Thế nhưng, Đức Phật đã mở ra một chân trời hoàn toàn khác: Bậc Toàn Giác mới là tối thượng (Sambuddho dvipadaṃ seṭṭho). Quyền lực của vua chúa chỉ cai trị được thân xác và bờ cõi hữu hạn, còn tuệ giác của bậc Giác Ngộ khai phóng tâm thức, vượt qua sinh tử luân hồi. Bậc tối thượng thật sự không phải là người đứng trên đầu kẻ khác bằng gươm đao và giai cấp, mà là đấng chiến thắng chính mình, đoạn tận mọi vô minh và lậu hoặc.

Từ sức mạnh cơ bắp đến sự thuần hóa. Khi nhìn vào loài bốn chân, thế tục ca ngợi con bò cày (balibadda) vì nó đại diện cho sức kéo cơ bắp và giá trị thực dụng nuôi sống xã hội nông nghiệp. Đức Phật lại hướng ánh nhìn về loài tuấn mã thuần chủng (ājānīyo). Một con tuấn mã giá trị không chỉ ở cơ bắp, mà ở tính kỷ luật, trí thông minh và sự nhạy bén (kāraṇaṃ jānāti – biết việc, hiểu lý lẽ), như hình ảnh con ngựa của vua Kūṭakaṇṇa trong Sớ giải: thà dừng bước chứ không để một giọt nước ướt đuôi làm vấy bẩn áo chủ. Đó chính là ẩn dụ sâu sắc cho một tâm trí đã được huấn thị và thuần phục: nhạy bén trước lỗi lầm nhỏ nhặt, dũng mãnh vượt qua mọi chướng ngại của dòng đời.

Vượt qua nhan sắc hình hài: Nền tảng của sự gắn kết. Trong mắt người đời, một người vợ lý tưởng thường bị trói buộc bởi tính sở hữu và độ tươi trẻ thanh xuân (komārī – người thiếu nữ đồng trinh). Đức Phật gạt bỏ lớp vỏ hào nhoáng của tuổi tác và dung mạo bên ngoài để chạm đến cốt lõi của hạnh phúc gia đình: sự nhu  thuận của một thục nữ (sussūsā). Nhan sắc rồi sẽ phai tàn theo năm tháng, sự trinh trắng chỉ thuộc về một thời điểm ban đầu, nhưng một người bạn đời biết lắng nghe, biết thấu cảm, chu đáo và tôn trọng lẫn nhau mới là chỗ dựa bình yên bền vững qua giông bão cuộc đời.

Đạo làm con: Hiếu tử quý hơn thứ bậc lớn nhỏ. Thế gian vốn nặng lòng với “con trai trưởng” (paṭhamajo) vì quan niệm nối dõi tông đường, thừa kế gia tài và cúng tế tổ tiên—bất chấp đứa con ấy có bất tài hay ngỗ nghịch. Đức Phật đã trả giá trị của một người con về đúng vị trí đạo đức: sự hiếu thuận và ngoan hiền (assavo). Thứ tự sinh ra là sự ngẫu nhiên của sinh học, nhưng lòng hiếu kính và tinh thần cầu tiến là sự lựa chọn của nhân cách. Như lời Sớ giải đã nhắc nhở đầy thấm thía: một đứa con trưởng mà hư đốn, trộm cướp thì có ích gì; chỉ có người con biết lắng nghe lời dạy bảo chân chính của cha mẹ mới xứng đáng là niềm tự hào đích thực của gia đình. Bằng ngôn ngữ thi ca cô đọng mà sâu sắc, bài kinh khẳng định một chân lý vượt thời gian: Giá trị tối thượng của con người và vạn vật chưa bao giờ nằm ở gốc gác xuất thân hay hình tướng bên ngoài, mà kết tinh ở phẩm hạnh, sự huấn luyện tâm thức và đạo đức sống.

Kinh Văn

14. “khattiyo dvipadaṃ seṭṭho, 
balībaddo balibaddo catuppadaṃ.
komārī seṭṭhā bhariyānaṃ, 
yo ca puttāna pubbajo”ti.

“sambuddho dvipadaṃ seṭṭho, 
ājānīyo catuppadaṃ.
sussūsā seṭṭhā bhariyānaṃ, 
yo ca puttānamassavo”ti.

Giữa các hàng hai chân,
Sát-đế-lỵ tối thắng,
Giữa các loài bốn chân,
Bò đực là tối thắng,
Trong các hàng thê thiếp,
Ngọc nữ là tối thắng.
Trong các hàng con trai,
Trưởng nam là tối thắng.

(Đức Thế Tôn dạy):

Giữa các loài hai chân,
Bậc Toàn giác tối thắng.
Giữa các loài bốn chân,
Thuần chủng là tối thắng.
Trong các hàng thê thiếp,
Thục nữ là tối thắng.
Trong các hàng con trai,
Hiếu tử là tối thắng.

Chú thích

Khattiya
Khattiya (Sanskrit: kṣatriya) thường được âm là Sát-đế-lỵ, tức giai cấp vua chúa, chiến sĩ và người cai trị trong xã hội Ấn Độ cổ. Theo quan niệm xã hội đương thời, khattiya có địa vị và quyền lực rất cao. Vì vậy câu “khattiya là tối thắng trong loài hai chân” phản ánh thước đo thế tục về sự cao quý: dòng dõi, địa vị và quyền lực.

“Loài hai chân” — dipada. Đây là cách nói chỉ con người. Điểm đặc biệt của bài kinh nằm ở sự đối chiếu: thiên nhân chọn khattiya làm người cao quý nhất, còn Đức Phật đặt Buddha — bậc Giác Ngộ lên trên tất cả. Như vậy, tiêu chuẩn được chuyển từ địa vị xã hội sang phẩm chất giác ngộ. (Nên lưu ý: Trong Hán tạng có thuật ngữ Lưỡng Túc Tôn (兩足尊) là một danh hiệu tôn xưng Đức Phật. Chữ “lưỡng túc” có thể được giải thích theo hai nghĩa, và cần phân biệt để tránh hiểu sai.

A.  bậc tôn quý nhất trong loài hai chân (dvipada-seṭṭha hoặc dvipada-uttama).

“Loài hai chân” ở đây chủ yếu chỉ con người (và chư thiên, phạm thiên). Vì Đức Phật xuất hiện trong loài người nhưng đạt đến giác ngộ viên mãn, Ngài được gọi là bậc tối thắng giữa những chúng sinh hai chân.

Điều này rất gần với câu Pāli: Sambuddho dvipadaṃ seṭṭho trong bài kinh nầy. (Bậc Chánh Đẳng Giác là tối thắng trong hàng hai chân.)

Đây cũng chính là ý nghĩa trong đoạn Sớ giải của kinh Khattiyasutta: tuy Đức Phật là bậc tối thắng trong tất cả chúng sinh, nhưng khi xuất hiện ở đời, Ngài sinh ra trong loài hai chân, nên nói Sambuddho dvipadaṃ seṭṭho.

B.  Cách giải thích “đầy đủ hai phẩm chất”

Trong truyền thống Hán Phật giáo, 兩足尊 – Lưỡng Túc Tôn đôi khi còn được diễn giải theo nghĩa: “Bậc tôn quý có đầy đủ cả hai.”

“Hai” ở đây thường được giải thích là phước và trí vẹn toàn (福慧兩足), nghĩa Đức Phật đã viên mãn cả phước đức lẫn trí tuệ. Cách giải thích này rất đẹp về mặt giáo nghĩa, nhưng không phải nghĩa từ nguyên trực tiếp của Pāli dvipada-seṭṭha. Xét sát văn Pāli, dvipada đơn giản là “hai chân / loài hai chân.)

“Bò đực” và “tuấn mã” . Trong xã hội nông nghiệp, bò là tài sản quan trọng, biểu tượng của sức lao động và sự sung túc. Nhưng trong câu trả lời, Đức Phật nói đến tuấn mã (ājānīya), hàm nghĩa con ngựa được thuần luyện tốt, cao quý, nhanh nhẹn và đáng tin cậy. Hình ảnh này còn dễ gợi đến lý tưởng của một con người được huấn luyện và điều phục.

“Trinh nữ” và “thục nữ” Vị thiên nhân đặt giá trị nơi tuổi trẻ của người phụ nữ. Đức Phật lại đặt trọng tâm nơi phẩm hạnh trong đời sống chung. Vì thế, ý nghĩa không nằm ở việc tuổi trẻ tự nó là xấu, mà ở chỗ giá trị con người không thể được xác định chỉ bởi tuổi tác hay vẻ ngoài.

“Con trưởng” và “hiếu tử”. Quan niệm cổ truyền dành vị trí đặc biệt cho người con đầu lòng. Đức Phật thay tiêu chuẩn thứ tự sinh ra bằng tiêu chuẩn đức hạnh: người con tốt không nhất thiết là con trưởng, mà là người biết sống có bổn phận, biết kính thuận và làm điều đáng làm.

Sớ Giải

14. catutthe khattiyo dvipadanti dvipadānaṃ rājā seṭṭho. komārīti kumārikāle gahitā. ayaṃ sesabhariyānaṃ seṭṭhāti vadati. pubbajoti paṭhamaṃ jāto kāṇo vāpi hotu kuṇiādīnaṃ vā aññataro, yo paṭhamaṃ jāto, ayameva putto imissā devatāya vāde seṭṭho nāma hoti. yasmā pana dvipadādīnaṃ buddhādayo seṭṭhā, tasmā bhagavā paṭigāthaṃ āha.
tattha kiñcāpi bhagavā sabbesaṃyeva apadādibhedānaṃ sattānaṃ seṭṭho, uppajjamāno panesa sabbasattaseṭṭho dvipadesuyeva uppajjati, tasmā sambuddho dvipadaṃ seṭṭhoti āha. dvipadesu uppannassa cassa sabbasattaseṭṭhabhāvo appaṭihatova hoti. ājānīyoti hatthī vā hotu assādīsu aññataro vā, yo kāraṇaṃ jānāti, ayaṃ ājānīyova catuppadānaṃ seṭṭhoti attho. kūṭakaṇṇarañño guḷavaṇṇāsso viya. rājā kira pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti kalambanadītīraṃ sampatto, asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati, rājā assācariyaṃ āmantetvā, “aho vata tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī”ti āha.
ācariyo “susikkhāpito deva asso, etassa hi cittaṃ — ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti, evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā”ti āha. rājā tathā kāresi. asso vegena otaritvā pāraṃ gato. sussūsāti sussūsamānā. kumārikāle vā gahitā hotu pacchā vā, surūpā vā virūpā vā, yā sāmikaṃ sussūsati paricarati toseti, sā bhariyānaṃ seṭṭhā. assavoti āsuṇamāno. jeṭṭho vā hi hotu kaniṭṭho vā, yo mātāpitūnaṃ vacanaṃ suṇāti, sampaṭicchati, ovādapaṭikaro hoti, ayaṃ puttānaṃ seṭṭho, aññehi sandhicchedakādicorehi puttehi ko attho devateti.

Trong kinh thứ tư này, câu “khattiyo dvipadaṃ” nghĩa là: trong loài hai chân, vị vua là tối thắng.

“Komārī” nghĩa là cô gái được cưới lúc còn ở tuổi thiếu nữ (trinh nữ). Thiên nhân nói rằng cô ấy là tối thắng hơn các người vợ khác.

“Pubbajo” nghĩa là đứa con được sinh ra trước tiên. Dù nó có thể bị mù, què, hoặc bất kỳ tật nguyền nào khác, miễn là nó được sinh ra đầu lòng, thì theo quan điểm của vị thiên nhân này, chỉ có đứa con ấy mới được gọi là tối thắng.

Vì trong các loài hai chân v.v., các bậc Phật và những vị tương tự mới thật sự là tối thắng, nên Đức Thế Tôn đã đáp lại bằng bài kệ tiếp theo.

Ở đây, dù Đức Thế Tôn thật sự là tối thắng hơn tất cả chúng sanh thuộc mọi loại (không chân, hai chân, bốn chân…), nhưng khi Ngài xuất hiện, Ngài chỉ xuất hiện trong loài hai chân – loài tối thắng nhất trong tất cả chúng sanh – nên Ngài nói: “Bậc Chánh Đẳng Giác là tối thắng trong loài hai chân.” Và sự tối thắng của Ngài đối với tất cả chúng sanh, khi Ngài đã xuất hiện trong loài hai chân, là hoàn toàn không gì có thể ngăn trở.

“Ājānīyo” nghĩa là bất kỳ con vật nào trong các loài như voi, ngựa… mà biết được lý do (kāraṇaṃ jānāti – biết nhân, biết điều cần phải làm), thì con vật ấy mới được gọi là ājānīya, và nó là tối thắng trong loài bốn chân. Ví dụ như con ngựa Guḷavaṇṇa của vua Kūṭakaṇṇa.

Chuyện kể rằng: Vua xuất cửa phía đông định đi đến núi Cetiyapabbata. Khi đến bờ sông Kalamba, con ngựa đứng im trên bờ, không chịu xuống nước. Vua gọi người huấn luyện ngựa và nói: “Này, ông đã huấn luyện con ngựa này thật khéo, đến nỗi nó không chịu xuống nước!” Người huấn luyện đáp: “Tâu Đại vương, con ngựa đã được huấn luyện rất tốt. Trong tâm nó nghĩ rằng: ‘Nếu ta xuống nước, cái đuôi sẽ ướt; nếu đuôi ướt, nước sẽ văng lên thân của nhà vua.’ Vì sợ làm ướt thân vua nên nó không xuống. Xin hãy nắm lấy cái đuôi của nó.” Vua làm theo. Con ngựa liền lao nhanh xuống nước và sang bên kia sông.

“Sussūsā” nghĩa là người vợ biết lắng nghe, biết hầu hạ. Dù cô ấy được cưới lúc còn thiếu nữ hay sau này, dù đẹp hay xấu, miễn là cô ấy biết lắng nghe chồng, hầu hạ và làm cho chồng vui lòng, thì cô ấy là tối thắng trong các người vợ.

“Assavo” nghĩa là hiếu tử,  người con ngoan hiền (āsuṇamāno – không cứng đầu, khó dạy). Dù là con trưởng hay con út, miễn là nó biết nghe lời cha mẹ, tiếp nhận lời dạy và làm theo lời khuyên dạy, thì nó mới là tối thắng trong các người con. Còn những đứa con khác – dù là trưởng nam như là kẻ trộm, kẻ cướp phá nhà cửa… – thì có ích lợi gì đối với vị thiên nhân kia?