Kinh Văn

Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi:“Natthi puttasamaṃ pemaṃ, natthi gosamitaṃ dhanaṃ; Natthi sūriyasamā ābhā, samuddaparamā sarā”ti.
[Bhagavā:] “Natthi attasamaṃ pemaṃ, natthi dhaññasamaṃ dhanaṃ; Natthi paññāsamā ābhā, vuṭṭhi ve paramā sarā”ti.

Tại Sāvatthī.
Đứng một bên, vị thiên ấy nói lên  kệ ngôn này trước mặt Đức Thế Tôn:

Thương ai bằng thương con,
Của nào hơn trâu bò,
Sáng nào vượt thái dương,
Nước nào sánh biển cả.

[Đức Thế Tôn đáp:]

Thương ai bằng thương mình,
Của nào hơn lúa gạo,
Sáng nào vượt tuệ minh,
Nước nào sánh mưa rào.

Chú thích

Pemaṃ: tình thương, sự trìu mến, thương yêu gắn bó (không phải mettā vô lượng). Ở đây chỉ tình cảm thế gian có tính chiếm hữu, thiên vị.

Puttasamaṃ: bằng với con (putta = con trai, nhưng trong ngữ cảnh thường được hiểu rộng là con cái). Trong văn hóa Ấn Độ cổ, con trai được xem là người nối dõi, duy trì gia tộc và cúng tế tổ tiên.

Gosamitaṃ dhanaṃ: của cải ngang bằng với đàn bò (go). Bò là tài sản quan trọng nhất của xã hội nông nghiệp du mục thời ấy (sữa, kéo cày, phân bón, của cải có thể di chuyển).

Sūriyasamā ābhā: ánh sáng ngang bằng mặt trời. Ánh sáng mặt trời là nguồn sáng mạnh mẽ, phổ biến nhất trong kinh nghiệm thường ngày.

Samuddaparamā sarā: trong các hồ/ao/sông/biển (sara = nguồn nước), đại dương là tối thượng về lượng nước.

Attasamaṃ pemaṃ: tình thương bằng với bản thân (atta). Đây là điểm then chốt. Chú giải (Sāratthappakāsinī) giải thích: dù cha mẹ, con cái có bị bỏ rơi, chúng sinh vẫn nuôi dưỡng chính mình trước tiên.

Dhaññasamaṃ dhanaṃ: của cải bằng lúa gạo (dhañña). Trong thời kỳ đói kém, vàng bạc, bò đều bị đem đổi lấy lúa gạo để sống.

Paññāsamā ābhā: ánh sáng của trí tuệ (paññā). Trí tuệ chiếu soi vô minh, vượt xa ánh sáng vật lý.

Vuṭṭhi ve paramā sarā: mưa (vuṭṭhi) mới là tối thượng trong các nguồn nước. Không có mưa thì đại dương cũng khô cạn; có mưa thì cả cõi trời Ābhassara cũng có thể trở thành một khối nước.

Bài kinh ngắn nhưng chứa đựng sự đảo ngược giá trị rất sắc bén giữa quan điểm thường tình thế gian và cái nhìn của bậc Đại Giác.

Quan điểm của vị thiên (thế gian): Bốn điều được xem là tối thượng đều gắn với đời sống gia đình, nông nghiệp và kinh nghiệm giác quan:

1.    Tình thương con → duy trì dòng dõi.

2.    Đàn bò → tài sản hữu hình, di động.

3.    Mặt trời → nguồn sáng và năng lượng vật lý.

4.    Đại dương → nguồn nước lớn nhất có thể nhìn thấy.

Đây là những giá trị “có hạn” (paritta), thuộc về dục giới và sự chấp thủ (upadhi).

Lời dạy của Thế Đức Tôn thực tế sâu hơn:

1.    Tình thương đối với chính mình cao hơn tình thương đối với con. Sớ giải nêu rõ: dù thương con đến mức “con xấu cũng xem như tượng vàng”, người ta vẫn nuôi mạng sống của mình trước. Đây không phải khuyến khích ích kỷ, mà chỉ ra thực tế tâm lý: tình thương bản thân là nền tảng phổ quát nhất. Từ nền tảng này, nếu chuyển hóa thành từ tâm (mettā) chân chính (bắt đầu từ bản thân rồi lan rộng), mới có thể phát triển tâm từ vô lượng. Nhiều truyền thống tu thiền (như Vimuttimagga) cũng hướng dẫn bắt đầu tu tập từ bi bằng cách hướng đến chính mình trước.

2.    Lúa gạo cao hơn đàn bò. Bò chỉ có giá trị khi còn sống và khỏe. Lúa gạo nuôi sống trực tiếp. Trong nạn đói, tất cả tài sản khác đều quy về lúa gạo. Đây là sự đánh giá theo tính thiết yếu và phổ quát hơn là theo quy ước xã hội.

3.    Trí tuệ vượt xa ánh sáng mặt trời.Ánh sáng mặt trời chỉ chiếu soi bên ngoài, trong phạm vi ban ngày và thế giới vật chất. Trí tuệ (paññā) chiếu soi cả nội tâm, phá tan vô minh, dẫn đến giải thoát. Đây là ánh sáng siêu thế.

4.    Mưa là nguồn nước hơn đại dương. Đại dương là kết quả; mưa là nhân. Không có mưa thì đại dương cũng không tồn tại. Mưa nuôi dưỡng tất cả nguồn nước, từ ao hồ đến đại dương. Đây là sự nhìn thấu nhân quả và tính chất “gốc rễ” của hiện tượng.

Bài kinh không phủ nhận tình thương con cái hay giá trị của tài sản thế gian, mà chỉ ra giới hạn của chúng. Chúng thuộc về “có hạn” (paritta), bị ràng buộc bởi sinh-già-bệnh-chết và chấp thủ.

Đức Thế Tôn nâng tầm lên những giá trị có tính phổ quát, thiết yếu và hướng đến giải thoát hơn:

• Tình thương chân thật bắt đầu từ sự hiểu biết về bản thân.
• Của cải chân thật là những gì nuôi dưỡng sự sống một cách bền vững.
• Ánh sáng chân thật là trí tuệ.
• Nguồn nước chân thật là nhân (mưa) chứ không chỉ là quả (đại dương).

Đây là một ví dụ điển hình về cách Đức Phật chuyển hóa những câu nói phổ biến thời bấy giờ thành pháp môn chỉ thẳng đến Trung đạo và sự ưu việt của trí tuệ.

Sớ Giải

13. tatiye natthi puttasamaṃ pemanti virūpepi hi attano puttake suvaṇṇabimbakaṃ viya maññanti, mālāguḷe viya sīsādīsu katvā pariharamānā tehi ohaditāpi omuttikāpi gandhavilepanapatitā viya somanassaṃ āpajjanti. tenāha — “natthi puttasamaṃ peman”ti.
puttapemasamaṃ pemaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. gosamitaṃ dhananti gohi samaṃ godhanasamaṃ godhanasadisaṃ aññaṃ dhanaṃ nāma natthi bhagavāti āha. sūriyasamā ābhāti sūriyābhāya samā aññā ābhā nāma natthīti dasseti. samuddaparamāti ye keci aññe sarā nāma, sabbe te samuddaparamā, samuddo tesaṃ uttamo, samuddasadisaṃ aññaṃ udakanidhānaṃ nāma natthi, bhagavāti.
Yasmā pana attapemena samaṃ pemaṃ nāma natthi. mātāpitādayo hi chaḍḍetvāpi puttadhītādayo ca aposetvāpi sattā attānameva posenti. dhaññena ca samaṃ dhanaṃ nāma natthi. (yadā hi sattā dubbhikkhā honti), tathārūpe hi kāle hiraññasuvaṇṇādīni gomahiṃsādīnipi dhaññaggahaṇatthaṃ dhaññasāmikānameva santikaṃ gahetvā gacchanti. paññāya ca samā ābhā nāma natthi. sūriyādayo hi ekadesaṃyeva obhāsanti, paccuppannameva ca tamaṃ vinodenti. paññā pana dasasahassimpi lokadhātuṃ ekappajjotaṃ kātuṃ sakkoti, atītaṃsādipaṭicchādakañca tamaṃ vidhamati. meghavuṭṭhiyā ca samo saro nāma natthi. nadīvāpi hotu talākādīni vā, vuṭṭhisamo saro nāma natthi.
meghavuṭṭhiyā hi pacchinnāya mahāsamuddo aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na hoti, vuṭṭhiyā pana pavattamānāya yāva ābhassarabhavanāpi ekodakaṃ hoti. tasmā bhagavā devatāya paṭigāthaṃ vadanto natthi attasamaṃ pemantiādimāhāti.

Ở bài kinh thứ ba, câu “Không có tình thương nào bằng tình thương đối với con” được giải thích như sau:

Dù con của mình xấu xí, người ta vẫn xem nó như tượng vàng. Họ đặt nó lên đầu, lên vai như bó hoa, ôm ấp chăm sóc. Dù bị con tiểu tiện, đại tiện vào người, họ vẫn vui vẻ như thể được rưới nước hoa thơm. Vì thế mới nói: “Không có tình thương nào bằng tình thương đối với con.” Ý nghĩa là: không có thứ tình thương nào có thể sánh ngang với tình thương đối với con.

“Không có của cải nào bằng đàn bò” nghĩa là: không có của cải nào khác có thể ngang bằng, giống như, hay tương đương với đàn bò. Thế Tôn nói vậy.

“Không có ánh sáng nào bằng mặt trời” là để chỉ rõ rằng không có ánh sáng nào khác có thể ngang bằng với ánh sáng của mặt trời.

“Đại dương là tối thượng” nghĩa là: bất kỳ nguồn nước nào khác (sông, hồ, ao…) đều lấy đại dương làm mức tối thượng; đại dương là cao nhất trong tất cả, không có kho chứa nước nào khác có thể sánh được với đại dương.

Tuy nhiên, vì không có tình thương nào bằng tình thương đối với chính mình. Thật vậy, chúng sinh dù bỏ rơi cha mẹ, dù không nuôi dưỡng con trai con gái, vẫn nuôi dưỡng chính bản thân mình trước hết.

Cũng không có của cải nào bằng lúa gạo. Khi chúng sinh bị nạn đói kém, trong thời kỳ như vậy, dù là vàng bạc, dù là bò trâu, người ta cũng mang đến chỗ những người có lúa gạo để đổi lấy lúa.

Cũng không có ánh sáng nào bằng trí tuệ. Vì mặt trời và các nguồn sáng khác chỉ chiếu sáng một phần, và chỉ xua tan bóng tối của hiện tại. Còn trí tuệ thì có thể làm cho cả mười ngàn thế giới trở thành một khối ánh sáng duy nhất, và phá tan cả bóng tối che phủ quá khứ, hiện tại, vị lai.

Cũng không có nguồn nước nào bằng mưa từ mây. Dù là sông, dù là hồ ao, không có nguồn nước nào ngang bằng mưa. Vì khi mưa ngưng, đại dương lớn cũng không còn lấy nước đủ làm ướt đầu ngón tay. Nhưng khi mưa đang rơi, thì ngay cả cõi trời Ābhassara cũng trở thành một khối nước duy nhất.

Vì thế, Thế Tôn khi đáp lại bài kệ của vị thiên đã nói: “Không có tình thương nào bằng tình thương đối với chính mình…” và những câu tiếp theo.

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình