Trong kho tàng kinh điển Pali, Đức Phật thường dùng những hình ảnh mộc mạc, gần gũi của đời sống thường nhật để soi rọi những chân lý thâm sâu của lộ trình giác ngộ. Dụ ngôn dưới đây trích từ Đại Kinh Người Chăn Bò (Mahāgopālaka Sutta, kinh số 33 trong Trung Bộ Kinh - Majjhima Nikāya).

Xã hội Ấn Độ cổ đại gắn bó mật thiết với nền kinh tế nông nghiệp; hình ảnh người mục đồng dẫn đàn bò đi tìm đồng cỏ, vượt qua sông sâu và chăm sóc từng vết thương cho thú nuôi là cảnh tượng quen thuộc với bất kỳ ai. Bằng tuệ giác siêu việt, Đức Thế Tôn đã dùng trọn vẹn mười một đức tính của một người chăn bò lành nghề để đúc kết thành mười một phẩm chất tất yếu của một hành giả giải thoát. Nếu người mục đồng vụng về sẽ khiến đàn bò gầy mòn, bệnh tật và suy vong, thì một người xuất gia thiếu sót mười một điều này cũng không thể nào thăng tiến, hưng thịnh trong Giáo pháp và Giới luật.

DỤ NGÔN

Này các Tỳ khưu, người chăn bò nào hội đủ mười một điều sau thì có thể giữ cho đàn bò được hưng thịnh và lớn mạnh. Đó là: Am hiểu về sắc tướng, biết nhận dạng, khử trừ trứng ruồi, băng bó vết thương, biết cách xông khói chuồng bò, biết chỗ lội qua sông, biết chỗ cho bò uống nước, biết đường đi, am hiểu về đồng cỏ, không vắt sữa đến kiệt, và biết quý những con bò đực đầu đàn.

Cũng vậy, Tỳ khưu nào hội đủ mười một điều sau thì có thể đạt đến sự tăng trưởng, lớn mạnh, viên mãn trong Pháp và Luật này.

Thế nào là am hiểu về sắc tướng? Là như thật tuệ tri mọi sắc đều do bốn đại và sắc do bốn đại tạo thành.

Thế nào là biết nhận dạng? Là như thật tuệ tri: Kẻ ngu lộ rõ qua hành động, người trí lộ rõ qua hành động.

Thế nào là khử trừ trứng ruồi? Là khi dục tầm, sân tầm, hại tầm khởi lên, vị ấy không chấp nhận, mà đoạn trừ, tẩy sạch, làm cho không còn. Khi các pháp ác, bất thiện khởi lên, vị ấy đoạn trừ, đập tan, làm cho không còn.

Thế nào là băng bó vết thương? Là khi mắt thấy sắc, vị ấy không nắm giữ tướng chung, tướng riêng. Vì hộ trì nhãn căn, tham ưu không xâm nhập được. Vị ấy tu tập để hộ trì, bảo vệ nhãn căn. Tai nghe tiếng... Mũi ngửi hương... Lưỡi nếm vị... Thân xúc chạm... Ý biết pháp, vị ấy không nắm giữ tướng chung, tướng riêng, mà hộ trì ý căn.

Thế nào là biết cách xông khói? Là đem Chánh Pháp mình đã nghe, đã thọ trì mà giảng rộng cho người khác.

Thế nào là biết chỗ lội qua? Là thường xuyên đến gặp các Tỳ khưu đa văn, thông hiểu Thánh điển, nắm giữ Pháp, Luật, Mẫu Đề, rồi hỏi han, thưa hỏi: 'Điều này là thế nào? Ý nghĩa là gì?' Các Tôn giả ấy phơi bày điều chưa phơi bày, làm rõ điều chưa rõ, giải nghi cho vị ấy.

Thế nào là biết chỗ uống nước? Là khi Pháp và Luật do Như Lai tuyên thuyết đang được giảng, vị ấy đạt được nghĩa tín thọ, pháp tín thọ, đạt được hoan hỷ liên hệ đến Pháp.

Thế nào là biết con đường? Là như thật tuệ tri Bát Thánh Đạo.

Thế nào là Am hiểu về đồng cỏ? Là như thật tuệ tri Bốn Niệm Xứ.

Thế nào là không vắt sữa đến kiệt? Là khi được gia chủ có lòng tin mời nhận bốn vật dụng, vị ấy biết tiết độ trong việc nhận lãnh.

Thế nào là biết trân trọng bò đầu đàn? Là giữ lòng ái kính qua thân, khẩu, ý, cả trước mặt lẫn sau lưng, đối với các bậc Trưởng lão có nhiều năm, là cha, là bậc lãnh đạo của Tăng chúng.

Vị Tỳ khưu hội đủ mười một pháp này thì có thể đạt đến sự tăng trưởng, lớn mạnh, viên mãn trong Pháp và Luật này."

 Ý NGHĨA

Am hiểu về sắc tướng: Sắc ở đây là rūpa, bao gồm tất cả vật chất kể cả thân tứ đại. Người chăn bò giỏi chỉ nhìn thoáng qua là biết con bò nào khoẻ, con nào bệnh. Người khéo tu phải thấy rõ thân này chỉ là đất, nước, lửa, gió hợp thành, không phải ta, không phải của ta. Đó là tuệ quán nền tảng.

Khéo phân biệt tướng trạng: Người chăn bò phải biết con nào hiền, con nào dữ là biết nhận ra biểu  hiện thực tướng của người người trí, kẻ ngu. Kẻ ngu và người trí không phải ở ngoại hình mà qua hành động, trong cách xử lý khó khăn, trong cách đối nhân xử thế.

Biết khử trừ trứng ruồi: Trứng ruồi tuy nhỏ, nếu không gạt bỏ sẽ nở thành giòi, làm lở loét vết thương. Dục tầm, sân tầm, hại tầm cũng vậy. Một ý niệm bất thiện nhỏ nếu dung dưỡng sẽ thành nghiệp lớn. Phải trừ ngay từ trứng nước.

Băng bó vết thương: Vết thương là sáu căn - mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý - luôn bị ngoại cảnh làm trầy xước. Hộ trì các căn chính là băng bó, không để tham, sân, si xâm nhập qua vết thương ấy.

Xông khói chuồng bò: Ngày xưa người ta đốt lá khô hun khói để đuổi muỗi mòng cho bò. Đối với người tu, việc đem Pháp mình đã học giảng lại cho người khác chính là xông khói - vừa đuổi côn trùng tà kiến cho mình và cho người, vừa làm cho Pháp được sống, được lưu truyền, không bị ẩm mốc.

Biết chỗ lội qua: Bò muốn qua sông phải biết chỗ nước cạn, chỗ nước sâu. Người tu muốn vượt qua dòng nghi hoặc, dòng sinh tử, phải biết tìm đến bậc đa văn để thưa hỏi. Không biết hỏi, tu một mình, sẽ chết chìm trong chỗ nước xoáy của tà kiến.

Biết chỗ có nước: Không phải chỉ uống nước lã, mà là uống được pháp vị. Khi nghe Pháp mà tâm không hoan hỷ, không thấm, thì như bò đứng bên bờ nước mà chết khát.

Biết con đường: Con đường là Bát Chánh Đạo, là lộ trình duy nhất dẫn đến giải thoát.
Am hiểu về đồng cỏ: Đồng cỏ là Tứ Niệm Xứ - quán thân, quán thọ, quán tâm, quán pháp - là nơi duy nhất để tâm được nuôi dưỡng, được lớn lên.

Không vắt sữa đến  cạn kiệt: Người chăn bò khéo léo không vắt kiệt sữa làm bò kiệt sức. Tỳ khưu biết tri túc, không nhận nhiều quá mức bốn vật dụng của tín chủ, làm tín tâm của họ hao mòn, và tự mình cũng sinh tham đắm.

Biết trân trọng bò đầu đàn: Đàn bò cần con đầu đàn để giữ kỷ cương. Tăng đoàn cần các bậc Trưởng lão giới đức, kinh nghiệm để làm chỗ nương tựa. Tôn kính các ngài bằng ba hành động hoà ái qua sở hành thân, khẩu, ý cả trước mặt lẫn sau lưng, là giữ cho Tăng đoàn được hòa hợp và bền vững.

Bài kinh này là một tấm bản đồ tu hành trọn vẹn, gói gọn trong bốn lãnh vực:

1. Về mặt tu tập cá nhân: Đức Phật dạy ta tu từ thô đến tế.
Phải bắt đầu bằng chánh kiến về thân - Am hiểu về sắc. Rồi phải biết nhìn người, nhìn đời - khéo tướng trạng. Rồi phải thanh lọc nội tâm từng niệm nhỏ - trừ trứng ruồi. Rồi phải phòng hộ sáu căn - băng bó vết thương. Đó là bốn bước tự thắng mình.

2. Về mặt hoằng pháp và cầu pháp: Người tu không thể đóng cửa tự tu. Phải có hai chiều: một chiều đem Pháp ra cho - xông khói, một chiều khiêm hạ đi cầu Pháp - biết chỗ lội. Có cho, có cầu, dòng Pháp mới lưu thông, như máu huyết trong thân.

3. Về mặt pháp hành cốt lõi: Phải có niềm vui trong Pháp - biết chỗ uống nước - nếu không, tu hành sẽ khô khan. Phải có con đường rõ ràng - Bát Chánh Đạo, và phải có mảnh đất để thực hành mỗi ngày - Tứ Niệm Xứ. Đường không có, sẽ lạc. Đất không có, sẽ đói.

4. Về mặt ứng xử: Hai điều cuối là hai bài học về vật chất và về con người. Với vật chất, phải tri túc, không vắt kiệt lòng tin của đàn-na. Với con người, phải biết tôn kính bậc đi trước, lấy từ tâm làm gốc. Một người tu mà đánh mất lòng tri ân và sự khiêm hạ thì dù sở học cao mấy cũng không thể lớn lên trong Pháp được.

Nói cho cùng, đàn bò ở đây chính là toàn bộ cảnh giới của người tu tập. Mỗi người là người chăn bò của chính mình.  Nếu khéo chăn dắt – có am hiểu, biết khử, biết băng bó, biết tìm đồng cỏ - thì đàn bò ấy sẽ lớn mạnh, cho ra dòng sữa ngọt ngào của giải thoát.

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình

@@@

Bài học lưu trữ năm  2022- | 12  | 11 | 10 | 09 | 08 | 07 | 06 | 05 | 04 | 03 | 02 | 01