâm) (samādhipakkhikadhammā). Chính vì vậy Đức Phật mới nói tiếp: “Không có mona đối với người không định” (na monamatthi asamāhitassa).

“Mona” ở đây chỉ cho trí tuệ của bốn đạo (catumaggañāṇa). Gọi là mona vì nó “biết” (munāti), nghĩa là nó biết rõ bốn chân lý (catusaccadhamme jānāti).

“Maccudheyyassa” nghĩa là vòng luân hồi ba cõi (tebhūmakavaṭṭa). Vì vòng luân hồi ấy là chỗ nương tựa, chỗ trú của Thần Chết nên gọi là maccudheyya.

“Pāraṃ” tức là Niết-bàn.

“Tareyya” nghĩa là thấu đạt hoặc chứng đắc.

Ý nghĩa của bài kệ là: Người sống một mình trong rừng mà phóng dật thì không thể vượt qua, không thể thấu đạt, không thể chứng đắc bờ kia của cảnh giới Thần Chết.

[Sớ giải bài kệ của Đức Phật]

“Mānaṃ pahāya”: Từ bỏ chín loại mạn bằng đạo A-la-hán (arahattamaggena navavidhamānaṃ pajahitvā).

“Susamāhitatto”: Tâm đã được định một cách vững chắc nhờ cả cận định và an chỉ định (upacārappanāsamādhīhi suṭṭhu samāhitatto).

“Sucetaso”: Tâm tốt đẹp vì tương ưng với trí tuệ (ñāṇasampayuttatāya sundaracitto). Không thể gọi là sucetaso nếu tâm không tương ưng với trí tuệ. Vì vậy phải hiểu là “với tâm tương ưng trí tuệ mà trở thành sucetaso”.

“Sabbadhi vippamutto”: Đã được giải thoát trong tất cả các uẩn, xứ… (sabbesu khandhāyatanādīsu vippamutto).

“Tareyya”: Ở đây chỉ cho sự vượt thoát bằng cách chứng ngộ. Khi vượt qua vòng luân hồi ba cõi và chứng đắc Niết-bàn thì gọi là paṭivedhataraṇa (sự vượt thoát bằng chứng ngộ).

[Ý nghĩa sâu: Tam học được nói đầy đủ trong một bài kệ]

Bằng bài kệ này, tam học (tisso sikkhā) đã được trình bày trọn vẹn:

• “Mānaṃ pahāya” → vì mạn là pháp phá hoại giới, nên câu này nói lên Tăng thượng giới học (adhisīlasikkhā).
• “Susamāhitatto” → nói lên Tăng thượng tâm học (adhicittasikkhā).
• “Sucetaso” → vì chữ citta ở đây chỉ cho tuệ, nên nói lên Tăng thượng tuệ học (adhipaññāsikkhā).

Giới thông thường là năm giới, mười giới. Tăng thượng giới là giới hộ trì Ba-la-đề-mộc-xoa (pātimokkhasaṃvara), chỉ có khi Đức Phật xuất hiện.

Định thông thường là tám thiền chứng. Tăng thượng tâm là thiền làm nền tảng cho minh sát (vipassanāpādakajjhāna).

Tuệ thông thường là trí biết nghiệp là của mình (kammassakatañāṇa). Tăng thượng tuệ là minh sát (vipassanā).

Hơn nữa, ngay cả năm giới hay mười giới nếu được thọ trì với tâm nguyện hướng đến Niết-bàn thì cũng được xem là tăng thượng giới. Tám thiền chứng khi được chứng đắc cũng là tăng thượng tâm. Tất cả giới thế gian chỉ là giới thường, còn giới siêu thế mới là tăng thượng giới. Đối với tâm và tuệ cũng vậy.

Như vậy, chỉ trong một bài kệ ngắn này, toàn bộ giáo pháp (sakalasāsana) đã được nói đầy đủ bằng cách gom lại thành ba học.