I. Ly duyên (Vigatapaccayo)

Ly duyên là sự trợ giúp bằng cách lìa khỏi, vắng mặt. Ngài Tịnh Sự dịch là ly khứ duyên: chữ khứ được thêm vào để chỉ sự qua đi. Nói theo cách thường, là “nhường chỗ”. Sát-na tâm trước diệt thì sát-na tâm sau mới hiện khởi. Giống như trong một quốc gia, vị đứng đầu nhiệm kỳ trước phải rời nhiệm sở thì vị kế tiếp mới nhậm chức. Nếu vị trước chưa rời, vị sau không có chỗ để vào.

Trong Thắng Pháp, ly duyên chỉ áp dụng cho danh pháp, và chỉ nói trong diễn trình tâm. Không nói cho sắc pháp. Sắc có thể hoại, có thể hết duyên, nhưng sự “nhường chỗ” tuyệt đối để pháp sau khởi — đúng nghĩa vigata — chỉ được kể ở tâm và tâm sở.

Chánh tạng

Vigatapaccayoti samanantaravigatā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ vigatapaccayena paccayo.

Gọi là ly duyên: các pháp tâm và tâm sở vừa mất, trợ các pháp tâm và tâm sở đang sanh tiếp nối tức thì, bằng ly duyên.

Chú giải đồng nghĩa ly duyên với vô hữu duyên (natthipaccaya), và cả hai đều đồng nghĩa với vô gián duyên (anantarapaccaya) về chi pháp. Năng duyên là tâm và tâm sở vừa diệt (samanantaravigata). Sở duyên là tâm và tâm sở đang khởi liền sau (paṭuppanna). Không có khe hở. Không có một sát-na thứ ba chen vào.

Ba duyên này cùng một sự kiện, ba cách nhìn:

• Vô gián duyên nhìn vào sự không có khoảng trống.
• Vô hữu duyên nhìn vào sự không còn mặt của sát-na trước.
• Ly duyên nhìn vào sự đã rời chỗ, đã nhường chỗ.

Bản thể pháp của năng duyên và sở duyên vì vậy tương tự. Khác nhau ở cửa nhìn, không khác nhau ở pháp được nói.

Trên phương diện thường thức, sự trợ bằng cách xa rời được thấy ở nhiều chỗ. Cha mẹ muốn con trưởng thành, đôi khi phải cố tình lánh mặt để con tự giải quyết, hơn là lúc nào cũng can dự. Sự lánh mặt ấy chỉ tương đối: cha mẹ vẫn còn, chỉ không đứng ngay trước mặt. Trong Thắng Pháp, vì nói pháp bản thể, nên chỉ nhận trường hợp tuyệt đối — sát-na danh pháp trước đã diệt hẳn, sát-na kế tục mới khởi. Không có “vẫn còn mà lánh”.

II. Bất ly duyên (Avigatapaccayo)

Bất ly duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách không lìa mất. Năng duyên đang có mặt, sở duyên cũng đang có mặt, và chính sự không rời ấy là duyên. Trường hợp này xảy ra ở cả sắc pháp và danh pháp.

Chánh tạng:

Avigatapaccayoti. Cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ avigatapaccayena paccayo. Cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ avigatapaccayena paccayo. Okkantikkhaṇe nāmarūpaṃ aññamaññaṃ avigatapaccayena paccayo. Cittacetasikā dhammā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ avigatapaccayena paccayo. Mahābhūtā upādārūpānaṃ avigatapaccayena paccayo.

Cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Sotāyatanaṃ sotaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Ghānāyatanaṃ ghānaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Jivhāyatanaṃ jivhāviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Kāyāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti, taṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo.

Rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Saddāyatanaṃ sotaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Gandhāyatanaṃ ghānaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Rasāyatanaṃ jivhāviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo. Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ avigatapaccayena paccayo.

Gọi là bất ly duyên: Bốn uẩn phi sắc trợ lẫn nhau bằng bất ly duyên. Bốn sắc đại hiển trợ lẫn nhau bằng bất ly duyên. Vào sát-na tái tục, danh sắc trợ lẫn nhau bằng bất ly duyên. Tâm và tâm sở trợ các sắc tâm sanh bằng bất ly duyên. Sắc đại hiển trợ các sắc y sinh bằng bất ly duyên.

Nhãn xứ trợ nhãn thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Nhĩ xứ trợ nhĩ thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Tỷ xứ trợ tỷ thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Thiệt xứ trợ thiệt thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Thân xứ trợ thân thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Ý giới và ý thức giới sinh diễn nương sắc nào, sắc ấy trợ ý giới, ý thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên.

Sắc xứ trợ nhãn thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Thinh xứ trợ nhĩ thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Khí xứ trợ tỷ thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Vị xứ trợ thiệt thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Xúc xứ trợ thân thức giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên. Sắc xứ, thinh xứ, khí xứ, vị xứ, xúc xứ trợ ý giới và các pháp tương ưng bằng bất ly duyên.

Năm nhóm chi pháp, đọc theo đời sống:

1.    Bốn danh uẩn đồng sanh trợ nhau — thọ, tưởng, hành, thức không rời nhau trong một sát-na.

2.    Bốn sắc đại chủng đồng sanh trợ nhau — đất, nước, lửa, gió không đứng riêng.

3.    Sát-na kiết sanh ở cõi ngũ uẩn, danh và sắc tục sinh không rời nhau.

4.    Tâm và thuộc tánh trợ sắc do tâm sanh; đại chủng trợ sắc y sinh — năng duyên có mặt thì sở duyên sắc ấy có mặt.

5.    Căn, cảnh và thức không rời trong năm môn, và trong ý môn thì sắc nào làm chỗ nương cho ý giới, ý thức giới, sắc ấy không rời các pháp ấy.

Chú giải nói thẳng: bất ly (avigata) là hiện hữu (atthi), nên bất ly duyên đồng nghĩa với hiện hữu duyên (atthipaccaya). Hiện hữu duyên nói rộng có bảy duyên thế nào, bất ly duyên cũng có bảy duyên thế ấy, chỉ khác danh từ.

Bảy duyên phân theo cách chiết tính:

1.    Câu sanh bất ly duyên (Sahajātāvigatapaccaya): Trợ giúp bằng cách cùng sanh và không rời nhau (như 4 danh uẩn, 4 đại hiển).

2.    Vật tiền sanh bất ly duyên (Vatthupurejātāvigatapaccaya): Sắc vật (căn) sanh trước, đang còn tồn tại để nâng đỡ cho danh pháp nương gá.

3.    Cảnh tiền sanh bất ly duyên (Ārammaṇapurejātāvigatapaccaya): Cảnh sắc, thinh... sanh trước, chưa biến mất, làm đối tượng cho tâm thức nhận biết.

4.    Vật cảnh tiền sanh bất ly duyên (Vatthārammaṇapurejātāvigatapaccaya): Sắc căn vừa làm chỗ nương vừa làm cảnh sở tri chưa diệt mất trong lúc tâm bắt cảnh.

5.    Hậu sanh bất ly duyên (Pacchājātāvigatapaccaya): Danh pháp sanh sau có mặt để duy trì, bảo hộ sắc thân sanh trước.

6.    Vật thực bất ly duyên (Āhāravigatapaccaya): Dưỡng chất (đoàn thực) đang tồn tại trợ cho sắc thân tiếp tục duy trì.

7.    Quyền bất ly duyên (Indriyāvigatapaccaya): Các sắc quyền hay danh quyền đang có mặt dẫn dắt, duy trì các pháp đồng loại.

III. Đồng mà không lẫn

Ba cặp cuối của 24 duyên có điểm đồng, có điểm dị. Người học cần giữ cả hai.

Ly duyên, vô hữu duyên, vô gián duyên cùng một việc: sát-na trước diệt, sát-na sau khởi, không khe hở. Nhưng vô gián nhấn “không có khoảng”, vô hữu nhấn “không còn”, ly nhấn “đã rời, đã nhường chỗ”.

Bất ly duyên và hiện hữu duyên cùng một việc: năng duyên đang có mặt. Nhưng có mặt chưa chắc đã trợ. Nên phải nói hiện hữu rồi mới nói bất ly: sự có mặt ấy đang không rời sở duyên, đang đỡ sở duyên. Cũng vậy, có mặt chưa chắc đã hòa quyện. Nên phải nói hiện hữu rồi mới nói tương ưng: tương ưng là cùng một sát-na, cùng một sở y, cùng một cảnh, cùng một sanh, cùng một diệt. Bất ly rộng hơn tương ưng, vì bất ly gồm cả sắc — đại chủng với đại chủng, đại chủng với y sinh sắc, căn với thức — những chỗ không gọi là tương ưng.

Hiện hữu và Tương ưng (Sampayutta): Hiện hữu bao gồm cả sắc và danh, còn Tương ưng đòi hỏi sự hòa quyện tuyệt đối (cùng sanh, cùng diệt, cùng một chỗ nương, cùng một cảnh) vốn chỉ có giữa tâm và tâm sở.

Một câu để ghi nhớ: Ly duyên là nhường chỗ, chỉ có ở danh pháp. Bất ly duyên là không rời, có ở cả danh và sắc. Cặp trước nhìn sự diệt để pháp sau khởi. Cặp sau nhìn sự còn có mặt để pháp đang có được nâng đỡ.