Đoạn này là duyên sự và lời chú của Dhammapada-aṭṭhakathā cho hai kệ 44–45, mở đầu Pupphavagga.

Dụ Ngôn

Bậc Đạo Sư, đang ngự tại Sāvatthī, đã thuyết pháp thoại này nhân năm trăm vị Tỳ khưu chuyên nói chuyện về những vùng đất đã đi qua.

Chuyện kể rằng các vị ấy đi du hành các xứ cùng Đức Thế Tôn, rồi trở về Jetavana. Chiều hôm ấy, ngồi trong giảng đường, các vị kể về những chỗ mình đã đi qua: “Từ làng này sang làng kia, chỗ đi thì bằng, chỗ gồ ghề, nhiều bùn, nhiều sỏi, đất đen, đất đỏ.” Bấy giờ Đức Phật ngự đến, hỏi: “Này các Tỳ khưu, các Thầy đang ngồi bàn chuyện gì?” Được thưa: “Bạch Ngài, chúng con đang nói về những vùng đất đã đi qua” Ngài bảo: “Này các Tỳ khưu, đó gọi là đất bên ngoài. Các Thầy nên hiểu về bản địa nội tại” rồi nói hai kệ này:
 “ko imaṃ pathaviṃ vicessati,
 yamalokañca imaṃ sadevakaṃ.
 ko dhammapadaṃ sudesitaṃ,
 kusalo pupphamiva pacessati.
 “sekho pathaviṃ vicessati,
 yamalokañca imaṃ sadevakaṃ.
 sekho dhammapadaṃ sudesitaṃ,
 kusalo pupphamiva pacessatī”ti.

Ai quán triệt đại địa
Cùng cảnh giới đoạ, siêu?
Ai hiểu Pháp khéo thuyết
Như thợ khéo hái hoa?

Hữu học liễu đại địa
Cùng cảnh giới đoạ, siêu
Lãnh hội Pháp khéo thuyết
Như thợ khéo hái hoa

Cuối thời pháp, năm trăm vị Tỳ khưu ấy cũng đắc A-la-hán quả cùng các vô ngại giải. Pháp thoại cũng có lợi ích cho hội chúng có mặt.

Ý Nghĩa

Pathavī ở đây không phải mặt đất các vị vừa đi qua. Chú giải gọi đất ngoại giới là bāhirapathavī, đất nội giới là ajjhattikapathavī, rồi giải pathaviṃ bằng attabhāvasaṅkhātaṃ pathaviṃ: thân ngũ uẩn được gọi là đất, vì địa đại là thành phần nổi của sắc thân. “tạo thành thiền án” (parikammaṃ kātuṃ) là chuyển đề tài tán gẫu thành đề mục quán.

Ở đấy, ko imaṃ nghĩa là: ai sẽ chọn xét đất này, tức thân này được gọi là đất.

Vicessati thuộc căn vic, cùng họ với vicināti. Chú giải không giải là “chinh phục”, mà giải bốn tầng: vicinissati, vijānissati, paṭivijjhissati, sacchikarissati — chọn lọc, biết rõ, xuyên thấu, chứng thực. Một số bản kệ đọc vijessati; bản chú này nhất quán với vicessati.

Yamaloka được thu vào bốn đọa xứ - ý nghĩa thường dùng là cảnh giới của Diêm vương. Một số bản dịch dùng Phạm âm Dạ ma, trùng với tên một cõi trời dục giới trên cõi Đạo Lợi, dưới cõi Đâu Suất. Imaṃ sadevakaṃ là nhân giới kèm thiên giới. Ba vế ấy hợp thành toàn bộ hữu tình giới mà bậc hữu học phải thấy đúng bản chất.

Imaṃ sadevakaṃ: và nhân giới này cùng với thiên giới — ai sẽ chọn xét, chọn lọc, biết rõ, thấu triệt, chứng ngộ? Ngài hỏi vậy.

Ko dhammapadaṃ sudesitaṃ: pháp khéo thuyết, vì được nói đúng theo tự tánh, tức ba mươi bảy phần Bồ-đề — ai sẽ nhặt lấy, như người kết tràng hoa khéo tay đang chọn hoa: sẽ chọn lọc, sẽ biết rõ, sẽ thẩm sát, sẽ thấu triệt, sẽ chứng ngộ. Nên lưu ý chữ dhammapada thường được dịch là “Pháp cú” nghĩa là “lời Pháp” nhưng ý nghĩa trong ngữ cảnh nầy là “đường Đạo”, “chân lý”, “con đường chuyển hoá”.

Sekho: Những bậc thánh còn tiến tu, bậc hữu học bảy hạng, bắt đầu từ vị trụ Dự lưu đạo cho đến vị trụ A-la-hán đạo, vì đang học ba học: tăng thượng giới, tăng thượng tâm, tăng thượng tuệ. Chính vị ấy sẽ chọn xét đất này, tức thân này được gọi là đất: bằng A-la-hán đạo, kéo dục tham ra khỏi thân ấy, sẽ chọn lọc, biết rõ, thấu triệt, chứng ngộ. Như người kết tràng hoa khéo tay vào vườn hoa, bỏ nụ non, hoa bị sâu đục, hoa héo, hoa kết cục, chỉ chọn những hoa đẹp, nở đều — cũng vậy, vị ấy bằng tuệ sẽ nhặt lấy pháp cú phần Bồ-đề đã khéo nói, khéo chỉ bày: sẽ chọn lọc, thẩm sát, thấu triệt, chứng ngộ. Đức Đạo Sư tự giải câu hỏi của chính mình như vậy.

Pacessati là động từ của người hái hoa. Ẩn dụ được triển khai đủ: vào vườn, loại nụ non, hoa sâu đục, hoa héo, hoa kết cục, chỉ lấy hoa đẹp và nở đều. Việc chọn pháp cũng vậy: không nhận mọi ấn tượng, chỉ lấy những gì thuộc phần Bồ-đề.

Hai kệ ngôn là một cặp hỏi–đáp. Kệ ngôn số 44 để ngỏ ko, “ai?”. Kệ ngôn số 45 trả lời sekho. Cấu trúc ấy khớp với cách Sớ giải kết luận: “Bậc Đạo Sư tự trả lời câu hỏi của chính mình.”

Điểm huấn thị nằm ở sự chuyển đề. Năm trăm Tỳ khưu không nói chuyện phi pháp; các vị chỉ mô tả đường đất sau chuyến du hành. Đức Phật không quở sự kiện, mà chỉ chỗ đặt tâm: đất ngoài thì đã thấy, đất trong — thân này — mới là chỗ cần quan tâm suy gẫm. Từ một câu chuyện đường đi, pháp thoại mở ra toàn bộ ba cõi và ba mươi bảy phần Bồ-đề.

Ẩn dụ người thợ hái hoa giữ cho việc quán không trở thành sự tích lũy hỗn tạp. Người khéo không hái sạch vườn; người hữu học cũng không ôm hết mọi kinh nghiệm, mà bằng tuệ loại bỏ những gì non, hỏng, héo, rối, chỉ giữ những pháp đã khéo thuyết. Phần kết duyên sự — năm trăm vị đắc A-la-hán cùng bốn vô ngại giải — cho thấy Sớ giải cho thấy cặp kệ ngôn này như một thời pháp đưa thẳng từ thiền án khởi đầu trên thân đến đoạn tận lậu hoặc.

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình

@@@

Bài học lưu trữ năm  2022- | 12  | 11 | 10 | 09 | 08 | 07 | 06 | 05 | 04 | 03 | 02 | 01