Abhidhamma (Thắng Pháp) khó học vì đòi hỏi người học phải chuyển từ cách nhận thức thông thường sang phương pháp phân tích thực tại theo chân đế (paramattha).

Có ba nguyên nhân chính:

a) Chú trọng pháp chân đế vi mô (Paramattha-desanā): Khác với Kinh tạng (Suttanta) dùng ngôn ngữ thường thức vĩ mô (Sammuti-sacca – con người, cuộc đời, câu chuyện ngụ ngôn …), Abhidhamma phân tích thực tại về bình diện tối hậu (Paramattha-sacca): Tâm (Citta), Thuộc tánh tâm (Cetasika), Sắc pháp (Rūpa) và Niết-bàn (Nibbāna). Người học phải từ bỏ tư duy quy ước thường nhật để tư duy bằng các đơn vị vi tế phi nhân cách.

b) Khối lượng đồ sộ và ngôn ngữ: Như ngài Bodhi ghi nhận, chỉ riêng Tạng Abhidhamma và Chú giải của Buddhaghosa đã hơn 40 tập bản PTS, khiến người mới học rất khó tiếp cận. Nguyên văn Pāḷi, thuật ngữ siêu hình khó dịch mà không mất nghĩa tinh tế.

c) Yêu cầu thầy hướng dẫn: Kinh điển xác nhận đây là tạng "thâm diệu nhất, khó nhất vì bàn về tuyệt đối, chân lý tối hậu... cần học cẩn thận dưới sự hướng dẫn của thầy có năng lực". Không có nền tảng giới-định-tuệ và văn phạm Pāḷi, người học dễ "giơ tay đầu hàng khi đi vào rừng thuật ngữ Abhidhamma".

Thắng Pháp khó không hẳn vì giáo lý huyền bí, mà vì phương pháp phân tích tinh vi, thuật ngữ chuyên biệt và yêu cầu tư duy chính xác.

1.2. Tại sao quyển Abhidhammatthasaṅgaha thường được chọn làm giáo trình?

Tác phẩm của Trưởng lão Anuruddha (khoảng thế kỷ XI–XII tại Sri Lanka) trở thành sách giáo khoa chuẩn mực tại Myanmar, Sri Lanka, Thái Lan và Việt Nam nhờ các đặc tính:

• Bố cục cô đọng, hệ thống hóa toàn bộ 7 bộ Abhidhamma: Bảy bộ tạng Luận rất mênh mông; Abhidhammatthasaṅgaha gom trọn giáo lý cốt lõi vào 9 chương mạch lạc, bao quát từ pháp thực tại (Paramattha), tiến trình nhận thức (Tâm lộ - Cittavīthi), nghiệp báo – tái sinh (Kamma & Paṭisandhi), cho đến các mối tương quan duyên hệ (Paṭiccasamuppāda & Paṭṭhāna) và phương pháp thiền định (Kammaṭṭhāna).
• Văn thể kệ tụng dễ thuộc, dễ nhớ: Mỗi chủ đề đều được đúc kết bằng các bài kệ Pāḷi ngắn gọn, súc tích, được thiết kế chuyên biệt cho truyền thống truyền khẩu và học thuộc lòng (Pāḷi-muttaka). Ngài Tịnh Sự cũng vận dụng điểm nầy để viết quyển “Diệu Pháp Lý Hợp”
• Hệ thống chú giải phụ trợ phong phú: Suốt nhiều thế kỷ, tác phẩm này được các bậc đại sư bồi đắp hệ thống sớ giải đồ sộ (tiêu biểu như Abhidhammattha-vibhāvinī-ṭīkā của Sumaṅgala, hay các giải đồ thực hành từ truyền thống Miến Điện của Ngài Ledi Sayadaw, Mahasi Sayadaw), tạo thành một hệ sinh thái học thuật hoàn chỉnh từ sơ cấp đến chuyên sâu.

1.3. Có phương pháp nào học Abhidhamma có thể gọi là tốt nhất?

Không có phương pháp tốt nhất tuyệt đối, chỉ có phương pháp phù hợp nhất cho từng căn cơ. Truyền thống Miến Điện đúc kết 4 bước:

1.    Gantha - Học thuộc lòng mātikā: Thuộc 89/121 tâm, 52 tâm sở, 28 sắc, 24 duyên.

2.    Attha - Hiểu nghĩa: Dùng bảng (table), đồ thị lộ trình tâm (vithi), so sánh Pāḷi-Việt-Anh.

3.    Yojanā - Liên hệ: Đưa vào đời sống: mỗi sát-na thấy-nghe-ngửi-nếm là một lộ tâm.

4.    Bhāvanā - Quán chiếu: Lấy citta-cetasika làm đối tượng thiền quán danh-sắc.

Phương pháp hiệu quả nhất hiện nay là tích hợp: Văn bản Sangaha + Sơ đồ tư duy + Vấn đáp + Thiền quán. Học suông chữ mà không quán thì thành triết học khô.

1.4. Những thuật ngữ Abhidhamma trong tiếng Việt đã chuẩn hoá thế nào?

Thuật ngữ Abhidhamma tiếng Việt hiện đã hình thành những quy ước dịch thuật khá ổn định, nhưng chưa có một hệ thống chuẩn hoá duy nhất được tất cả các dịch giả và truyền thống chấp nhận.

Thuật ngữ Abhidhamma tiếng Việt hiện nay đã hình thành một quy chuẩn học thuật vững chắc, phản ánh qua các giai đoạn:

Kế thừa và chuẩn hóa Hán - Việt từ tạng Pāḷi: Các thế hệ dịch giả tiên phong – tiêu biểu là Ngài Tịnh Sự (người có công truyền bá và dịch giải toàn bộ giáo trình Abhidhamma), Hòa thượng Thích Minh Châu, đã tiên phong định danh các thuật ngữ Pāḷi sang từ Hán-Việt vốn có trong Hán Tạng từ xưa như:Tầm (Vitakka), Tứ (Vicāra), Thắng giải (Adhimokkha), Cần (Viriya), Hỷ (Pīti),  Dục (Chanda) …

Hoặc chế tác ra từ mới vốn chưa từng có trong ngôn ngữ Việt hay Hán Việt như: Khán ý môn (Manodvārāvajjana), tâm đổng lực (Javana), sắc thần kinh (Pasādarūpa)…

Song hành đối chiếu Pāḷi - Việt: Xu hướng học thuật hiện đại (tại các lớp Phật học nguyên thủy, thiền viện, và các bản dịch hiệu đính luôn giữ thuật ngữ gốc Pāḷi đi kèm từ dịch Việt nhằm tránh hiện tượng "tam sao thất bản" và không nhầm lẫn với các khái niệm của Duy Thức tông (Vijñaptimātra).

Vẫn có nhiều thuật ngữ Thắng Pháp hiện được dịch với nhiều cách tuỳ người dạy như bhavaṅga là hữu phần, hộ kiếp, tiềm thức… Vì ngài Tịnh Sự là người tiên phong truyền bá Abhidhamma tại Việt Nam nên những từ vựng do ngài dịch thuật phổ biến rộng nhất hiện nay.

Chuẩn hoá thuật ngữ không nhất thiết là bắt buộc mọi người dùng một từ, mà là định nghĩa rõ ràng, nhất quán trong sử dụng và luôn đối chiếu với nguyên ngữ Pāli.

1.5. Phương pháp vấn đáp có những lợi điểm nào để giảng Thắng Pháp?

Vấn đáp đặc biệt thích hợp với Abhidhamma vì buộc người học phải suy xét, phân biệt và giải thích, thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức một chiều.

Năm lợi điểm:

1.    Kích thích tư duy: Câu hỏi buộc học viên vận dụng kiến thức đã học.

2.    Phát hiện ngộ nhận: Giảng viên nhận ra ngay những chỗ học viên nhầm lẫn, chẳng hạn giữa thọ và tưởng.

3.    Rèn luyện phân tích: Học viên tập nhận diện tâm theo căn, thọ, tà kiến và tính tự phát hay bị tác động.

4.    Củng cố trí nhớ: Việc tự tìm câu trả lời giúp ghi nhớ sâu hơn so với chỉ nghe giảng.

5.    Tăng tính tương tác: Người học chủ động tham gia vào tiến trình khám phá giáo lý.

Phương pháp vấn đáp cũng kế thừa truyền thống truyền khẩu và kết tập (Saṅgīti): Trong Đại hội Kết tập Kinh điển lần thứ nhất, Tôn giả Mahākassapa đã dùng phương pháp hỏi trực tiếp Tôn giả Upāli (về Luật) và Tôn giả Ānanda (về Kinh). Trong chính Abhidhamma, bộ Kathāvatthu (Những điểm tranh luận) và bộ Yamaka (Song đối) được xây dựng hoàn toàn trên cấu trúc vấn đáp biện chứng nhị nguyên (hỏi – đáp, thuận – nghịch) để phá vỡ tà kiến.

Có thể nói ngắn gọn: Abhidhamma lấy chân đế làm đối tượng, lấy giáo trình làm phương tiện, lấy tư duy làm phương pháp, lấy nguyên ngữ Pāli làm chuẩn đối chiếu và lấy vấn đáp làm cách phát huy trí hiểu biết. Mục tiêu tối hậu của việc học Thắng Pháp không phải chỉ để biết có bao nhiêu tâm, tâm sở hay duyên hệ, mà để hiểu đúng bản chất vô thường, khổ và vô ngã của các pháp hữu vi, làm nền tảng cho sự tu tập trí tuệ giải thoát.

Bài học tuần tới:

Bài 2. Chung quanh thuật ngữ Abhidhamma

2.1 Thuật ngữ Abhidhamma nghĩa là gì?

2.2 Trong những từ dịch như Thắng Pháp, Vô Tỷ Pháp, Vi Diệu Pháp, Siêu Lý thì từ nào tốt nhất nên sử dụng?

2.3 Abhidhamma được ghi nhận thế nào qua lăng kính lịch sử?

2.4 Xin cho một số so sánh giữa Kinh Tạng và Thắng Pháp Tạng

2.5 Abhidhamma được phổ biến thế nào trong nền Phật học đương đại của Việt Nam