Kinh Văn

[Devatā – Vị thiên:]

Kacci te kuṭikā natthi, kacci natthi kulāvakā;
Kacci santānakā natthi, kacci muttosi bandhanā?

“Ngài không có am thất?
Cũng không tổ ấm sao?
Chẳng có dây nối dài?
Đã thoát trói buộc chăng?”

[Đức Thế Tôn đáp:]

Taggha me kuṭikā natthi, taggha natthi kulāvakā;
Taggha santānakā natthi, taggha muttomhi bandhanā.

“Đúng. Ta không có am
Cũng không có tổ ấm
Chẳng có dây nối dài
Ta thoát mọi trói buộc

[Vị thiên hỏi:]

Kintāhaṃ kuṭikaṃ brūmi, kiṃ te brūmi kulāvakaṃ;
Kiṃ te santānakaṃ brūmi, kintāhaṃ brūmi bandhanaṃ?

Con nói “Am” là gì?
Nói “Tổ ấm” là gì?
Nói “Dây nối” là gì?
Nói “Trói buộc” là gì?

[Đức Thế Tôn đáp:]

Mātaraṃ kuṭikaṃ brūsi, bhariyaṃ brūsi kulāvakaṃ;
Putte santānake brūsi, taṇhaṃ me brūsi bandhanaṃ.

“Ngươi gọi mẹ là ‘am’;
Ngươi nói vợ là ‘tổ ấm’;
Ngươi gọi con là ‘dây nối’;
Ngươi gọi ái là  ‘trói buộc’.”

[Vị thiên tán thán:]

Sāhu te kuṭikā natthi, sāhu natthi kulāvakā;
Sāhu santānakā natthi, sāhu muttosi bandhanā.

“Lành thay, không còn am thất!
Lành thay, không tổ ấm!
Lành thay, không dây nối!
Lành thay, thoát trói buộc!”
Chú thích

Kuṭikā – “am nhỏ, túp lều nhỏ” Kuṭikā là dạng chỉ một căn nhà hay túp lều nhỏ. Nhưng trong câu NÓI của vị thiên, nó tượng trưng cho người mẹ – mātā. Sớ giải giải thích rất tinh tế: người mẹ được gọi là kuṭikā vì thai nhi cư trú trong bụng mẹ suốt mười tháng (dasa māse antovasanaṭṭhānaṭṭhena). Như vậy, “am nhỏ” ở đây không phải căn am mà Đức Phật đang trú, mà là thai tạng, nơi chúng sanh bắt đầu một đời sống mới.

Kulāvaka – “tổ chim, tổ ấm”. Sớ giải đưa ra hình ảnh rất sinh động: ban ngày chim bay đi tìm thức ăn, đến đêm lại trở về tổ; cũng vậy, con người đi đây đi đó rồi lại trở về nơi người phối ngẫu của mình. Vì ý nghĩa nương náu, quyến luyến, xem đó là chỗ thuộc về mình (ālayavasena), người vợ được ví như kulāvaka.  Ở đây chữ ālaya rất đáng chú ý: nó không chỉ có nghĩa nơi cư trú mà còn hàm nghĩa chỗ tâm bám víu, quyến luyến.

Santānakā – “những gì tiếp nối, dây nối dài” Từ này có ý nghĩa về sự tiếp tục, kéo dài, nối tiếp. Sớ giải giải thích các người con được gọi như vậy vì họ làm cho dòng dõi gia đình – kulapaveṇī – được tiếp nối. Vì thế dịch “Santānakā” thành “nối dõi”, “mạch nối dài” sẽ sát ý hơn nếu muốn nhấn mạnh nghĩa Sớ giải.

Bandhana – “sự trói buộc”. Là dây trói, sự ràng buộc, xiềng xích. Đức Phật xác định ngay: taṇhaṃ me brūsi bandhanaṃ “Ngươi gọi ái là sự trói buộc đối với Ta.” Đây chính là câu quan trọng trong bài kinh.

Sớ Giải

19. navame kacci te kuṭikāti ayaṃ devatā dasa māse antovasanaṭṭhānaṭṭhena mātaraṃ kuṭikaṃ katvā, yathā sakuṇā divasaṃ gocarapasutā rattiṃ kulāvakaṃ allīyanti, evamevaṃ sattā tattha tattha gantvāpi mātugāmassa santikaṃ āgacchanti, ālayavasena bhariyaṃ kulāvakaṃ katvā. kulapaveṇiṃ santānakaṭṭhena putte santānake katvā, taṇhaṃ bandhanaṃ katvā, gāthābandhanena ime pañhe samodhānetvā bhagavantaṃ pucchi, bhagavāpissā vissajjento tagghātiādimāha.
tattha tagghāti ekaṃsavacane nipāto. natthīti pahāya pabbajitattā vaṭṭasmiṃ vā puna mātukucchivāsassa dārabharaṇassa puttanibbattiyā vā abhāvato natthi.devatā “mayā sannāhaṃ bandhitvā guḷhā pañhā pucchitā, ayañca samaṇo pucchitamatteyeva vissajjesi, jānaṃ nu kho me ajjhāsayaṃ kathesi, udāhu ajānaṃ yaṃ vā taṃ vā mukhāruḷhaṃ kathesī”ti cintetvā puna kintāhantiādimāha. tattha kintāhanti kiṃ te ahaṃ.
athassā bhagavā ācikkhanto mātarantiādimāha. sāhu teti gāthāya anumoditvā sampahaṃsitvā bhagavantaṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā attano devaṭṭhānameva gatāti.

“Trong bài kinh thứ chín, câu ‘Ngài không có am nhỏ sao?’ có nghĩa rằng vị thiên ấy lấy người mẹ làm ‘am nhỏ’, vì mẹ là nơi thai nhi cư trú bên trong suốt mười tháng.

Cũng như loài chim ban ngày bay đi tìm thức ăn, đến đêm lại trở về tổ, chúng sanh tuy đi nơi này nơi khác rồi cũng trở về bên người nữ; vì ý nghĩa quyến luyến và nương tựa ấy, vị thiên gọi người vợ là ‘tổ chim’.

Vị ấy gọi những người con là ‘dòng tiếp nối’, bởi nhờ con cái mà dòng dõi gia đình được tiếp tục; và gọi ái là ‘sự trói buộc’.

Sau khi kết hợp những ý nghĩa ấy thành một bài kệ câu đố, vị thiên đem hỏi Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn trả lời bắt đầu bằng chữ ‘Taggha – quả thật’.

Ở đây, taggha là một tiểu từ mang nghĩa xác quyết: ‘quả thật, chắc chắn là như vậy’.

‘Không có’ nghĩa là Ngài đã từ bỏ những điều ấy để xuất gia; hoặc sâu xa hơn, trong vòng luân hồi, đối với Ngài không còn sự trở lại nằm trong thai mẹ, không còn việc nuôi dưỡng vợ, cũng không còn sự sanh ra con cái nữa.”

Vị thiên nghĩ đại ý:

“Ta đã chuẩn bị kỹ rồi mới đem những câu hỏi kín đáo này hỏi; vậy mà vị Sa-môn này vừa nghe đã trả lời ngay. Không biết Ngài thật sự hiểu ý ta, hay chỉ tình cờ nói điều gì vừa hiện lên trong tâm?”

Vì thế vị thiên mới hỏi lại:

“Vậy Ngài biết điều tôi gọi là am nhỏ, tổ chim, dòng nối tiếp và sự trói buộc là gì không?”

Đức Phật liền giải đúng từng ẩn dụ: mẹ là am thất; vợ là tổ ấm; con là dòng tiếp nối; ái là dây trói.

Vị thiên biết Đức Phật đã thấu suốt câu đố của mình nên vô cùng hoan hỷ, tán thán bằng câu “Sāhu te – Lành thay!”, rồi đảnh lễ, cúng dường hương hoa và trở về thiên giới.