Kinh Văn

Dukkaraṃ duttitikkhañca,
abyattena ca sāmaññaṃ;
Bahūhi tattha sambādhā,
yattha bālo visīdatī.

Katihaṃ careyya sāmaññaṃ,
cittañce na nivāraye;
Pade pade visīdeyya,
saṅkappānaṃ vasānugo.

Kummova aṅgāni sake kapāle,
samodahaṃ bhikkhu manovitakke;
Anissito aññamaheṭhayāno,
parinibbuto nūpavadeyya kañci.

[Vị thiên nói:]

Sa môn hạnh không dễ
Xuất gia khó kham nhẫn
Cuộc tu lắm chướng nghịch
Nhận chìm kẻ thiểu trí

[Đức Thế Tôn đáp:]

Không chế ngự tự tâm
Sao tu lâu dài được
Tâm tư dễ chi phối
Rất dễ bị nhận chìm

Như rùa thu vào mai
Đầu và cả tứ chi
Tỳ khưu nhiếp phục tâm
Độc lập, không khát ái
Không tổn hại một ai
Với tâm được an tịnh
Không quy trách cho ngườl.
Chú thích

Dukkaraṃ = khó làm, khó thực hành.
duttitikkhaṃ = khó chịu đựng, khó kham nhẫn.
abyattena = đối với người chưa thiện xảo, chưa thuần thục, thiếu trí sáng suốt.
sāmaññaṃ = đời sống Sa-môn, phẩm hạnh hay pháp hành của Sa-môn.
sambādhā = những chỗ bức bách, trở ngại, chướng ngại.
bālo = người ngu, người chưa có trí.
visīdati = chìm xuống, sa lầy, thất bại, mất khả năng tiến tới.

Ở đây “khó” không có nghĩa Phật pháp cố tình đặt ra một cuộc sống khắc nghiệt. Cái khó phát sinh vì người bước vào đời sống xuất gia nhưng tâm chưa được huấn luyện tương xứng với đời sống ấy.

Đặc biệt quan trọng là:

cittaṃ ce na nivāraye — “nếu không chế ngự/ngăn giữ tâm.”

pade pade visīdeyya — “sẽ chìm đắm ở từng bước.”

saṅkappānaṃ vasānugo — “đi theo quyền lực của các tư niệm.”

Chính câu cuối cho biết nguồn gốc của sự thất bại: người tu tưởng mình đang làm chủ cuộc đời, nhưng thực chất lại đang vasānugo — đi theo, bị dẫn dắt, nằm dưới quyền chi phối của những tư tưởng chưa được thanh lọc.

Sớ giải thích pade pade — “từng bước, mỗi bước” theo hai cách.

Thứ nhất, nó có thể được hiểu là ārammaṇe ārammaṇe — trong từng đối tượng của tâm: bất cứ khi nào một phiền não sinh khởi đối với một cảnh nào đó, chính tại cảnh ấy hành giả “chìm xuống” (visīdati).

Thứ hai, nó có thể được hiểu theo bốn oai nghi: đi, đứng, ngồi và nằm. Nếu phiền não phát sinh khi đang đi thì chìm ngay trong khi đi; nếu sinh khi đứng, ngồi hay nằm thì cũng chính tại đó mà chìm.

Như vậy, “mỗi bước” không chỉ là từng bước chân. Nó có nghĩa rộng hơn: trong mỗi khoảnh khắc tiếp xúc với cuộc đời, nếu thiếu chánh niệm thì chính nơi ấy có thể trở thành nơi tâm sa lầy.

Sớ giải  xác định saṅkappa ở đây theo ba tà tư duy:

1.    kāmasaṅkappa — dục tư duy: suy nghĩ chạy theo dục lạc;

2.    byāpādasaṅkappa — sân tư duy: ý nghĩ sân hận, chống đối;

3.    vihiṃsāsaṅkappa — hại tư duy: ý nghĩ làm tổn thương, gây hại.

Vì vậy, saṅkappānaṃ vasānugo không đơn thuần là “có nhiều suy nghĩ”. Vấn đề nằm ở chỗ bị tư tưởng dẫn đi, đặc biệt là những tư tưởng bắt nguồn từ dục, sân và hại.

Đây là một phân biệt rất quan trọng. Đức Phật không dạy hành giả phải biến tâm thành một khoảng trống không có tư tưởng; Ngài dạy phải thấy tư tưởng khi nó sinh khởi và không trao quyền điều khiển đời mình cho nó.

Kummova aṅgāni sake kapāle “Như con rùa thu các chi vào trong chiếc mai của chính mình.”

Đây là hình ảnh trung tâm của toàn bài kinh. Con rùa sống được không phải vì bên ngoài không có nguy hiểm, mà vì khi nguy hiểm đến, nó biết thu các chi vào mai.

Cũng vậy, người tu không thể yêu cầu thế gian đừng có sắc đẹp, âm thanh hấp dẫn, lời khen chê, lợi dưỡng, xúc chạm, ký ức hay những hoàn cảnh kích động tâm. Điều hành giả có thể làm là phòng hộ các căn và thu nhiếp tâm, không để tâm lao ra nắm bắt cảnh rồi sinh tham, sân và si. Hình ảnh con rùa này còn được triển khai rõ hơn tại SN 35.240, nơi việc phòng hộ các căn được ví với con rùa thu các chi lại để con chó rừng không tìm được chỗ tấn công. Sau dụ ngôn ấy, chính bài kệ về con rùa của SN 1.17 lại xuất hiện. Điều này làm sáng tỏ một điểm: thu tâm không phải trốn thế giới; thu tâm là không để thế giới chiếm hữu tâm.

Câu Samodahaṃ bhikkhu manovitakke có thể hiểu: “Vị tỳ khưu hãy thu nhiếp những tư niệm của tâm.”

manovitakka là những tư duy, tầm, ý nghĩ phát sinh trong tâm. “Thu nhiếp” không có nghĩa là dùng sức đàn áp mọi suy nghĩ. Hình ảnh con rùa rất chính xác: nó không chặt bỏ các chi, chỉ thu chúng lại khi cần thiết. Tương tự, tu tập không phải tiêu diệt khả năng suy nghĩ, mà là huấn luyện tâm để hành giả có khả năng nhận biết:

“Đây là một ý nghĩ dục.”
“Đây là sân.”
“Đây là ý muốn làm tổn thương.”
“Nếu đi theo nó, tâm sẽ chìm.”

Nhận biết nhưng không đi theo — đó chính là một ý nghĩa thực tiễn của thu nhiếp tâm.

Anissito: độc lập, không nương gá.  Đây là một chữ rất sâu.

Anissito không có nghĩa rằng vị tỳ khưu không cần bất cứ ai hoặc phải sống cô lập. Theo Sớ giải, đó là không nương tựa vào hai thứ trói buộc căn bản:

taṇhā — ái, và diṭṭhi — kiến chấp.

Nói cách khác, tâm không còn phải dựa vào:

“Cái này phải thuộc về tôi.”
“Người này phải đối xử với tôi như thế.”
“Quan điểm của tôi phải đúng.”
“Người khác phải công nhận tôi.”

Còn những điều kiện ấy thì tâm còn lệ thuộc; điều kiện thay đổi thì khổ phát sinh.

Vì thế anissito là một trạng thái tự do nội tâm hơn là sự cô độc bên ngoài.

Aññamaheṭhayāno - “không làm tổn hại người khác.”  Một người thật sự điều phục tâm sẽ biểu hiện sự tu tập ấy qua cách mình đối xử với người khác. Nếu càng tu mà càng dễ sân, càng thích tranh luận, càng muốn hạ người khác xuống, thì sự “thu nhiếp” ấy vẫn chưa đi đến chiều sâu.

Sự tu tập chân chính chuyển hóa từ: phòng hộ tâm → giảm phiền não → giảm gây tổn thương.

parinibbuto theo nghĩa kilesaparinibbāna — sự dập tắt các phiền não. Đây là một chi tiết quan trọng. Không nhất thiết phải hiểu parinibbuto ở đây là sự viên tịch sau khi một vị A-la-hán qua đời. Trong mạch bài kệ, nó nhấn mạnh sự nguội tắt của ngọn lửa tham, sân, si.

Một người “nguội” bên trong thì thế gian vẫn có thể nóng, nhưng người ấy không cần cháy theo thế gian.

nūpavadeyya kañci “không nên chỉ trích bất cứ ai.” Câu này dễ bị hiểu lầm rằng Phật giáo cấm góp ý hay chỉ lỗi người khác.

Sớ giải giải thích tinh tế hơn: vị ấy không khiển trách người khác về lỗi lầm với ý muốn làm nhục hoặc hạ thấp họ. Nhưng nếu xuất phát từ lòng bi mẫn, nhằm giúp người ấy sửa đổi, thì vẫn có thể nói. Việc ấy cần hội đủ những phẩm chất như: nói đúng thời, nói sự thật, nói nhu hòa, nói điều có lợi và nói với tâm từ.

Như vậy:

không chỉ trích ≠ im lặng trước mọi sai trái.

Điểm quyết định nằm ở động cơ của người nói.

Một lời giống nhau nhưng phát xuất từ sân hận sẽ làm tổn thương; phát xuất từ trí

Bài kinh có thể hiểu theo cấu trúc:

Khó sống đời Sa-môn
→ vì có nhiều chướng ngại
→ căn nguyên là tâm chưa được chế ngự
→ tâm chưa chế ngự vì bị tà tư duy chi phối
→ phương pháp là thu nhiếp tâm như rùa thu chi vào mai
→ kết quả là không lệ thuộc ái và kiến
→ không làm tổn hại người khác
→ phiền não nguội tắt
→ và cuối cùng không còn tâm muốn trách cứ, hạ thấp người khác.

Như vậy, Đức Phật chuyển câu hỏi từ “Đời xuất gia khó đến mức nào?” sang một câu hỏi quan trọng hơn: “Ai đang làm chủ tâm này?”

Sớ Giải

17. sattame duttitikkhanti dukkhamaṃ duadhivāsiyaṃ. abyattenāti bālena. sāmaññanti samaṇadhammo. iminā devatā idaṃ dasseti — yaṃ paṇḍitā kulaputtā dasapi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni dante abhidantamādhāya jivhāya tāluṃ āhaccapi cetasā cittaṃ abhiniggaṇhitvāpi ekāsanaṃ ekabhattaṃ paṭisevamānā āpāṇakoṭikaṃ brahmacariyaṃ carantā sāmaññaṃ karonti. taṃ bhagavā bālo abyatto kātuṃ na sakkotīti. bahū hi tattha sambādhāti tasmiṃ sāmaññasaṅkhāte ariyamagge bahū sambādhā maggādhigamāya paṭipannassa pubbabhāge bahū parissayāti dasseti.
cittañce na nivārayeti yadi ayoniso uppannaṃ cittaṃ na nivāreyya, kati ahāni sāmaññaṃ careyya? ekadivasampi na careyya. cittavasiko hi samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. pade padeti ārammaṇe ārammaṇe. ārammaṇañhi idha padanti adhippetaṃ. yasmiṃ yasmiṃ hi ārammaṇe kileso uppajjati, tattha tattha bālo visīdati nāma. iriyāpathapadampi vaṭṭati. gamanādīsu hi yattha yattha kileso uppajjati, tattha tattheva visīdati nāma. saṅkappānanti kāmasaṅkappādīnaṃ.
kummo vāti kacchapo viya. aṅgānīti gīvapañcamāni aṅgāni. samodahanti samodahanto, samodahitvā vā. manovitakketi manamhi uppannavitakke. ettāvatā idaṃ dasseti — yathā kummo soṇḍipañcamāni aṅgāni sake kapāle samodahanto siṅgālassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjati, evamevaṃ bhikkhu manamhi uppannavitakke sake ārammaṇakapāle samodahaṃ mārassa otāraṃ na deti, samodahitvā cassa appasayhataṃ āpajjatīti. anissitoti taṇhādiṭṭhinissayehi anissito hutvā. aheṭhayānoti avihiṃsamāno. parinibbutoti kilesanibbānena parinibbuto. nūpavadeyya kañcīti yaṃkiñci puggalaṃ ācāravipattiādīsu yāya kāyaci maṅkuṃ kātukāmo hutvā na vadeyya, “kālena vakkhāmi no akālenā”tiādayo pana pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhapetvā ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena kāruññataṃ paṭicca vadeyyāti.

Trong câu thứ bảy, “duttitikkha” nghĩa là khó chịu đựng, tức là khó khăn và khó kham nhẫn. “Abyattena” nghĩa là bởi kẻ ngu si, kẻ vụng về. “Sāmañña” nghĩa là pháp của sa-môn (samaṇadhamma).

Bằng câu này, vị thiên nhân muốn chỉ rõ rằng: Những thiện nam tử trí tuệ, dù phải cắn chặt răng, lưỡi chạm lên nóc họng, dùng tâm chế ngự tâm, dù phải thực hành ngồi một chỗ, ăn một bữa suốt cả đời cho đến hơi thở cuối cùng, vẫn có thể hành trì phạm hạnh và làm được pháp sa-môn. Nhưng kẻ ngu si, vụng về thì không thể làm được điều ấy dưới sự hướng dẫn của Thế Tôn.

“Bahū hi tattha sambādhā” nghĩa là trên con đường Thánh đạo được gọi là sāmañña ấy, có rất nhiều chướng ngại. Đối với người đang thực hành để chứng đắc đạo, ngay từ giai đoạn chuẩn bị (pubbabhāga) đã có rất nhiều nguy hiểm.

Đoạn 2: “Cittañce na nivāraye” nghĩa là nếu không ngăn chặn được tâm khởi lên một cách phi như lý (ayoniso), thì người ấy có thể hành trì pháp sa-môn được bao nhiêu ngày? Ngay cả một ngày cũng không thể. Vì người bị tâm chi phối thì không thể thực hành pháp của sa-môn.

“Pade pade” nghĩa là trên từng đối tượng (ārammaṇa). Ở đây “pada” được hiểu là đối tượng. Bất cứ đối tượng nào mà phiền não khởi lên, tại đó kẻ ngu si liền chìm đắm. Cũng có thể hiểu “pada” là các oai nghi (iriyāpatha). Trong đi, đứng, nằm, ngồi… bất cứ nơi nào phiền não khởi lên, tại đó người ấy liền chìm đắm.

“Saṅkappānaṃ” chỉ các ý hướng về dục (kāmasaṅkappa) và các loại ý hướng khác.

Đoạn 3: “Kummo vā” nghĩa là như con rùa (kacchapa). “Aṅgāni” chỉ năm chi thể gồm cả cổ. “Samodahaṃ” nghĩa là đang rút vào, hoặc đã rút vào.

“Manovitakke” nghĩa là các tâm tư khởi lên trong tâm.

Đến đây sớ giải chỉ rõ: Cũng như con rùa rút năm chi thể (bốn chân và cổ) vào trong mai của mình để không cho chó rừng có cơ hội tấn công, và sau khi rút vào thì trở nên không thể bị xâm phạm; cũng vậy, vị Tỳ khưu rút các tâm tư khởi lên trong tâm vào trong “mai đối tượng” của mình, khiến Ma Vương không có cơ hội, và sau khi rút vào thì trở nên không thể bị xâm phạm.

“Anissito” nghĩa là không nương tựa vào các chỗ nương của tham ái và tà kiến. “Aheṭhayāno” nghĩa là không làm hại, không bức hại. “Parinibbuto” nghĩa là đã tịch diệt nhờ Niết-bàn của phiền não (kilesanibbāna).

“Nūpavadeyya kañci” nghĩa là không vì muốn làm cho bất kỳ người nào phải hổ thẹn về sự sai trái trong giới hạnh hay các lỗi khác mà lên tiếng trách móc. Trái lại, vị ấy an trú nội tâm năm pháp: “Ta sẽ nói đúng lúc, không nói sai lúc…” và với tâm đầy từ bi, vì lòng thương xót mà mới lên tiếng chỉ dạy.