Trong duyên hệ  (Paṭṭhāna), quyền duyên (indriyapaccayo) đứng hàng thứ mười sáu. Nó không phải là mối quan hệ “sanh ra” theo nghĩa thô thiển, cũng không phải mối quan hệ “nương tựa” đơn thuần. Quyền duyên là mãnh lực trợ giúp bằng chức năng quản lý: pháp được gọi là indriya đứng ở vị trí chủ đạo, định hướng, điều khiển và duy trì các pháp khác trong phạm vi chức năng riêng của mình.

II. Định nghĩa của indriya: quyền cai trị trên chức năng riêng

Sớ giải chú thích:

Kenaṭṭhena indriyanti. Issariyaṭṭhena indriyaṃ.
“Vì nghĩa nào gọi là quyền? Vì nghĩa chủ quyền / quyền cai trị.”

Chủ quyền ấy không phải quyền tuyệt đối trên mọi pháp, mà là quyền trên chính công việc của mình (attano attano kicce issariyaṃ).

• Thuộc tánh mạng quyền (nāmajīvita) cai trị công việc làm sống các pháp tương ưng: kéo dài thọ mạng sát-na, giữ dòng tương tục không đứt.
• Ý quyền (manindriya, tức tâm) cai trị công việc nắm cảnh.
• Nhãn quyền cai trị công việc làm phát sanh nhãn thức đúng bản chất thấy sắc.
• Tín quyền cai trị công việc tịnh tín, tấn quyền cai trị tinh tấn, niệm quyền cai trị không quên cảnh, định quyền cai trị không tán loạn, tuệ quyền cai trị thấy đúng như thật.

Ví dụ trong một trường đại học có nhiều phân khoa; mỗi phân khoa không cai trị toàn trường, nhưng chủ đạo môn học của mình. Ví dụ thứ hai cũng chuẩn: vị bộ trưởng không làm thay mọi việc trong quốc gia, nhưng quản lý bộ phận theo sở trường chuyên môn. Quyền duyên chính là mối quan hệ “bộ trưởng – bộ phận” ấy trong dòng tâm sắc.

Ba chức năng của một duyên nói chung là: sản sinh, hỗ trợ và duy trì. Pháp nào không làm được ba việc ấy đối với pháp khác thì dù vẫn được gọi là indriya trong bảng hai mươi hai quyền, vẫn không thành quyền duyên.

Hai mươi hai quyền gồm:

1.    Nhãn quyền

2.    Nhĩ quyền

3.    Tỷ quyền

4.    Thiệt quyền

5.    Thân quyền

6.    Ý quyền

7.    Nữ quyền

8.    Nam quyền

9.    Mạng quyền

10.                       Lạc quyền

11.                       Khổ quyền

12.                       Hỷ quyền

13.                       Ưu quyền

14.                       Xả quyền

15.                       Tín quyền

16.                       Tấn quyền

17.                       Niệm quyền

18.                       Định quyền

19.                       Tuệ quyền

20.                       Vị tri quyền (anaññātaññassāmītindriya)

21.                       Dĩ tri quyền (aññindriya)

22.                       Cụ tri quyền (aññātāvindriya)

Trong đó:

• Sáu quyền vật chất: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, mạng quyền (sắc).
• Mười lăm quyền tâm thức: ý quyền, năm thọ quyền, mạng quyền (danh), tín–tấn–niệm–định–tuệ, và ba siêu thế quyền (vị tri, dĩ tri, cụ tri).
• Hai sắc tính: nữ quyền và nam quyền.

Nữ quyền và nam quyền không thành quyền duyên.
Chúng chỉ là bhāva-rūpa: hạt giống của tướng nam/nữ, hình dáng, cử chỉ, phong thái. Chúng không sản sinh, không hỗ trợ, không duy trì các uẩn khác theo nghĩa duyên hệ. Chú giải nói rõ: dù chúng là nhân của tướng nam nữ, chúng không tỏa quyền duyên đến pháp nào. Do đó trong Paṭṭhāna, bảng năng duyên của quyền duyên loại trừ hai pháp này.

Ba siêu thế quyền (20–22) không phải pháp riêng biệt ngoài tuệ: chúng là tuệ quyền hiện hành ở đạo Nhập lưu (vị tri: “ta sẽ biết điều chưa biết”), các đạo–quả giữa (dĩ tri), và quả A-la-hán (cụ tri). Về chi pháp, chúng gộp vào thuộc tánh trí tuệ.

IV. Ba Duyên Thuộc Quyền Duyên

Nguyên văn Paccayaniddesa:

Indriyapaccayo’ti —
Cakkhundriyaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo.
Sotindriyaṃ … Ghānindriyaṃ … Jivhindriyaṃ … Kāyindriyaṃ …
Rūpajīvitindriyaṃ kaṭattārūpānaṃ indriyapaccayena paccayo.
Arūpino indriyā sampayuttakānañca dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ indriyapaccayena paccayo.

Dịch sát:

Gọi là quyền duyên, như: Nhãn quyền trợ nhãn thức giới và các pháp tương ưng bằng quyền duyên. Nhĩ… Tỷ… Thiệt… Thân quyền trợ thức giới tương ứng và các pháp tương ưng bằng quyền duyên. Sắc mạng quyền trợ các sắc nghiệp (kaṭattārūpa) bằng quyền duyên. Các quyền phi sắc trợ các pháp tương ưng và các sắc do chúng sanh khởi bằng quyền duyên.

Từ đoạn này, Sớ giải phân thành ba duyên:

1.    Vật tiền sanh quyền duyên (Vatthupurejātindriyapaccaya)

2.    Sắc mạng quyền duyên (Rūpajīvitindriyapaccaya)

3.    Câu sanh quyền duyên (Sahajātindriyapaccaya)

V. Vật tiền sanh quyền duyên (Vatthupurejātindriyapaccaya)

Năm quyền: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân là năm sắc thần kinh (pasāda-rūpa) sanh trước ngũ song thức. Đến sát-na trung thọ (ṭhiti) của sắc vật, chúng đủ lực trợ cho thức thấy–nghe–ngửi–nếm–xúc sanh lên.

Sở duyên: mười tâm ngũ song thức (nhãn thức thiện quả / bất thiện quả, v.v.) và bảy thuộc tánh luôn đi cùng ngũ song thức: xúc, thọ, tưởng, tư, nhất hành, mạng quyền, tác ý.

Đây là chỗ quyền duyên trùng lớp với vật tiền sanh duyên (vatthupurejāta) và y duyên (nissaya), nhưng góc nhìn khác:

• Nissaya / purejāta: sắc vật là chỗ nương, sanh trước.
• Indriya: sắc vật cai quản chất lượng của thức. Mắt sáng thì thấy rõ; mắt yếu thì thức thấy mờ. Cùng một cảnh sắc, cường độ và độ tinh của nhãn thức bị nhãn quyền chi phối.

Ví dụ: hai người cùng nhìn một trang kinh. Người có nhãn quyền mạnh, nhãn thức nắm cảnh sắc rõ, các thuộc tánh tương ưng làm việc đúng chức năng. Người nhãn quyền suy, thức thấy vẫn sanh (đủ duyên khác), nhưng “quyền cai trị” yếu nên thấy mờ, dễ mỏi. Đó là issariya của nhãn quyền trên lãnh địa của nó.

Lưu ý: nhãn quyền không trợ nhĩ thức, không trợ ý giới, không trợ sắc pháp. Phạm vi cai trị rất hẹp và rất đúng chức năng.

VI. Sắc mạng quyền duyên (Rūpajīvitindriyapaccaya)

Rūpajīvitindriya là một trong hai mươi tám sắc chân đế, thuộc nhóm sắc nghiệp (kammaja-rūpa). Nó chỉ có mặt trong các kalāpa do nghiệp sanh.

Chức năng: Duy trì sắc nghiệp cùng nhóm cho được sống còn đến hết thọ mạng sát-na của nhóm sắc ấy. Chú giải gọi công việc này là anupālana-kicca — hộ trì, khiến dòng sắc không đứt sớm.

• Năng duyên: sắc mạng quyền.
• Sở duyên: các sắc nghiệp còn lại trong cùng kalāpa (thường là chín sắc kia trong thập sắc: tứ đại + màu, hương, vị, thực tố, và tịnh sắc hoặc sắc tính tùy loại kalāpa), kể cả sắc nghiệp tái tục và sắc nghiệp của chúng sanh vô tưởng.

Đây là duyên sắc–sắc duy nhất trong nhóm quyền duyên, và gần như là trường hợp duy nhất mà một sắc pháp làm indriya-paccaya cho sắc pháp khác.

Ví dụ: một cakkhu-dasaka-kalāpa (thập sắc nhãn). Sắc mạng trong nhóm ấy không “thấy”, không làm cảnh, nhưng nó giữ nhóm sắc ấy sống. Nếu sắc mạng diệt, cả nhóm sắc nghiệp ấy không thể tồn tại đúng hạn. Nhãn quyền trong cùng nhóm thì cai trị thức thấy; sắc mạng quyền cai trị sự sống của chính nhóm sắc. Hai quyền, hai lãnh địa, cùng một kalāpa.

VII. Câu sanh quyền duyên (Sahajātindriyapaccaya)

Mười lăm danh quyền quy về tám chi pháp:

1.    Tâm — ý quyền (89 hoặc 121 tâm, tùy cách đếm đạo quả)

2.    Thọ — lạc, khổ, hỷ, ưu, xả quyền

3.    Mạng quyền (thuộc tánh jīvitindriya)

4.    Tín

5.    Cần

6.    Niệm

7.    Định

8.    Tuệ — gồm tuệ quyền thế gian và ba siêu thế quyền

Chúng trợ:

• các danh pháp đồng sanh, tương ưng;
• các sắc tâm do chính chúng sanh khởi;
• và ở sát-na tái tục, cả sắc nghiệp tái tục.

Đây là sahajātindriyapaccaya.

Từng quyền cai trị từng việc:

Ví dụ thực hành: khi một sát-na thiện dục giới có trí sanh, tám chi (nếu đủ mặt) cùng hiện. Tuệ không thay tín làm việc tịnh tín; tín không thay tuệ thấy vô thường. Mỗi quyền “bộ trưởng” một việc, nhưng cùng một nội các (tâm–sở hữu đồng sanh). Đó là hình ảnh phân khoa đại học áp vào sát-na tâm.

Ở đạo siêu thế, vị tri quyền (tuệ của đạo Nhập lưu) cai trị công việc biết điều chưa từng biết — đoạn kiết sử đầu tiên. Dĩ tri quyền cai trị công việc biết thêm những gì đạo trước chưa đoạn hết. Cụ tri quyền cai trị công việc biết đã xong, không còn việc phải biết để đoạn lậu. Vẫn là tuệ, nhưng quyền hạn chức năng khác nhau theo địa vị Thánh.

VIII. Năng duyên và sở duyên

Năng duyên

• Tám danh quyền (tâm, thọ, mạng quyền danh, tín, tấn, niệm, định, tuệ).
• Sắc mạng quyền.
• Năm tịnh sắc (trong phương thức tiền sanh).

Sở duyên

• 121 tâm + 52 thuộc tánh (phạm vi rộng nhất của câu sanh quyền duyên; ngũ song thức thì chỉ nhận năm tịnh sắc làm quyền tiền sanh).
• 17 sắc tâm.
• 20 sắc nghiệp tái tục, và các sắc nghiệp đồng bọn với sắc mạng quyền.

Không phải mọi quyền đều trợ mọi sở duyên. Nguyên tắc vàng của Paṭṭhāna là đúng chức năng, đúng lãnh địa.

IX. Phân biệt với trưởng duyên và các duyên lân cận

Dễ nhầm indriya với adhipati (trưởng duyên).

• Trưởng duyên: một pháp áp đảo toàn bộ sát-na, như vị vua. Chỉ có bốn: dục, cần, tâm, thẩm (chanda, viriya, citta, vīmaṃsā), và chỉ khi chúng thực sự chiếm ưu thế.
• Quyền duyên: nhiều pháp cùng lúc, mỗi pháp cai trị phần việc của mình, như nhiều bộ trưởng. Không cần “át hết” các pháp khác.

Cùng một thuộc tánh cần (viriya) có thể:

• là tấn quyền (luôn, mỗi khi hiện hành trong tư cách quyền),
• và đôi khi thêm cần trưởng nếu nó thật sự chiếm ưu thế trong sát-na ấy.

Quyền duyên còn chồng lên:

• câu sanh duyên, tương ưng duyên, hiện hữu duyên, bất ly duyên — về phía danh quyền;
• tiền sanh, y duyên, bất tương ưng — về phía năm tịnh sắc;
• hiện hữu / bất ly — về phía sắc mạng quyền khi nó chưa diệt.

Paṭṭhāna không xem đó là trùng lắp vô ích: mỗi duyên cắt một góc chức năng khác nhau trên cùng một sự kiện tâm–sắc.

X. Ý nghĩa đối với tu tập

Quyền duyên giải thích vì sao kinh điển nói đến tu tập năm quyền (saddhā, viriya, sati, samādhi, paññā) và cân bằng quyền.

Nếu tín mạnh mà tuệ yếu, dòng tâm được “bộ trưởng tín” kéo về tịnh tín nhưng thiếu soi xét. Nếu tấn mạnh mà định–niệm yếu, tinh tấn trở thành lao xao. Quyền duyên cho thấy: không phải chỉ “có” các thuộc tánh ấy là đủ; chúng phải đủ lực cai trị đúng việc. Tỳ khưu quán sát năm quyền chính là quán sát xem từng “bộ” trong nội tâm có đang làm đúng chức năng hay đang lấn việc nhau.

Đối với năm quyền thân: hộ trì căn (indriyasaṃvara) là không để cảnh kéo quyền đi lệch. Nhãn quyền vẫn cai trị thức thấy; nhiệm vụ của hành giả là không để tham–sân chiếm các sát-na kế tiếp sau khi thấy.

Đối với mạng quyền: cả danh mạng lẫn sắc mạng chỉ duy trì, không tạo ra một linh hồn thường hằng. Chúng giải thích sự liên tục của mạng sống mà không rơi vào thường kiến; sự diệt của chúng ở tử mà không rơi vào đoạn kiến — vì duyên hệ khác (nghiệp, thức tái tục) sẽ lập kalāpa và tâm mới.

XI. Kết luận

Quyền duyên là mối quan hệ cai quản theo chức năng. Trong hai mươi hai quyền, nữ quyền và nam quyền bị loại khỏi duyên hệ vì không sản sinh–hỗ trợ–duy trì. Phần còn lại vận hành theo ba cửa:

1.    Năm tịnh sắc, sanh trước, cai trị ngũ song thức.

2.    Sắc mạng quyền cai trị sự sống của sắc nghiệp đồng bọn.

3.    Tám chi danh quyền đồng sanh, cai trị danh pháp tương ưng và sắc do tâm sanh.

Hình ảnh phân khoa đại học và vị bộ trưởng không phải ví dụ trang trí: chúng đúng với định nghĩa issariyaṭṭhena indriyaṃ — chủ quyền trên việc của mình, không phải chủ quyền trên tất cả. Hiểu quyền duyên là hiểu vì sao trong một sát-na, nhiều pháp cùng “cầm quyền” mà không hỗn loạn: mỗi pháp một lãnh địa, đúng bản chất, đúng mục tiêu của dòng cittasantāna và rūpasantati.