Kinh Văn

Ṭhite majjhanhike kāle,
sannisīvesu pakkhisu;
Saṇateva brahāraññaṃ,
taṃ bhayaṃ paṭibhāti maṃ.

Ṭhite majjhanhike kāle,
sannisīvesu pakkhisu;
Saṇateva brahāraññaṃ,
sā rati paṭibhāti man’ti.

[Thiên nhân:]

Khi giờ ngọ đứng bóng,
Chim muôn đều im lặng,
Tiếng rừng sâu thâm u
Cảnh khiến ta sợ hãi!

[Vị Tỳ khưu đáp:]

Khi giờ ngọ đứng bóng,
Chim muôn đều im lặng,
Tiếng rừng sâu thâm u
Cảnh khiến ta vui thích!

Chú thích

Ṭhite majjhanhike kāle: “Khi giờ ngọ đã đứng vững / đã đến”. Majjhanhika (hoặc biến thể majjhantika) chỉ thời điểm giữa trưa, lúc mặt trời đứng bóng, nắng gắt nhất trong mùa khô.

Sannisīvesu pakkhisu: “Khi các loài chim đã đậu nghỉ / ngồi yên”. Chú giải : chim (và các loài thú) mệt vì nắng nóng, tìm chỗ mát mẻ rồi ngồi yên lặng để xua tan mệt mỏi (yathā phāsukaṭṭhānaṃ upagantvā sannisinnesu vissamānesu). Biến thể bản khác đọc sannisinnesu.

Saṇateva brahāraññaṃ: “Rừng lớn tự thân thì thầm / rì rầm”. – Brahārañña = rừng lớn, rừng rậm, rừng sâu. – Saṇateva: chú giải phân tích sandhi thành saṇati iva hoặc saṇati eva. Saṇati nghĩa là “phát ra tiếng, kêu, thì thầm, ù ù”. Sớ giải: “nó dường như phát ra tiếng, dường như phóng ra một tiếng gầm lớn” (saṇati viya mahāviravaṃ viya muccati). Thực chất là tiếng gió thổi qua cây cối, bụi tre, hốc rỗng trong rừng sâu. BNgài Bodhi dịch “murmurs” (thì thầm / rì rầm) thay vì “roars” vì động từ saṇati vốn chỉ tiếng êm dịu hơn (được dùng cho tiếng suối ở Sn 720–21).

Taṃ bhayaṃ paṭibhāti maṃ / sā rati paṭibhāti man: “Cảnh ấy hiện lên với ta như nỗi sợ / như sự vui thích”. Paṭibhāti = hiện lên, xuất hiện trước tâm (upaṭṭhāti).

Theo Sớ Giải, vào mùa khô, lúc giữa trưa nóng bức, khi mọi loài chim thú đều ngồi yên lặng nghỉ ngơi, từ sâu trong rừng phát ra một tiếng rì rầm lớn do gió thổi qua cây, tre nứa và các hốc rỗng. Lúc ấy, một vị thiên nhân còn thô thiển (manda), cô đơn, không tìm được bạn để ngồi nói chuyện vui vẻ, liền cảm thấy sợ hãi trước sự tĩnh lặng và tiếng thì thầm ấy, nên đọc kệ đầu.

Ngược lại, vị Tỳ khưu  thấy chính khung cảnh ấy là sự vui thích (rati), vì tâm đã hướng về độc cư (viveka), thích sự tĩnh lặng của rừng núi, lấy tiếng gió rừng làm nền cho sự an tịnh và thiền định.

Tâm quyết định cảnh: Cùng một hiện tượng khách quan (tiếng rừng giữa trưa mùa khô), nhưng cảm thọ hoàn toàn khác nhau. Thiên nhân còn dao động, cô đơn → bhaya (sợ hãi). Bậc đã thuần thục trong độc cư → rati (vui thích, khoái lạc thanh tịnh). Đây là minh họa sống động cho nguyên lý “tâm dẫn đầu các pháp” (Dhp 1–2) và sự khác biệt giữa tâm còn bị chi phối bởi năm triền cái với tâm đã hướng về viveka.

Giá trị của độc cư và rừng: Kinh này thuộc nhóm kệ ca ngợi arañña (rừng) như môi trường lý tưởng cho sự tu tập. Tiếng thì thầm của rừng không phải tiếng ồn phá hoại định, mà trở thành “âm thanh nền” hỗ trợ sự an trú. Nhiều vị A-la-hán trong Theragāthā cũng ca ngợi tiếng gió rừng, tiếng chim, tiếng suối như bạn đồng hành.

Sớ Giải

15. pañcame ṭhite majjhanhiketi ṭhitamajjhanhike. sannisīvesūti yathā phāsukaṭṭhānaṃ upagantvā sannisinnesu vissamamānesu. ṭhitamajjhanhikakālo nāmesa sabbasattānaṃ iriyāpathadubbalyakālo.
idha pana pakkhīnaṃyeva vasena dassito. saṇatevāti saṇati viya mahāviravaṃ viya muccati. saṇamānameva cettha “saṇatevā”ti vuttaṃ. tappaṭibhāgaṃ nāmetaṃ. nidāghasamayasmiñhi ṭhitamajjhanhikakāle catuppadagaṇesu ceva pakkhīgaṇesu ca sannisinnesu vātapūritānaṃ susirarukkhānañceva chiddaveṇupabbānañca khandhena khandhaṃ sākhāya sākhaṃ saṅghaṭṭayantānaṃ pādapānañca araññamajjhe mahāsaddo uppajjati.
taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. taṃ bhayaṃ paṭibhāti manti taṃ evarūpe kāle mahāaraññassa saṇamānaṃ mayhaṃ bhayaṃ hutvā upaṭṭhāti. dandhapaññā kiresā devatā tasmiṃ khaṇe attano nisajjaphāsukaṃ kathāphāsukaṃ dutiyakaṃ alabhantī evamāha. yasmā pana tādise kāle piṇḍapātapaṭikkantassa vivitte araññāyatane kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnassa bhikkhuno anappakaṃ sukhaṃ uppajjati, yaṃ sandhāya vuttaṃ —
“suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno. amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato”ti. (dha. pa. 373) ca, “purato pacchato vāpi, aparo ce na vijjati.
atīva phāsu bhavati, ekassa vasato vane”ti. (theragā. 537) ca. tasmā bhagavā dutiyaṃ gāthamāha. tattha sā rati paṭibhāti manti yā evarūpe kāle ekakassa nisajjā nāma, sā rati mayhaṃ upaṭṭhātīti attho. sesaṃ tādisamevāti.

1. Trong bài kinh thứ năm, cụm từ ṭhite majjhanhike có nghĩa là khi thời điểm ngọ (giữa trưa) đã đứng bóng.

2. Sannisīvesu nghĩa là khi [các loài chim và muôn thú], sau khi đi đến một nơi an ổn, đang cùng ngồi lại và nghỉ ngơi.

3. Thời điểm ngọ đứng bóng thực chất là lúc khả năng duy trì các oai nghi (đi, đứng, ngồi, nằm) của mọi chúng sinh đều suy giảm. Tuy nhiên, ở đây chỉ được minh họa cụ thể qua loài chim.

4. Saṇateva nghĩa là phát ra tiếng rì rào như một tiếng động lớn vang lên. Vì nó đang phát ra tiếng xào xạc nên gọi là saṇateva. Đó chính là hiện tượng tự nhiên tương ứng của nó.

5. Thật vậy, vào mùa nắng nóng, vào thời điểm giữa trưa khi các bầy thú bốn chân và các đàn chim đều đã ngồi yên, một âm thanh lớn phát sinh giữa đại ngàn: ấy là do gió thổi vào những thân cây rỗng và các đốt tre thủng, khiến thân cây cọ xát thân cây, cành cây cọ xát cành cây vào nhau. Chính hiện tượng đó đã được nhắm đến khi nói câu này.

6. Taṃ bhayaṃ paṭibhāti maṃ nghĩa là vào thời điểm như vậy, tiếng rì rào của đại ngàn xuất hiện và mang lại cho ta cảm giác sợ hãi.

7. Vị thiên thần có trí tuệ chậm lụt (dandhapaññā) ấy, vào khoảnh khắc đó, vì không tìm được một người bạn đồng hành để cùng ngồi thoải mái hay trò chuyện thoải mái, nên đã thốt lên lời như thế [Kệ 28].

8. Thế nhưng, trái lại, vào thời điểm ấy đối với vị Tỳ-kheo sau khi đi khất thực trở về, chọn chốn rừng sâu thanh vắng, nắm giữ đề mục thiền định (kammaṭṭhāna) mà an tọa, thì một niềm hạnh phúc vô lượng sinh khởi — điều đã được xác quyết qua các câu kinh:

·         “Vào nhà trống ngồi yên, của vị Tỳ-kheo tịnh tâm, có niềm vui siêu nhân, của người thấy rõ Chánh Pháp.” (Kinh Pháp Cú, kệ 373)

·         “Trước mặt hay sau lưng, không tìm thấy người nào, sống một mình trong rừng, vô cùng an ổn phỉ lạc.” (Trưởng Lão Kệ, kệ 537) 9. Chính vì thế, Đức Thế Tôn mới thuyết câu kệ thứ hai [Kệ 29]. 10. Trong đó, câu sā rati paṭibhāti maṃ mang ý nghĩa là: niềm hỷ lạc phát sinh từ việc ngồi một mình trong thời điểm như thế ấy đã hiện khởi và hiển lộ nơi ta. Phần giải thích còn lại cũng có ý nghĩa tương tự.