Kinh văn

44. “Ekamūlaṃ dvirāvaṭṭaṃ, timalaṃ pañcapattharaṃ;
Samuddaṃ dvādasāvaṭṭaṃ, pātālaṃ atarī isī”ti.

Bậc kiến giả vượt thoát
Một rễ, hai vực xoáy,
Ba uế, năm lây lan,
Biển lớn mười hai họa,

Chú thích

Bài kinh chỉ một bài kệ của vị thiên, nói tại Sāvatthī, không có lời đáp. Sớ giải Sāratthappakāsinī giải ẩn ngữ như sau. Biển (samudda) và vực thẳm (pātāla) cùng chỉ tham ái: biển vì không thể làm đầy, vực thẳm vì không có chỗ đứng. Các tính từ đứng trước đều quy về vực ấy.

Ekamūlaṃ — một gốc. Hợp từ sở thuộc: vực có một gốc. Gốc ấy là vô minh. Vô minh không thấy Khổ, Tập, Diệt, Đạo, nên ái mới có đất mọc. Hậu sớ nói rõ hơn: trên duyên hệ cận y, vô minh là gốc của ái và ái cũng là gốc của vô minh; trong bài kệ này, pháp được gọi là “có một gốc” chính là tham ái, gốc ấy là vô minh.

Dvirāvaṭṭaṃ — hai xoáy. Thường kiến (sassata-diṭṭhi) và đoạn kiến (uccheda-diṭṭhi). Hậu sớ: ái hữu (bhavataṇhā) xoay theo thường kiến; ái phi hữu (vibhavataṇhā) xoay theo đoạn kiến. Một bên nắm cái được cho là thường còn; một bên mong dứt tuyệt. Cả hai đều là ái quay tròn, không phải Trung đạo.

Timalaṃ — ba cấu uế. Tham (rāga), sân (dosa), si (moha): ba pháp làm ô nhiễm tâm, đồng sanh với ái hoặc làm duyên cho ái.

Pañcapattharaṃ — năm chỗ lây lan. Năm dục trưởng dưỡng (pañca kāmaguṇā): sắc, tiếng, hương, vị, xúc khả ái. Patthara là chỗ trải ra; ái loang trên năm trần ấy như nước loang trên mặt phẳng.

Samuddaṃ dvādasāvaṭṭaṃ — biển có mười hai hiểm hoạ. Mười hai xứ: sáu nội xứ (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và sáu ngoại xứ (sắc, tiếng, hương, vị, xúc, pháp). Ái không đứng ngoài căn–trần; nó xoáy ngay tại chỗ sáu căn chạm sáu trần.

Pātālaṃ atarī isī — bậc Kiến Giả đã vượt vực thẳm. Isī chỉ Đức Thế Tôn, bậc đã thấy, đã đoạn ái và vô minh, không còn chỗ để vực thẳm nhận chìm. “Vượt” ở đây không phải lội qua, mà là đoạn tận chủng tử của hiểm nạn.

Sớ giải

44. Catutthe ekamūlanti avijjā taṇhāya mūlaṃ, taṇhā avijjāya. Idha pana taṇhā adhippetā. Dvīhi sassatucchedadiṭṭhīhi āvaṭṭatīti dvirāvaṭṭā. Sā ca rāgādīhi tīhi malehi timalā. Tatrāssā moho sahajātakoṭiyā malaṃ hoti, rāgadosā upanissayakoṭiyā. Pañca pana kāmaguṇā assā pattharaṇaṭṭhānā, tesu sā pattharatīti pañcapattharā. Sā ca apūraṇīyaṭṭhena samuddo. Ajjhattikabāhiresu panesā dvādasāyatanesu āvaṭṭati parivaṭṭatīti dvādasāvaṭṭā. Apatiṭṭhaṭṭhena pana pātāloti vuccatīti. Ekamūlaṃ…pe… pātālaṃ, atari isi, uttari samatikkamīti attho. Catutthaṃ.

Trong kinh thứ tư [của phẩm]:

“Ekamūlaṃ – Một cội rễ”: nghĩa là vô minh là cội rễ của ái, ái là cội rễ của vô minh. Nhưng ở đây ý muốn nói đến chính là ái.

“Dvirāvaṭṭaṃ – Hai vòng xoáy”: Ái bị cuốn xoáy bởi hai tà kiến là thường kiến và đoạn kiến, nên gọi là có hai vòng xoáy.

“Timalaṃ – Ba uế”: Ái có ba vết nhơ là tham, sân, si. Trong ba thứ ấy, si là vết nhơ theo nghĩa đồng sanh (có mặt cùng lúc với ái), còn tham và sân là vết nhơ theo nghĩa duyên trợ.

“Pañcapattharaṃ – Năm nền tảng lan tràn”: Năm dục công đức là nơi, là chỗ trải ra của ái; vì ái được trải rộng trên 5 thứ ấy, nên gọi là năm nền tảng.

“Samuddaṃ – Biển cả”: Ái được gọi là biển cả vì ý nghĩa không bao giờ được lấp đầy, thỏa mãn.

“Dvādasāvaṭṭaṃ – Mười hai vòng xoáy”: Ái xoay vòng, lẩn quẩn trong mười hai xứ gồm sáu nội xứ và sáu ngoại xứ, nên gọi là mười hai vòng xoáy.

“Pātālaṃ – Vực sâu”: Ái được gọi là vực thẳm vì ý nghĩa không có chỗ đứng, không có nền tảng vững chắc.

Câu “Ekamūlaṃ... pātālaṃ atarī isī” có nghĩa là bậc hiền trí đã vượt qua, đã siêu việt hẳn vực thẳm ấy. Đó là ý nghĩa của kinh thứ tư.